| YouTube Channel

इन्द्रलुप्तं (indraluptaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
इन्द्रलुप्तं,
क्ली,
 (इन्द्राणां इन्द्रनीलवर्णकेशानां लुप्तंलोपो यस्मात् ।) केशरोगविशेषः । टाक इतिभाषा । तस्य लक्षणम् ।“रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् ।प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः ॥
रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसम्भवः ।तदिन्द्रलुप्तं खालत्यं रुज्येति च विभाव्यते” ॥
इति निदानम् ॥
खालत्यं रुज्येति च तस्य पर्य्याय-कथनम् । तथाच भोजः ।“तदिन्द्रलुप्तमित्याहुः खल्लीं रुज्याञ्च केचन” ।कार्त्तिकस्त्वाह । “इन्द्रलूप्तं श्मश्रुणि भवति खालत्यंशिरोरुहेष्वेव रुज्या सवेदनेति आगमस्तत्र नास्ति” ॥
इति तट्टीका ॥
अथेन्द्रलुप्तस्य चिकित्सा ।“तिक्तपटोलीपत्रस्वरसैर्घृष्टा शमं याति ।चिरकालजापि रुज्या नियतं दिवसत्रयेणैव ॥
गोक्षुरस्तिलपुष्पाणि तुल्यञ्च मधुसर्पिषः ।शिरः प्रलेपितं तेन केशैः समुपचीयते ॥
हस्तिदन्तमसीं कृत्वा छागीदुग्धरसाञ्जनः ।लोमान्यनेन जायन्ते लेपात् पाणितलेष्वपि ॥
यष्टीन्दीवरमृद्वीकातैलाज्यक्षीरलेपनैः ।इन्द्रलुप्तं शमं याति केशा स्युश्च घना दृढाः ॥
जातीकरञ्जवरुणकरवीराग्निपाचितम् ।तैलमभ्यञ्जनाद्धन्ति इन्द्रलुप्तं न संशयः ॥
स्नुहीपयः पयोऽर्कस्य लाङ्गलीमार्कवो विषम् ।अजामूत्रं सगोमूत्रं रत्तिका सेन्द्रवारुणी ॥
सिद्धार्थकस्तीक्ष्णगन्धा सम्यगेभिर्विपाचितम् ।तैलं भवति नियमात् खालित्यव्याधिनाशनम् ॥
स्नुहीदुग्धादितैलम्” । इति भावप्रकाशः ॥
(“केशघ्नस्य चिकित्सान्तु श्टणु हारीत ! साम्प्रतम् ।रूक्षं सपाण्डुरं वातात् पित्ताद्रक्तं सदाहकम् ॥
कफान्वितं भवेत् स्निग्धं रक्तात्पाकं व्रजन्ति तत् ।सन्निपातेन सदृशं जायते सर्व्वलक्षणम्” ॥
अस्य चिकित्सा यथा ॥
* ॥
“गुडेन सुरसा शुण्ठी मातुलुङ्गरसेन तु ।केशघ्ने वातसम्भूते धावनञ्च प्रशस्यते ॥
१ ॥
त्रिफलाञ्च वचां शुण्ठीं गुडेनापि प्रपेषितम् ।धावनं कफसम्भूते चेन्द्रलुप्ते प्रशस्यते ॥
२ ॥
पैत्तिके च हितं दुग्धं नवनीतान्वितन्तथा ।सिताशिवाफलं यष्टी पैत्तिके धावनं मतम् ॥
३ ॥
भृङ्गराजरसं ग्राह्यं शृङ्गवेररसन्तथा ।सौवीरकरसेनापि तिलान् पिष्ट्वा प्रलेपनम् ॥
पश्चात् कार्य्यं पूरुषेण स्नानमुष्णेन वारिणा ।धवार्ज्जुनकदम्बस्य शिरीषमपि रोहितम् ॥
क्वाथमेषां शिरोदद्रून् शमयेदिन्द्रलुप्तकभ् ।कुरूवकस्य पुष्पेण जपायाः कुसुमेन च ॥
घृष्टस्य चेन्द्रलप्तस्य कृतमेव निवारणम् ।पैत्तिकानि च लिङ्गानि दृष्ट्वा दुग्धेन धावनम् ॥
शीतलानि प्रदेयानि पैत्तिकेन विधीयते” ॥
“धुस्तूरपत्राणि च मागधीनांनिशा विशालागृहधूमकुष्ठम् ।घृतेन युक्तञ्च जलेन पिष्टंशिरःप्रलेपे क्षतवारणं स्यात् ॥
पित्ते कृते दोषयुते च रोगेपटोलपत्रं पिचुमर्द्दकं वा ।तथामलक्या फलमेव पिष्ट्वाघृतेन खण्डेन प्रलेपनञ्च ॥
निवार्य्यते मस्तकजं क्षतञ्चशिरोर्त्तिसङ्घान् विनिहन्ति चैतत् ।गजेन्द्रदन्तस्य मसीं गृहीत्वाप्रलेपनं वा नवनीतकेन ॥
तिलार्कभल्लातकदग्धमाष-क्षारस्य लेपो नबनीतकेन ।सर्पस्य क्षारस्य तथा प्रयोगःखल्लाटके केशचयं करोति” ॥
इति हारीतः ॥
“तेजोऽनिलाद्यैः सहकेशभूमिम्दग्ध्वाशु कुर्य्यात् खलतिन्नरस्य” ॥
* ॥
चिकित्सा यथा चरके ।“खालत्ये पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम् ।नस्यैस्तैलैः शिरोवक्तप्रलेपैश्चाप्युपाचरेत् ॥
सिद्धं विदारीगन्धाद्यैर्जीवनीयैरथापि च ।नस्यं स्यादणुतैलं वा खालत्यपलितापहम्” ॥
)