इन्द्रिय (indriya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
Englishइन्द्रिय (-यं)
1. An organ of sense divided into three classes, Jananendri-
yas, Karmendriyas, and Antarindriyas, or organs of percep-
tion and action, and the internal organs
the first are the eye, ear,
nose, tongue, and skin
the second, the organ of speech or larynx,
hand, foot, anus, and parts of generation
the last are, Manas
the mind or organ of thought
Buddhi the organ of apprehension
Ahankara the organ of selfishness
and Chitta the heart or organ
of feeling.
2. Semen virile.
(-यः-या-यं) Done, seen, given, &c.
by INDRA.
इन्द्र the soul or self, and इयच् affix, . what is
with difficulty restrained by the soul, or इन्द्र the deity, and घ
Capeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishइन्द्रिय - indriya - - partofbody
इन्द्रिय - indriya - - organ
इन्द्रिय - indriya - - sense
इन्द्रिय - indriya - - fit for or belonging to or agreeable to indra
इन्द्रिय - indriya - - semen virile
इन्द्रिय - indriya - - companion of indra
इन्द्रिय - indriya - - powerful act
इन्द्रिय - indriya - - organ of sense
इन्द्रिय - indriya - - bodily power
इन्द्रिय - indriya - - vigour of limbs
इन्द्रिय - indriya - - number five as symbolical of the five senses
इन्द्रिय - indriya - - power of the senses
इन्द्रिय - indriya - - power
इन्द्रिय - indriya - - quality which belongs to the mighty indra
इन्द्रिय - indriya - - virile power
इन्द्रिय - indriya - - force
इन्द्रिय - indriya - - exhibition of power
इन्द्रिय - indriya - - faculty of sense
इन्द्रिय - indriya - - sense organ
Wilson
Englishइन्द्रिय
(-यं)
1 An organ of sense divided into three classes, Jñānendriyas,
Karmendriyas, and Antarindriyas, or organs of perception and action, and
the internal organs
the first are the eye, ear, nose, tongue, and skin
the
second, the organ of speech or larynx, hand, foot, anus, and parts of
generation
the last are, Manas the mind or organ of thought
Buddhi the
organ of apprehension
Ahaṅkāra the organ of selfishness
and Citta
the heart or organ of feeling.
2 Semen virile.
(-यः-या-यं) Done, seen, given, &c. by INDRA.
इन्द्र the soul or self, and इयच् affix, . what is with
difficulty restrained by the soul, or इन्द्र the deity, and घ
Apte
Englishइन्द्रिय [indriya], Fit for or belonging to or agreeable to, Indra. -यः A friend or companion of Indra. -यम् [इन्द्र-घ
इन्द्रेण दुर्जयम्
by 2.93 इन्द्रियमिन्द्रलिङ्गमिन्द्रदृष्ट मिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा]
Power, force, the quality which belongs to Indra.
An organ of sense, sense, or faculty of sense. (Indriyas are en compared to restive horses, which, if not properly checked, will lead one astray
मा भूवन्नपथवरास्तवेन्द्रियाश्वाः 5.5). There are two kinds of Indriyas: (a) ज्ञानेन्द्रियाणि or बुद्धीन्द्रियाणि
श्रोत्रं त्वक्चक्षुणी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी (also मनः according to some)
and (b) कर्मेन्द्रियाणिः -पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता 2.9. Ms. further adds एकादशं मनो ज्ञेयं स्वगुणेनोभयात्मकम् । यस्मिञ् जिते जितावेतौ भवतः पञ्चकौ गणौ ॥ In the Vedanta मनः, बुद्धि, अहंकार and चित्त are said to be the four internal organs, the total number of organs being, therefore, 14, each presided over by its own ruler or नियन्तृ. In Nyāya each organ is connected with its own peculiar element
the eye, ear, tongue, nose, and skin being connected respectively with Light or fire, Ether, Water, Earth and Air.
Bodily or virile power, power of the sense.
Semen
गणिकान्नमथेन्द्रियम् * 12.36.28.
Symbolical expression for the number '5'. -अगोचर imperceptible.
अर्थः an object of sense
these objects are: रूपं शब्दो गन्धरसस्पर्शाश्च विषया अमी Ak.
इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थे रागद्वैषौ व्यवस्थितौ 3.34
3.5.8
14.25.
anything exciting these senses.-असङ्गः non-attachment to sensual objects, stoicism. -आत्मन्
an epithet of Viṣṇu.
an organ of sense. -आदिः the principle called ahaṅkāra (in Sāṅ. Phil.).
आयतनम् the abode of the senses, i. e. the body.
the soul. -आराम given to enjoying the objects of sense
अघायुरिन्द्रियारामो मोघं पार्थ स जीवति 3.16. -ईशः the soul. -गोचर perceptible to the senses. (-रः) an object of sense
पञ्च चेन्द्रियगोचराः 13.5. -ग्रामः, -वर्गः the assemblage or collection of organs, the five organs of sense taken collectively
बलवानिन्द्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति 2.215, 1, 175
निर्ववार मधुनीन्द्रियवर्गः 1.3. -ज in one's presence, visible. -ज्ञानम् consciousness, the faculty of perception. -धारणा restraint of senses
स्थिरामिन्द्रिय- धारणाम् Kaṭh.2.6.11. -निग्रहः restraint of senses.-प्रसङ्गः sensuality. -बुद्धिः perception by the senses, exercise of any organ of sense. -बोधन exciting power
stimulating or sharpening the senses. (-नम्) any excitement of senses, a stimulus. -वधः insensibility.-विप्रतिपत्तिः perversion of the organs, wrong preception. -वृत्तिः function of the organs. -संप्रयोगः Functioning of senses with reference to objects. -सुख sensual pleasures
एवमिन्द्रियसुखानि निर्विशन्नन्यकार्यविमुखः स पार्थिवः 19.47. -सन्निकर्षः the contact of an organ of sense (either with its object or with the mind). -स्वापः insensibility, unconsciousness, stupor.
Apte 1890
Englishइंद्रिय a. Fit for or belonging to or agreeable to, Indra.
यः A friend or companion of Indra.
यं [इंद्र-घ
इंद्रेण दुर्जयं
by P. V. 2. 93 इंद्रियं = इंद्रलिंगमिंद्रदृष्टमिंद्रसृष्टमिंद्रजुष्टमिंद्रदत्तमिति वा] 1 Power, force, the quality which belongs to Indra.
2 An organ of sense, sense or faculty of sense. (Indriyas are often compared to restive horses, which, if not properly checked, will lead one astray
cf. मा भूवन्नपथहरास्तवेंद्रियाश्वाः Ki. 5. 50.). There are two kinds of Indriyas: (a) ज्ञानेंद्रियाणि or बुद्धींद्रियाणिः
श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पंचमी (also मनः according to some)
and (b) कर्मैद्रियाणिः-पायूपस्थं हस्तपादं वाक् चव दशमी स्मृता Ms. 2. 90. In the Vedānta मनः, बुद्धि, अहंकार and चित्त are said to be the four internal organs, the total number of organs being, therefore, 14, each presided over by its own ruler or नियंतृ. In Nyāya each organ is connected with its own peculiar element
the eye, ear, tongue, nose, and skin being connected respectively with Light or fire, Ether, Water, Earth and Air.
3 Bodily or virile power, power of the sense.
4 Semen.
5 Symbolical expression for the number ‘5.’
Comp.
अगोचर a. imperceptible.
अर्थः {1} an object of sense
these objects are:
रूपं शब्दो गंधरसस्पर्शाश्च विषया अमी Ak.
Bg. 3. 34
Bh. 3. 58
R. 14. 25. {2} anything exciting these senses.
असंगः non-attachment to sensual objects, stoicism.
आत्मन् m. {1} an epithet of Viṣṇu {2} an organ of sense.
आदिः the principle called ahankāra (in Sān. phil.).
आयतनं {1} the abode of the senses, i. e. the body. {2} the soul.
आराम a. given to enjoying the objects of sense.
ईशः the soul.
गोचर a. perceptible to the senses. (
रः) an object of sense.
ग्रामः,
वर्गः the assemblage or collection of organs, the five organs of sense taken collectively
बलवानिंद्रियग्रामो विद्वांसमपि कर्षति Ms. 2. 215, 100, 175
निर्ववार मधुनींद्रियवर्गः Śi. 10. 3.
ज a. in one's presence, visible.
ज्ञानं consciousness, the faculty of perception.
निग्रहः restraint of senses.
बुद्धिः f. perception by the senses, exercise of any organ of sense.
बोधन a. exciting power
stimulating or sharpening the senses. (
नं) any excitement of senses, a stimulus.
वधः insensibility.
विप्रतिपत्तिः f. perversion of the organs, wrong perception.
वृत्तिः f. function of the organs.
सुख sensual pleasures
R. 19. 47.
सन्निकर्षः the contact of an organ of sense (either with its object or with the mind).
स्वापः insensibility, unconsciousness, stupor.
Monier Williams Cologne
Englishthe number five as symbolical of the five senses. (In addition to the five organs of perception, बुद्धीन्द्रियाणि or ज्ञानेन्द्रियाणि, i.e. eye, ear, nose, tongue, and skin, the Hindūs enumerate five organs of action, कर्मेन्द्रियाणि i.e. larynx, hand, foot, anus, and parts of generation
between these ten organs and the soul or आत्मन् stands मनस् or mind, considered as an eleventh organ
in the Vedānta, मनस्, बुद्धि, अहंकार, and चित्त form the four inner or internal organs, अन्तर्-इन्द्रियाणि, so that according to this reckoning the organs are fourteen in number, each being presided over by its own ruler or नियन्तृ
thus, the eye by the Sun, the ear by the Quarters of the world, the nose by the two Aśvins, the tongue by Pracetas, the skin by the Wind, the voice by Fire, the hand by Indra, the foot by Viṣṇu, the anus by Mitra, the parts of generation by Prajāpati, manas by the Moon, buddhi by Brahman, ahaṃkāra by Śiva, citta by Viṣṇu as Acyuta
in the Nyāya philosophy each organ is connected with its own peculiar element, the nose with the Earth, the tongue with Water, the eye with Light or Fire, the skin with Air, the ear with Ether
the Jainas divide the whole creation into five sections, according to the number of organs attributed to each being.)
Monier Williams 1872
Englishइन्द्रिय, अस्, आ, अम्, fit for or belonging to or
agreeable to Indra
(अस्), m. a companion of Indra
(अम्), n. power, force, the quality which belongs
especially to the mighty Indra
exhibition of power,
powerful act
bodily power, power of the senses
virile power
semen virile
faculty of sense, sense,
organ of sense
the number five as symbolical of the
five senses. (In addition to the five organs of per-
ception, बुद्धीन्द्रियाणि or ज्ञानेन्द्रियाणि, i. e.
eye, ear, nose, tongue, and skin, the Hindūs enu-
merate five organs of action, कर्मेन्द्रियाणि, i. e.
larynx, hand, foot, anus, and parts of generation
be-
tween these ten organs and the soul or आत्मन् stands
मनस् or mind, considered as an eleventh organ.
In the Vedānta, मनस्, बुद्धि, अहङ्कार, and
चित्त form the four inner or internal organs, अन्तर्-
इन्द्रियाणि, so that according to this reckoning the
organs are fourteen in number, each being presided
over by its own ruler or नियन्तृ
thus, the eye by
the Sun, the ear by the Quarters of the world, the
nose by the two Aśvins, the tongue by Pracetas, the
skin by the Wind, the voice by Fire, the hand by
Indra, the foot by Viṣṇu, the anus by Mitra, the
parts of generation by Prajāpati, manas by the Moon,
buddhi by Brahman, ahaṅkāra by Śiva, citta by
Viṣṇu as Acyuta. In the Nyāya philosophy each
organ is connected with its own peculiar element,
the nose with the Earth, the tongue with Water, the
eye with Light or Fire, the skin with Air, the ear with
Ether. The Jainas divide the whole creation into
five sections, according to the number of organs
attributed to each being.)
—इन्द्रिय-काम, अस्, आ,
अम्, Ved. desiring or endeavouring to obtain power.
—इन्द्रि-यगोचर, अस्, आ, अम्, perceptible, capable
of being ascertained by the senses.
—इन्द्रिय-ग्राम,
अस्, m. the assemblage of the organs, the senses or
organs of sense collectively.
—इन्द्रिय-ज्ञान, अम्,
n. the faculty of perception, sense, consciousness.
—इन्द्रिय-निग्रह, अस्, m. restraint of the organs
of sense.
—इन्द्रिय-बुद्धि, इस्, f. perception by the
senses, the exercise of any sense, the faculty of any
organ.
—इन्द्रिय-बोधन, अस्, आ, अम्, exciting
power, arousing or sharpening the senses
(अम्), n.
any excitement of sense, an object of perception, a
stimulus, &c.
—इन्द्रिय-वर्ग, अस्, m. the assem-
blage of organs, the organs of sense collectively.
—इन्द्रिय-विप्रतिपत्ति, इस्, f. perversion of the
organs, erroneous or perverted perception.
—इन्द्रिय-
स्वाप, अस्, m. sleep of the senses, unconsciousness,
insensibility
the end of the world.
—इन्द्रियागोचर
(°य-अ-गोच्°), अस्, आ, अम्, imperceptible.
—इन्द्रि-
यात्मन् (°य-आत्°), आ, m. an epithet of Viṣṇu.
—इन्द्रियायतन (°य-आय्°), अम्, n. the residence
of the senses
the body.
—इन्द्रियार्थ (°य-अर्°),
अस्, m. an object of sense (as sound, smell, &c.),
anything exciting the senses.
—इन्द्रिया-वत्, आन्,
अती, अत्, or इन्द्रिया-विन्, ई, इनी, इ, Ved. powerful,
mighty
sometimes also इन्द्रिय-वत्.
—इन्द्रिया-
सङ्ग (°य-अ-स्°), अस्, m. non-attachment to sensual
objects, stoicism, philosophy.
Macdonell
EnglishBenfey
Englishइन्द्रिय इन्द्रिय, i. e. इन्द्र + इय,
1. Power, Chr. 291, 2 = Rigv. i. 83, 2.
2. Semen virile, Man. 4, 220.
3. An
organ of sense, Man. 1, 15.
--
अन्तर्-, n, the internal sense, i. e. the
faculty of thinking. Vedāntas. in Chr.
217, 19. कर्मेन्द्रिय, i. e.
कर्मन्-,
an organ of action, e. g. the hand,
foot, etc., Man. 2, 91.
जित-, one who
has subdued his senses, Rām. 3, 49, 53.
निस्-, , या, 1. having lost the use
of a limb, Man. 9, 201. 2. powerless,
Man. 9. 18 (? see Sch.). बुद्धि- (or
ज्ङान-), an organ of perception and
intellect, as the mind, eye, ear, etc.,
Man. 2, 91.
स-, with the organs
of sense, Man. 1, 55.
Hindi
Hindiभावना या कार्रवाई के अंग
Apte Hindi
Hindiइन्द्रियम्
- इन्द्र-घ-इय
"बल, शक्ति"
इन्द्रियम्
- इन्द्र-घ-इय
शरीर के वह अवयव जिनके द्वारा ज्ञान प्राप्त किया जाता है
इन्द्रियम्
- इन्द्र-घ-इय
"शारीरिक या पुरुषोचित शक्ति, ज्ञानशक्ति"
इन्द्रियम्
- इन्द्र-घ-इय
वीर्य
इन्द्रियम्
- इन्द्र-घ-इय
पांच की संख्या के लिए प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति
इन्द्रियः
- इन्द्र+ घ+ इय
शक्ति
इन्द्रियः
- इन्द्र+ घ+ इय
ज्ञानेन्द्रिय
Shabdartha Kaustubha
Kannadaइन्द्रिय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರಣ /ಸಾಧನ
निष्पत्तिः - > "घच्" (५-२-९३) । निपा० ।
व्युत्पत्तिः - > इन्द्रस्यात्मनो लिङ्गम् अनुमापकम् । इन्द्रेण दृष्टं ज्ञातम् । इन्द्रेण सृष्टम् । इन्द्रेण जुष्टं सेवितम् । इन्द्रेण दुर्जयम्
इन्द्रिय
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರೇತಸ್ಸು /ವೀರ್ಯ
L R Vaidya
Englishindriya {% n. %} 1. An organ of sense (there are two kinds of indriyas, viz., ज्ञानेन्द्रियाणि and कर्मेन्द्रियाणि
they are- (1) श्रित्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका ऐव पञ्चमी । (also मन according to some)
(2) पायूपस्थं हस्तपादं वाक्चैव दशमी स्मृता M.ii.90)
2. semen
3. power, force
4. power of the senses
5. the number ‘5’ (in math.)
भूतसङ्ख्या
Sanskrit५, अक्ष, अनिल, अनुत्तर, अर्थ, असु, आशुग, इन्द्रिय, इषु, कङ्कपत्री, करणीय, कलङ्क, कामगुण, कामदेव, खग, तत्त्व, तन्मात्र, धी, नाराच, नालीक, पक्षि, पञ्च, पतङ्ग, पत्रिन्, पर्व, पवन, पाण्डव, पुत्र, पृषत्क, प्राण, बाण, भाव, भूत, भेदक, मरुत्, महाभूत, महाव्रत, मार्गण, रत्न, लेय, लेयक, वध, वर्ष्मन्, वात, वायु, विशिख, विषय, व्रत, शर, शरीर, शस्त्र, शिलीमुख, शूक, श्वसन, समिति, सायक, स्मरबाण, स्मरेषु
Bopp
LatinAnekartha-Dvani-Manjari
Sanskritकम्बल
क्ली
कम्बल, इन्द्रिय, रोमज-पट, गो_सास्ना, कमल
इन्द्रियं कम्बलं प्रोक्तं कम्बलं रोमजः पटः ।
कम्बलन्तु गवां सास्ना कम्बलं कमलं विदुः ॥ ३७ ॥
verse 1.1.1.37
page 0003
अक्ष
क्ली
अक्ष, इन्द्रिय, निम्नग-कृत्य
अक्षो बिभीतको वृक्षः पाशकोऽक्षोऽक्षमिन्द्रियम् ।
अक्षो रावणिरित्युक्तः कृत्यमक्षन्तु निम्नगम् ॥ ८३ ॥
verse 1.1.1.83
page 0006
करण
क्ली
करण, कारण, क्षेत्र, इन्द्रिय
करणं कारणं विद्यात् क्षेत्रं करणमिष्यते ।
करणो जातिभेदश्च करणानीन्द्रियाणि च ॥ ९५ ॥
verse 1.1.1.95
page 0007
Edgerton Buddhist Hybrid
Englishindriya,
(1) nt. (Pali also uses the word of this group, see PTSD s.v., B, Nos. 15—19), one of the five moral faculties (śraddhā, vīrya, smṛti, samādhi, prajñā), to which correspond five powers (bala) with the same names: listed Mvy 〔976—981〕
Sūtrāl. 〔xviii.55〕 (and cf. 〔xi.12〕, Transl. 〔106, n. 10〕)
Dharmas 〔47〕
each treated as a dharmālokamukha, LV 〔33.17—20〕
mentioned, with balas, but not listed, SP 〔47.2〕
〔80.1〕
(2) a high number, Gv 〔106.3〕 sattvendriyasya.
Lanman
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetanskyes bu'i rtags
इन्द्रिय
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritशुक्रं रेतो बलं वीर्यं बीजं मज्जसमुद्भवम् ।
आनन्दप्रभवं पुंस्त्वमिन्द्रियं किट्टवर्जितम् ॥ ६२९ ॥
पौरुषं प्रधानधातुर्लोम रोम तनूरुहम् ।
शुक्र (क्ली), रेतस् (क्ली), बल (क्ली), वीर्य (क्ली), बीज (क्ली), मज्जसमुद्भव (क्ली), आनन्दप्रभव (क्ली), पुंस्त्व (क्ली), इन्द्रिय (क्ली), किट्टवर्जित (क्ली), पौरुष (क्ली), प्रधानधातु (पुं), लोमन् (क्ली), रोमन् (क्ली), तनूरुह (पुंक्ली)
हृषीकमक्षं करणं स्रोतः खं विषयीन्द्रियम् ॥ १३८३ ॥
हृषीक (क्ली), अक्ष (क्ली), करण (क्ली), स्रोतस् (क्ली), ख (क्ली), विषयि (क्ली), इन्द्रिय (क्ली)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritख
ख, अक्ष, इन्द्रिय, स्रोतस्, हृषीक, करण
खमक्षमिन्द्रियं स्रोतो हृषीकं करणं स्मृतम् ॥ ५३५ ॥
verse 2.1.1.535
page 0061
शुक्र
शुक्र, वीर्य, बल, बीज, इन्द्रिय, रेतस्
शुक्रं वीर्यं बलं बीजमिन्द्रियं रेत उच्यते ।
verse 3.1.1.638
page 0072
नाममाला
Sanskritख, इन्द्रिय, हृषीक, श्रोतस्, अक्ष, करण
खमिन्द्रियं हृषीकं च श्रो(स्रो)तोऽक्षं करणं विदुः ।
verse 0.1.1.129
page 0065
एकाक्षरनाममाला
Sanskritख, इन्द्रिय, स्वर्ग, शून्य, भूप, आकाश, सुख
खमिन्द्रियस्वर्गशून्यभूपाकाशसुखेषु च ॥ ११ ॥
verse 1.1.1.11
page 0120
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritइन्द्रियं, (इन्द्रस्यात्मनोलिङ्गमनुमापकम् । इन्द्रेणईश्वरेण सृष्टं । इन्द्रे णात्मना मम चक्षुर्मम श्रोत्र-मित्यादि क्रमेण ज्ञातं । इन्द्रेण जुष्टं वा इत्याद्यर्थेषुइन्द्रशब्दात् निपातनात् घच् ।) ज्ञानकर्म्म-साधनम् । तत्पर्य्यायः । हृषीकम् २ विषयि ३ ।इत्यमरः ॥
अक्षम् ४ करणम् ५ ग्रहणम् ६ । इतिराजनिर्घण्टः ॥
तत्र तु ज्ञानेन्द्रियाणि पञ्च । यथा ।कर्णः १ त्वक् २ चक्षुः ३ जिह्वा ४ नासिका ५कर्म्मेन्द्रियाणि पञ्च यथा । वाक् १ पाणिः २ पादः३ पायुः ४ उपस्थः ५ । अन्तरिन्द्रियाणि चत्वारि ।मनः १ बुद्धिः २ अहङ्कारः ३ चित्तं ४ ॥
मनस्तावदि-न्द्रियाणां नियामकम् । चतुर्द्दश देवाः चतुर्द्दशे-न्द्रियनियन्तारः । तत्र श्रोत्रस्य देवता दिक् ।त्वचो वातः । चक्षुषः सूर्य्यः । रसनायाः प्रचेताःघ्राणस्याश्विनौ । वाचो वह्निः । हस्तस्य इन्द्रः ।पादस्य विष्णुः । पायोर्मित्रः । उपस्थस्य प्रजापतिः ।मनसश्चन्द्रः । बुद्धेश्चतुर्मुखः । अहङ्कारस्य शङ्करः ।चित्तस्याच्युतः । इति वेदान्तः ॥
न्यायमते ।पृथिव्या इन्द्रियं घ्राणं । जलस्य जिह्वा । तेजस-श्चक्षुः । वायोस्त्वक् । आकाशस्य कर्णः ।(अथ बुद्धेर्ब्रह्मा । अहङ्कारस्येश्वरः । मनसश्चन्द्रमाः ।दिशः श्रोत्रस्य । त्वचो वायुः । सूर्य्यश्चक्षुषोः ।रसनस्यापः । पृथिवी घ्राणस्य । वचसोऽग्निः ।हस्तयोरिन्द्रः । पादयोर्विष्णुः । पायोर्मित्रं ।प्रजापतिरुपस्थस्येति । इति सुश्रुतः ॥
) (यथा, मनुः । २ । ८८ । “इन्द्रियाणां विचरतां विषये-ष्वपहारिषु” ।विज्ञानम् । यथा, ऋग्वेदे १ । १११ । २ ।“यथा क्षयाम सर्व्ववीरया विशातन्तः शर्द्धायधासथास्विन्द्रियम्” । “इन्द्रियं विज्ञानम्” इतिदयानन्दभाष्यम् ।) शुक्रम् । वीर्य्यम् । इत्यमरः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskritइन्द्रिय इन्द्रस्य आत्मनो लिङ्गं इन्द्र + घ । ज्ञान-क्रियासाधने १ चक्षुरादौ २ हस्तादौ च । “इन्द्रियमिन्द्र-लिङ्गमिन्द्रदृष्टमिन्द्रसृष्टमिन्द्रजुष्टमिन्द्रदत्तमिति वा” पा०तस्या नेकाविधार्थकता दर्शिता इतिशब्दः प्रकारार्थे इन्द्रेणदुर्जयमिन्द्रियमित्यपि” सि० कौ० । अत्र सूत्रे इन्द्रेणपरमात्मना दृष्टमित्युक्तिरपि इन्द्रियस्य अस्मदादीनांप्रत्यक्षागीचरतां निरस्यति । यद्वा इन्द्रेणात्मना दृष्ट-सात्मत्वेनाभिमतं काणोऽहं बधिरोऽहमित्याद्यभिमतम् ।“एतस्माज्जायते प्राणोमनः सर्व्वेन्द्रियाणि चेति” श्रुतेःइन्द्रियस्य ईश्वरसृष्टत्वम् । इन्द्रदत्तमिति इन्द्र ऐश्वर्य्यंदत्तोऽस्मै स्वस्वकार्य्ये हि तेषामैश्वर्य्यमीश्वरेण दत्तम् अतएवतानि बलादिव गृहीत्वा विषयेषु प्राणिनं स्वस्वविषयग्र-हणाय प्रवर्त्तयन्ति । असति ह्यैश्वर्य्ये न तद् सम्भवति ।चक्षुरादीनामात्मानुमापकत्वञ्चेत्थम् । करणव्यापारः सक-र्त्तृकः करणव्यापारेत्वात् छिदिक्रियायां वा-स्यादिव्यापारवदिति करणव्यापारेण कर्त्तुरमानगम्यत्वेतत्साजात्यात् ज्ञानक्रियाकरणमपि सकर्त्तुकं करणत्वा-दिति चक्षुरादिना ज्ञानसाधनेनात्मनोऽनुमानम् । तथाइन्द्रियस्याप्रत्यक्षत्वेऽपि ज्ञानक्रिया सकरणिका क्रिया-त्वात् छिदिक्रियावत् इत्यनुमानम् तत्सत्त्वे प्रमाणम् ।तत्तन्मतभेदेन इन्द्रियस्य भौतिक त्वामौतिकत्वसर्व-गतत्वासर्वगतत्वप्राप्यकारित्वाप्राप्यकारित्वादिकम् आत्म-शब्दे ६६५ पृष्ठे प्रपञ्चेन परीक्षितम् । इ-न्द्रियञ्च द्विविधं ज्ञानकार्म्मोन्द्रियभेदात् तत्र श्रोत्रा-दीनि ज्ञानेन्द्रायाणि हस्तादीनि कर्मेन्द्रियाणि । “श्रोत्रंत्वक्चक्षुषी जिह्वा नासिका चैव पञ्चमी । पायूपस्थंहस्तपादं वाक् चैव दशमी स्मृता” मनुः । “नासिका-लोचने जिह्वा त्वक् श्रोत्रं चेन्द्रियाणि च । हस्तौ पायु-रुपस्थश्च वाक्पादौ च दशैव तु” शारदा० । “बुद्धीन्द्रि-याणि श्रोत्रघ्राणरसनत्वगाख्यानि । वाक्पाणिपादपायू-पस्थानि कर्म्मेन्द्रियाण्याहुः” सां० का० । एतानि चषाह्येन्द्रियाणि । “उभयात्मकमत्र मनः संकल्पकमिन्द्रियञ्चसाधर्म्म्यात्” सा० का० मनस्तूभयविधकरणोपकारित्वात्करणम् । तच्च ज्ञानकर्म्मव्यापारसामान्ये कारणमपिन तत्र करणम् असाधारणकारणस्यैव करणत्वात् रूपा-दिज्ञाने चक्षुरादीनामिव तस्य असाधारणबाह्यग्राह्यवि-शेषाभावात् किन्तु सुस्वाद्युपलब्धौ असाधारण्यात् तत्रैवास्यकरणत्वमिति नैयायिकादयः । वेदान्तिनस्तु मनसोनेन्द्रि-यत्वमङ्गीकुर्व्वन्तितच्च आत्मशब्दे दर्शितम् । अतएव “पञ्च-प्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपञ्चीकृतमूतोत्थसूक्ष्माङ्गं भोगसाधनमिति” मनोबुद्ध्योरिन्द्रियात् पृथग्-निर्द्देशः । सांख्यमते “सात्विक एकादशकः प्रवर्त्तते वैकृ-तादहङ्कारात् । भूतादेस्तन्मात्रः स तामसस्तैजसादुभयम्”सां० का० रजोगुणोपष्टब्धसात्विकादेवाहङ्कारात् एकाद-शेन्द्रियोत्पत्तिरुक्ता तेनाहङ्कारिकाणीन्द्रियाणि । “घ्राण-रसनचक्षुस्त्वक्श्रोत्राणीन्द्रियाणि भूतेभ्यः” गो० सू०भौतिकानीति नैयायिकाः । “एतस्माज्जायते प्राणः मनःसर्वेन्द्रियाणि चेति” श्रुतेः आत्मोपादानानीति वेदान्तिनः ।अत्र इन्द्रियेभ्यः मनसः पृथग्निर्देशादपि मनसोनेन्द्रिय-त्वम् अतएव कठोपनिषदि गीतायाञ्च “इन्द्रियेभ्यः परा-ह्यर्था अर्थेम्यश्च परं मनः” इन्द्रियाणि हयानाहुर्मनः प्रग्रहमेव चेति” च इन्द्रियमनसोर्भेदनिर्देशः” । यथा च तदुत्प-त्तिः तथा पञ्चदश्यां दर्शितम् यथा । “तमःप्रधानप्रकृतेस्तद्भोगायेश्वरेच्छया । वियत्पवनतेजोऽम्बुभुवो भूतानि ज-ज्ञिरे । सत्वांशैः पञ्चभिस्तेषां क्रमाद्धीन्द्रियपञ्चकम् ।श्रोत्रत्वगक्षिरसनघ्राणाख्यमुपजायते । तैरन्तःकरणंसर्वैर्वृत्तिभेदेन तत् द्विधा । मनोविमर्शरूपं स्याद्बुद्धिःस्यान्निश्चयात्मिका । रजोंशैः पञ्चभिस्तेषां क्रमात् कर्म्मेन्द्रि-याणि तु । वाक्पाणिपादपायूपस्थाभिधानानि जज्ञि-रे” १ दीपे । तेषां स्थानकार्य्यादिकमुक्तं तत्रैव २ दीपे“श्रोत्रं त्वक्चक्षुषी जिह्वा घ्राणं चेन्द्रियपञ्चकम् ।कर्णादिगोलकस्थं तत्प्राप्त्यै धावेत् बहिर्मुखम् । कदाचित्पिहिते कर्ण्णेश्रूयते शब्द आन्तरः । प्राणवायौ जा-ठराग्नौ जलपानेऽन्नभक्षणे । व्यज्यन्तेह्यान्तराः स्पर्शा-मीलने चान्तरं तमः । उद्गारे रसगन्धौ चेत्यक्षाणामा-न्तरग्रहः । पञ्चोक्त्यादानगमनविसर्गानन्दकाः क्रियाः ।कृषिवाणिज्यसेवाद्याः पञ्चस्वन्तर्भवन्ति हि । वाक्पाणिपादपायूपस्थं कर्मेन्द्रियपञ्चकम् । मनो दशेन्द्रियाध्यक्षं हृत्-पद्मगोलकस्थितम् । तच्चान्तःकरणं नाह्येष्वस्वतन्त्रं विने-न्द्रियैः । अक्षेष्वर्थार्पितेष्वेव गुणदोषविचारकम् । सत्वं रज-स्तमश्चास्य गुणा, विक्रियते हि तैः । वैराग्यं क्षान्तिरौदा-र्य्यमित्याद्याः सत्वसम्भवाः । कामक्रोधौ लोभमोहावि-त्याद्या रजौत्थिताः । आलस्यभ्रान्तितन्त्राद्या विकारास्त-मौत्थिताः । सात्विकैः पुण्यनिष्पत्तिः पापोत्पत्तिश्च रा-जसैः । तामसे नोभयं किन्तु वृथायुःक्षपण भवेत्” । तत्रे-न्द्रियाणां कार्य्यभेदा अपि सां० का० दर्शिताः यथा “शब्दादिषुपञ्चानामालोचनमात्रमिष्यते वृत्तिः । वचनादानविहरणोत्सर्गानन्दाश्च पञ्चानाम्” । आदिपदात् स्पर्शरूपरसगन्धा-नां ग्रहणम् तथा च श्रोत्रस्य शब्दग्रहणम्, त्वचः स्पर्श-ग्रहणम्, चक्षुषो रूपग्रहणम् । जिह्वाया रसग्रहणम् ।घ्राणस्य गन्धग्रहणमसाधारणं कार्य्यं भवति । एवं वागा-दीनां वचनादिकर्म्माण्युक्तानि । “अन्तःकरणं त्रिविधं दशधाबाह्यं त्रयस्य विषयाख्यम् । साम्प्रतकालं बाह्यं, त्रि-कालमाभ्यन्तरं करणम्” सां० का० । “अन्तःकरणंत्रिविधं बुद्धिरहङ्कारो मन इति । शरीराभ्यन्तरवृत्ति-त्वादन्तःकरणम् । दशधा बाह्यमिन्द्रियं त्रयस्यान्तःकरणस्यविषयाख्यं विषयमाख्याति विषयसंकल्पाभिमानाध्यव-सायेषु कर्त्तव्येषु द्वारीभवति । तत्र बुद्धीन्द्रयाण्यालो-चनेन, कर्मेन्द्रियाणि तु यथास्वं व्यापारेण” सा० कौ० ।“विषयाणां ग्रहीतॄणि शनैः पञ्चेन्द्रियाणि च” मनुः ।“शौचमिन्द्रियनिग्रहः” मनुः । “इन्द्रियस्येन्द्रियस्यार्थेरागद्वेषौ व्यवस्थितौ” “इन्द्रियाणि प्रमाथीनि” गीता० ।पञ्च बाह्यानि ज्ञानेन्द्रियाणीति मनुष्याद्यभिप्रायम् कृचित्जीवे अदृष्टवशात् ततो न्यूनताऽपि । यथा वृक्षाणाम्स्पर्शसाधनत्वगिन्द्रियमात्रम् शङ्खशुक्त्यानीनाम् त्वग्जिह्वेद्वे इन्द्रिये महीलतादीनां त्रीणीन्द्रियाणि । सर्पादीनांचत्वारीन्द्रियाणि तेषां श्रोत्राभावात् कुम्भीरस्य च चत्वारितस्य जिह्वाभावात् इत्यबधेयम् । एतेषाञ्च जीवानां लिङ्ग-शरीरसत्त्वेऽपि तत्तद्गोलकस्थानशून्यत्वान्न तत्तत्कार्य्यार्थंवृत्तिः । बौद्धमते गोलकान्येवेन्द्रियायाणि । तन्मतं विव-रणीपन्यासे दूषितं तच्च ६६६ पृ० दर्शितम् । २ रेतसि३ वीर्य्ये च । “इन्द्रियकामस्य” श्रुतिः “समावदिन्द्रियाभवन्ति” ताण्ड्य० “समानसामर्थ्याः” भा०
Capeller
GermanGrassman
Germanindriyá, a., dem Indra [índra] gehörig, eigenthümlich, angemessen, lieb, ähnlich u. s. w., ist häufig durch den Genitiv oder durch Zusammensetzung auszudrücken, z. B. mahimā́nam indriyám, des Indra Grösse oder die Indragrösse. Auch {107, 2} índras indriyaís marútas marúdbhis ādityaís nas áditis scheint indriyá dem Indra ähnlich zu bedeuten
2〉 n., das Wesen oder die Eigenthümlichkeit des Indra, seine Grösse, Macht, Herrlichkeit u. s. w., von Indra selbst, selten 3〉 n., von andern Wesen (Marutʼs, Soma, den Ribhuʼs) indragleiche Kraft.
-ás rásas {623, 20}
{759, 3}
{798, 10} (vom Somatranke).
-ám [m.] mahimā́nam {623, 13}
{939, 1}. _{939, 3}
{1028, 5}
rásam {735, 5}
vagnúm {742, 2}
ślókam {804, 1}
sómam {862, 8}
{891, 10}.
-ám [n.] nā́ma {57, 3}
paúṃsiam {326, 23}
hávanam {1021, 7}. — 2〉 {55, 4}
{84, 1}
{103, 1}
{320, 5}
{468, 3}. _{468, 4}
{632, 8}
{635, 7}
{702, 27}
{950, 8}. — 3〉 {85, 2} (von den Marutʼs)
{111, 2} (die Ribhuʼs sollen indragleiche Kraft der Kriegsschar geben)
{760, 5} (von Soma).
-éṇa 2〉 {165, 8}.
-ā́ya dhā́yase {782, 5}
{789, 3}. — 2〉 {104, 6}
{466, 8}
{801, 6}
{942, 1}.
-ā́s matsarā́s háyās {819, 25}.
-ā́ṇi 2〉 {271, 9}
{385, 3}.
-ébhis mádebhis {331, 9}.
-aís {107, 2} (s. o.).
Burnouf
Frenchइन्द्रिय इन्द्रिय (इन्द्र âme) sens
इन्द्रियाणि
les cinq sens.
Organes des sens.
इन्द्रियकर्मन् (कृ) fonction d'un sens, d'un organe
sensitif.
इन्द्रियगोचर पञ्च इन्द्रियगोचरास् les cinq
ordres de sensations.
इन्द्रियग्राम la réunion des sens
l'ensemble des
sensations
leur siège commun.
इन्द्रियबल force des sens, perfection des sens, Bd.
इन्द्रियाग्नि (अग्नि) le feu des sens [t. mystique].
इन्द्रियाराम a. (आ, रम्) qui goûte les plaisirs des
sens.
इन्द्रियार्थ (अर्थ) un objet des sens.
इन्द्रियायतन (अयतन) siège des sensations, le
corps.
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.