| YouTube Channel

इन्द्रप्रस्थ (indraprastha)

 
शब्दसागरः
English
इन्द्रप्रस्थ
m.
 (-स्थः) Ancient Dehli.
E.
 इन्द्र the deity, and प्रस्थ who presides.
Capeller Eng
English
इन्द्रप्रस्थ
n.
N.
 of a town.
Yates
English
इन्द्र-प्रस्थ (स्थः) 1.
m.
 Ancient Dehli.
Wilson
English
इन्द्रप्रस्थ
m.
 (-स्थः) Ancient Dehli.
E.
 इन्द्र the deity, and प्रस्थ who presides.
Apte 1890
English
इंद्रप्रस्थ (also called हरिप्रस्थ, शक्रप्रस्थ &c.) identified with the modern Delhi, though it stood on the left bank of the Yamunā, while Delhi stands on the right.
Monier Williams Cologne
English
इन्द्र—प्रस्थ
n.
 ‘Indra's place’,
N.
 of a city (now called Delhi, the residence of the Pāṇḍavas),
MBh.
Apte Hindi
Hindi
इन्द्रप्रस्थम्
नपुं*
 इन्द्रः-प्रस्थम् -
यमुना के किनारे स्थित एक नगर जहाँ पांडव रहते थे
इन्द्रप्रस्थः
पुं*
 - -
"(हरिप्रस्थ या शक्रप्रस्थ भी कहलाता है) इसी नगर की वर्तमान दिल्ली से एकरुपता मानी जाती है।यह नगर यमुना के बाई ओर बसा हुआ था, जब कि वर्तमान दिल्ली दाई ओर स्थित है।"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
इन्द्रप्रस्थ
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಇಂದ್ರಪ್ರಸ್ಥನಗರ /ಈಗಿನ ದೆಹಲಿ ನಗರ
प्रयोगाः - > "इन्द्रप्रस्थं वृकप्रस्थं जयन्तं वारणावतम् । प्रयच्छ चतुरो ग्रामान् कञ्चिदेकं तु पञ्चमम् ॥"
उल्लेखाः - > वेणी० १-१६
L R Vaidya
English
indra-prasTa {% m.n. %} name of a city on the Yamunā, situated near the modern Delhi, इन्द्रप्रस्थगमस्तावत्कारि मा सन्तु चेदयः Sis.ii.63.
Bopp
Latin
इन्द्रप्रस्थ m. (ex इन्द्र et प्रस्थ planities in montis vertice)
nomen antiquae urbis Dehli.
Mahabharata
English
Indraprastha, the capital of the Pāṇḍavas. § 4 (Anukram.): I, 1, †149.--§ 244 (Rājyalābhap.): I, 207, 7580 (Tripishṭapasaṅkāśaṃ, description).--§ 245 (do.): I, 208, 7596.-§ 252 (Subhadrāharaṇap.): I, 219, 7930.--§ 253 (Haraṇāharaṇap.): I, 221, 7987.--§ 254 (Khāṇḍavadahanap.): I, 222, 8050.--§ 272 (Rājasūyārambhap.): II, 13, 554, 555.-§ 277 (Jarāsandhavadhap.): II, 24, 968.--§ 285 (Nakula): II, 32, 1201.--§ 301 (Dyūtap.): II, 73, 2451 (purottamaṃ). --§ 342 (Indralokābhigamanap.): III, 51, 1987.--§ 510 (Draupadī-Satyabhāmasaṃv.): III, 233, 14698 (ºnivāsinaḥ). --§ 512 (Ghoshayātrāp.): III, 237, 14776.--§ 551 (Kīcakavadhap.): IV, 18, 538, 548.--§ 552 (Goharaṇap.): IV, 50, 1565.--§ 556 (Sañjayayānap.): V, 26, †766.--§ 561 (Yānasandhip.): V, 55, 2146.--§ 562 (Bhagavadyānap.): V, 95, 3440.--§ 588 (Bhīshmavadhap.): VI, 121, †5813.-§ 641 (Rājadh.): XII, 124, 4553.--§ 781 (Aśvamedhikap.): XIV, 15, 376.--§ 793 (Mausalap.): XVI, 7, 181, 248 (Vajra [the son of Aniruddha]
was installed as king of the Yādavas in I.). Cf. also the following synonyms:--
पुराणम्
English
इन्द्रप्रस्थ / INDRAPRASTHA. Capital city of the pāṇḍavas. It is the same as Delhi, the capital of modern india.1) Construction. As ordained by dhṛtarāṣṭra, dharmaputra, claimant to half of the kingdom, went to the forest khāṇḍavaprastha with his brothers. śrī kṛṣṇa stood by them
great sages like vyāsa helped them. There, in the forest, they built a city called indraprastha as beautiful as Indraloka. (M.B. Sabhā Parva, Chapter 211).2) Reconstruction. Once agni burned down the Khāṇḍava forest. (See under khāṇḍavadāha). arjuna saved maya and five others from the fire. maya asked arjuna what he should do in return for saving his life. arjuna replied that it was not proper to expect any reward for saving one's life and that, if maya was very keen about doing something in return, it might be done for kṛṣṇa. Then kṛṣṇa asked maya to build for the pāṇḍavas a palace, the most beautiful one in the world at indraprastha. And, accordingly, after getting the Brahmins duly feasted, maya marked the ground ten thousand Kiṣkus(1) Kiṣku means a cubit. “Kiṣkur haste” (Amara).) in extent. Then maya went to the mountain maināka to the west of Mount kailāsa, where in the pool called Bindu he had stored a large quantity of gold and gems. maya brought those materials as also a conch called devadatta from there and built the most beautiful palace in the world at indraprastha. Within the palace were made many a beautiful pool and various patterns with galleries etc. in glass. It was built so beautifully and in such a manner as to create, at the very sight, the illusion that there was water where there was really no water and vice versa. It took fourteen months to complete the construction of that most beautiful model of architecture. (M.B. Sabhā Parva, Chapters 1-3).3) vajra, son of aniruddha of the yādava dynasty was made master of indraprastha after the time of the pāṇḍavas. (M.B. Mausala Parva, Chapter 7, Verse 11).
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
इन्द्रप्रस्थं,
क्ली,
 (इन्द्रस्य इन्द्रकीलस्य प्रस्थम् इव ।)राजयुधिष्ठिरनिर्म्मितनगरम् । अधुना दिल्लीइति ख्यातम् । (यथा, महाभारते १ । २०८ । २८ ।“ततः पुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः ।नगरं यापयामासुर्द्वैपायनपुरोगमाः ॥
सागरप्रतिरूपाभिः परिखाभिरलङ्कृतं” ॥
“तत्त्रिपिष्टपसङ्काशं इन्द्रप्रस्थं व्यरोचत ।मेघवृन्दमिवाकाशे विद्धं विद्युत्समावृतम्” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
इन्द्रप्रस्थ
न०
 इन्द्रस्य इन्द्रस्थानभेरोः प्रस्थैव (दिल्लीति)ख्याते पुरे । “इन्द्रप्रस्थगमस्तावत् कारि मा सन्तु चेदयः”माघः । “इन्द्रप्रस्थं कृकप्रस्थं माकन्दं वारणावतम् । इतिमे चतुरोग्रामान्कञ्चिदेकञ्च पञ्चमम्” वेणी० खाण्डव-प्रस्थे युधिष्ठिरेण यदभिनवपुरं निर्म्पितं तदिन्द्रप्रस्थतयाविख्यातम् । तदेतत् भारते आ० २०६ अ० वर्ण्णितम् ।“प्रतिगृह्यतुतद्घाक्यं नृप सर्व्वेप्रणम्य च । प्रतस्थिरे ततोघोरं वनं तन्मनुजर्षभाः । अर्द्धं राज्यस्य सम्प्राप्य खाण्ड-वप्रस्थमाविशन् । ततस्ते पाण्डवास्तत्र गत्वा कृष्णपुरो-गमाः । मण्डयाञ्चक्रिरे तद्वै पुरं स्वर्ग्गवदच्युताः । ततःपुण्ये शिवे देशे शान्तिं कृत्वा महारथाः । नगरं माप-मासुर्द्वैपायनपुरोगमाः । सागरपतिरूपाभिः परिखाभिर-लङ्कृतम् । प्राकारेण च सम्पन्नं दिवमावृत्य तिष्ठता ।पाण्डुराभ्रप्रकाशेन सोमरश्मिनिभेन च । शुशुभे तत्पुर-श्रेष्ठं नागैर्भोगवती यथा । द्विपक्षगरुडप्रख्यैर्द्वारैःसौधैश्च शोभितम् । गुप्तमभ्रचयप्रख्यै र्गोपुरैर्म्मन्दरोपमैः ।विविधैरपि निर्व्विद्यै शस्त्रोपेतैः सुसवृतैः । शक्तिभिश्चावृतंतद्धि द्विजिह्वैरिव पन्नगैः । तल्पैश्चाभ्यासिकैर्युक्तं शुशुभेयोघरक्षितम् । तीक्ष्णाङ्कुशशतघ्नीभिर्यन्त्रजालैश्च शोभि-तम् । विरोचमानं विविधैः पाण्डरैर्भवनोत्तमैः । तत्त्रि-पिष्टपसङ्काशमिन्द्रप्रस्थं व्यरोचत । मेघवृन्दमिवाकाशेविद्धं विद्युत्सभागृहम् । तत्र रम्ये शिवे देशे कौरवस्यनिवेशनम् । शुशुभे धनसम्यूर्णं धनाध्यक्षक्षयोपमम्” “एवंसम्प्राप्य राज्यन्तदिन्द्रप्रस्थं तपोधन!” तत्र २०७ अ० ।