| YouTube Channel

इन्दुज (induja)

 
Monier Williams Cologne
English
इन्दु—ज
m.
 ‘son of the moon’,
N.
 of the planet Mercury,
VarBṛS.
Apte Hindi
Hindi
इन्दुजः
पुं*
 इन्दुः-जः -
बुधग्रह
Shabdartha Kaustubha
Kannada
इन्दुज
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುಧಗ್ರಹ
L R Vaidya
English
indu-ja {% m. %} the planet Mercury.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
इन्दुज
पु०
 इन्दोर्जायते जन--ड । वृहस्पपतिभार्य्यातारागर्भेचन्द्रेणोत्पादिते बुधे तदुत्पत्तिकथा हरिवं० २६ अ०सोमस्य राजसूययज्ञकरणानन्तरमैश्वर्य्येण मत्तस्य मति-भ्रान्तिमुपवर्ण्य “वृहस्पतेः स वै भार्य्यां तारां नामयशस्विनीम् । जहार तरसा सर्वानवमत्याङ्गिरःसुतान्”इत्युपक्रम्य ऋषीणां तत्र युद्धं वर्णयित्वा तत्र युद्धोप-द्रवेण उपद्रुतदेवैः प्रार्थितेन ब्रह्मणा यत् कृततदुक्तं तत्रैव “ततोनिवार्य्योशनसं तं वै रुद्रं भयङ्क-रम् । ददावङ्गिरसे तारां स्वयमेव पितामहः ।तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा तारामाह वृहस्पतिः । मदी-यायां न ते योनौ गर्भो धार्य्यः कथञ्चन । योनेरुदसृत्तंवै कुमारं दस्युहन्तमम् । इषीकास्तम्बमासाद्य ज्व-लन्तमिव पावकम् । जातमात्रः स भगवान् देवानामक्षि-पद्वसु । ततः संशयमापन्नास्तारामूचुः सुरोत्तमाः ।सत्यं ब्रूहि सुतः कस्य सोमस्याथ वृहस्पतेः । पृच्छ्यमानायदा देवैर्नाह सा साध्वसाधु वा । तदा तां शप्तुमारब्धःकुमारोदस्युहन्तमः । तं निवार्य्य ततो ब्रह्मा तारां प्रपच्छसंशयम् । यदत्र तथ्यं तद्ब्रूहि तारे! कस्य सुतोह्ययम् ।सा प्राञ्जलिरुवाचेदं ब्रह्माणं वरदं शनैः । सोमस्येति म-हात्मानं कुमारं दस्युहन्तमम् । तं भूर्द्ध्न्याघ्राय तनयंसोमोधाता प्रजापतिः । बुध इत्यकरोन्नाम तस्य पुत्रस्य धी-मतः” । अस्यैव ग्रहत्वप्राप्तिः काशी० वर्णिता यथा” हरि-र्वशवत् बुधस्योत्पत्तिं वर्ण्णयित्वा । “ततः सर्व्वेभ्योदेवेभ्य-स्तेजोरूपबलाधिकः । बुधः सोमं समापृच्छ्य तपसे धृतनिश्चयः । जगाम काशीं निर्वाणरार्शिं विश्वेशपालिताम् ।ततो लिङ्गं प्रतिष्ठाप्य स्वनाम्ना स बुधेश्वरम् । तपश्चचारचात्युग्रमुग्रं संशीलयन् हृदि” । इति तत्तपोवणितम्तत्तपसा तोषितश्च महादेवस्तस्मै ग्रहरूपेण गगनेस्थितिरूपं वरं ददौ” यथा “ततः प्राह महेशानस्तत्स्तुत्या परि-तोषितः । रौहिणेय! महाभाग्य! सौम्य । सौम्यवचो-निधेः । नक्षत्रलोकादुपरि तव लोको भविष्यति । मध्येसर्वग्रहाणाञ्च सपर्य्यां लप्स्यसे पराम्” राशिचक्रेतत्स्थानञ्च सू० सि० “मन्दामरेज्यमूपुत्रसूर्य्यशुक्रेन्दुजे-न्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधःस्थाः सिद्धविद्याधराघनाः”इत्यनेन चन्द्रस्थानादुपरि शुक्राच्चाधः प्रदेशे उक्तम् ।तत्कक्षामानञ्च । इन्दुशब्दे पृ० ९३१ श्रीपतिवाक्ये उक्तम्तस्य चारप्रकारः वृहत्संहितायां दर्शिता यथा ।“नोत्पातपरित्यक्तः कदाचिदपि चन्द्रजो व्रजत्युदथम् ।जलदहनपवनभयकृद्ध्वान्यार्घक्षयविवृद्ध्यै वा । विचरञ्छ्रवण-धनिष्ठाप्राजापत्येन्दुविश्वदेवानि । मृद्नन् हिमकरतनयःकरोत्यवृष्टिं सरोगभयाम् । रौद्रादीनि मघान्तान्युपाश्रितेचन्द्रजेप्रजापीडा । शस्त्रनिपातक्षुद्भयरोगानावृष्टिसन्तापैः ।हस्तादीनि विचरन् षडृक्षाण्युपपीडयन् गवामशुभः ।स्नेहरसार्घविवृद्धिं करोति चोर्वीं प्रभूतान्नाम् । आर्यम्णंहौतभुजं भाद्रपदामुत्तरां यमेशं च । चन्द्रस्य सुतो निघ्नन्प्राणभृतां धातुसङ्क्षयकृत् । आश्विनवारुणमूलान्युपमृद्गन्रेवतीं च चन्द्रसूनुः । पण्यभिषग्नौजीविकसलिलजतुर-गोपघातकरः । पूर्वाद्यृक्षत्रितयादेकमपीन्दोः सुतोऽभिमृ-द्नीयात् । क्षुच्छस्त्रतस्करामयभयप्रदायी चरन् जगतः ।प्राकृतविमिश्रसङ्क्षिप्ततीक्ष्णयोगान्तघोरपापाख्याः । सप्त परा-शरतन्त्रे नक्षत्रैः कीर्तिता गतयः । प्राकृतसंज्ञा वायव्य-याम्यपैतामहानि बहुलाश्च । मिश्रा गतिः प्रदिष्टा शशि-शिवपितृभुजगदैवानि । सङ्क्षिप्तायां पुष्यः पुनर्वसुः फल्गु-नीद्वयं चेति । तीक्ष्णायां भाद्रपदाद्वयं सशाक्राश्वयुक्पौष्णम् । योगान्तिकेति मूलं द्वे चाषाढे गतिः सुत-स्येन्दोः । घोरा श्रवणस्त्वाष्ट्रं वसुदेवं वारुणंचैव । पापाख्यासावित्रं मैत्रं शक्राग्निदैवतं चेति । उदयप्रवासदिवसैःस एव गतिलक्षणं प्राह । चत्वारिंशत्त्रिंशद् द्विसमेताविंशतिर्द्विनवकं च । नव मासार्धं दश चैकसंयुताः प्राकृता-द्यानाम् । प्राकृतगत्यामारोग्यवृष्टिसस्यप्रवृद्धयः क्षेमम् ।सङ्क्षिप्तमिश्रयोर्मिश्रमेतदन्यासु विपरीतम् । ऋज्व्यतिवक्रावक्रा विकला च मतेन देवलस्यैताः । पञ्चचतुर्द्व्येकाहाऋज्वापादीनां षडभ्यस्ताः । ऋज्वी हिता प्रजानामतिवक्रार्थंगतिर्विनाशयति । शस्त्रभयदा च वक्रा विकला भयरोग-सञ्जननी । पौषाषाढश्रावणवैशास्वेष्विन्दुजः समाघेषु ।दृष्टो भयाय जगतः शुभफलकृत् प्रोषितस्तेषु । कार्त्तिकेऽश्वयुजि वा यदि मासे दृश्यते तनुभवः शिशिरांशोः ।शस्त्रचौरहुतभुग्गदतोयक्षुद्भयानि च तदा विदधाति ।रुद्धानि सौम्येऽस्तमिते पुराणि यान्युद्गते तान्युपयान्तिमोक्षम् । अन्येतु पश्चादुदिते वदन्ति लाभः पुराणां भव-तीति तज्ज्ञाः । हेमकान्तिरथ वा शुकवर्णः सस्यकेनमणिना सदृशो बा । स्निग्धमूर्तिरलघुश्च हिताय व्यत्ययेन शुभकृच्छशिपुत्रः” । गगने बुधस्थानमुक्तं भा० ५ स्क० ।“ततो बुधः सोमसुत उलभ्यमान तत उपरिष्टात् प्रायेणशुक्रवत् । यदार्कात् व्यतिरिच्येत तत्रातिभयप्रायाना-वृट्यादिभयमाशंसते” । इन्दुजातन्दुनन्दनेन्दुपुत्रादयोऽ-प्यत्र । २ नर्म्मादायां नद्यां स्त्री सा च मेकलकन्यकासोमसुता मुनिशापात् नदीत्वमाप्ता । इयं च प्रतीच्यामबन्तिषुस्थिता प्रत्यक्स्रोतोवहा च यथा । “अवन्तिषु प्रतीच्यां वैकीर्त्तमिष्यामि ते दिशि । यानि तत्र पवित्राणि पुण्या-न्यायतनानि च । प्रियङ्ग्वाम्रबणोपेता वानीरफलशालिनी ।प्रत्यक्स्रोता नदी पुण्या नर्मदा तत्र भारत! ।त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । सरिद्व-नानि शैलेन्द्रा देवाश्च सपितामहाः । नर्मदायां कुरुश्रेष्ठ!सह सिद्धर्षिचारणैः । स्नातुमायान्ति पुण्यौधैः सदा वारिषुभारत” भा० आ० ८९ अ० ।