इन्दु (indu)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 इन्दु m.
  (-न्दुः)
	 1. The moon. 
	 2. Camphor.
 E.
  उन्द् to wet or moisten
 उ
Unādi affix and the initial changed to इ.

Capeller Eng

English

 इ॑न्दु m.
  a drop,  esp.
    of Soma
 the drop or spark in the sky, 
i.e.
  the moon. 

Yates

English

 इन्दु (न्दुः) 2.
m.
  The moon. 

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  time of moonlight
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  coin
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  point on a die
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  night
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  weight of a silver pala
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  bright drop
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  camphor
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  spark
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  symbolic expression for the number one
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  moons i.e. the periodic changes of the moon
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  designation of the anusvAra
इन्दु 	-	 indu 	-	 m.
  	-	  moon

Wilson

English

 इन्दु
m.
  (-न्दुः)
1 The moon. 
2 Camphor.
E.
  उन्द to wet or moisten
 उ Uṇādi affix,  and the initial changed to
इ.

Apte

English

इन्दुः [induḥ],  [उनत्ति क्लेदयति चन्द्रिकया भुवनं उन्द्-उ आदेरिच्च Uṇ.*
  1.12]

The moon
 दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुः क्षीरनिधाविव R.*
  1.12 (इन्दु is said to mean in the Veda a drop of Soma juice,  a bright drop or spark
 सुतास इन्दवः Rv.*
  1.16.6).

The मृगशिरस् Nakṣatra. 

(in Math.
 ) The number 'one'.

Camphor.

The point on a die
 तेभ्यो व इन्दवो हविषा विधेम Av.*
  7.19.6.

Designation of the अनुस्वार. - (pl. )

The periodical changes of the moon. 

The time of moon-light,  night.Comp.   -कमलम् the white lotus.

कला a digit of the moon.  (These are 16,  each of which is mythologically said to be devoured by 16 deities in succession).

N.
  of several plants
 अमृता,  गुडूची,  सोम- लता.

कलिका N.
  of a plant (केतकी).

a digit of the moon.  -कान्तः the moon-stone.

(ता) night.

N.
  of a plant (केतकी).

क्षयः waning or disappearance of the moon. 

the new moon day. Ms.*
  3.122. -जः,  -पुत्रः the planet Mercury. (-जा) N.
  of the river Revā or Narmadā.

जनकः the ocean (the moon being produced amongst other jewels at the churning of the ocean)

the sage अत्रि. -दलः a digit,  crescent.-पुष्पिका N.
  of a plant (कलिकारी or जांगली).

भम् the sign called Cancer.

the Nakṣatra called मृगशिरस्.-भा a kind of water-lily. -भृत्,  -शेखरः,  -मौलिः 'the moon-crested god,  epithets of Śiva. 

मणिः the moon-stone.

a pearl. -मुखी A lotus-creeper.-मण्डलम् the orb or disc of the moon.  -रत्नम् a pearl.

ले (रे) खा a digit of the moon. 

N.
  of several plants,  especially,  plant Flacourtia Sapida.  Its seed is much used by women as a detergent to their oiled hair (Mar.  बांवच्या).

Ligusticum Ajwaen (Mar.  ओंवा). see इन्दुकला. -लोकः the world of the moon. -लोहकम्,  लौहम् silver. -वदना A moon-faced lady. N.
  of a metre
 see Appendix. -वल्ली The Soma plant. -वारः a kind of yoga in Astrology. -वासरः Monday. -व्रतम् a religious observance depending on the age of the moon.  It consists in diminishing the quantity of food by a certain portion daily,  for a fortnight or a month
 cf.
   चान्द्रायण. इन्दुव्रतसहस्रं तु यश्चरेत्कायशोधनम् Mb.
 *  13.26.39.-शफरिन् A tree,  Bauhinia tomentosa (Mar.  आपटा)-सुतः or -सूनुः N.
  of the planet Mercury.

Apte 1890

English

 इंदुः [उनत्ति क्लेदयति चंद्रिकया भुवनं उंद्-उ आदेरिच्च Uṇ. 1. 12] 1 The moon
 दिलीप इति राजेंदुरिंदुः क्षीरनिधाविव R. 1. 12 (इंदु is said to mean in the Veda a drop of Soma juice,  a bright drop or spark
 सुतास इंदवः Rv. 1. 16. 6). 
2 The मृगशिरस् Nakṣatra. 
3 (In Math.) The number ‘one’. 
4 Camphor. 
(pl.) 1 The periodical changes of the moon. 
2 The time of moonlight,  night. 
Comp. 
कमलं the white lotus. 
कला {1} a digit of the moon. (These are 16,  each of which is mythologically said to be devoured by 16 deities in succession). {2} N. of several plants
 अमृता,  गुडूची,  सोमलता. 
कलिका {1} N. of a plant (केतकी). {2} a digit of the moon. 
कांतः the moon-stone. (
ता) {1} night. {2} N. of a plant (केतकी). 
क्षयः {1} waning or disappearance of the moon. {2} the new moon day. 
जः,  
पुत्रः the planet Mercury. (
जा) N. of the river Revā or Narmadā. 
जनकः {1} the ocean (the moon being produced amongst other jewels at the churning of the ocean). {2} the sage अत्रि. 
दलः a digit,  crescent. 
पुष्पिका N. of a plant (कलिकरी or जांगली). 
भं {1} the sign called Cancer. {2} the Nakṣatra called मृगाशिरस्. 
भा a kind of water-lily. 
भृत्,  
शेखरः,  
मौलिः ‘the moon crested god, ’ epithets of Śiva. 
मणिः {1} the moon-stone. {2} a pearl. 
मंडलं the orb or disc of the moon. 
रत्नं a pearl. 
ले(रे)खा {1} a digit of the moon. {2} N. of several plants,  see इंदुकला. 
लोकः the world of the moon. 
लोहकं,  
लौहं silver. 
वदना N. of a metre
 see Appendix. 
वारः a kind of yoga. 
वासरः Monday. 
व्रतं a religious observance depending on the age of the moon. It consists in diminishing the quantity of food by a certain portion daily,  for a fortnight or a month
 cf. चांद्रायण. 

Monier Williams Cologne

English

 इ॑न्दु m.
  (√ उन्द्,  Uṇ.
  i,  13
 probably fr.
  इन्द् =
  √ उन्द्,  ‘to drop’ [see p.
  165,  col. 3,  and cf.
   इ॑न्द्र]
 perhaps connected with बिन्दु,  which last is unknown in the Ṛg-veda,  BRD.
 ),  Ved.
   a drop (especially of Soma),  Soma,  RV.
  
 AV.
  
 VS.
 

 a bright drop,  a spark,  TS.
 

 the moon

 m.
  pl.
  (अवस्) the moons i.e. the periodic changes of the moon

 time of moonlight,  night,  RV.
  
 MBh.
  
 Śak.
 
 Megh.
  &c.

 camphor,  Bhpr.
  

 the point on a die,  AV.
   vii,  109,  6

 N.
  of Vāstoṣpati,  RV.
   vii,  54,  2

 a symbolic expression for the number ‘one’

 designation of the Anusvāra

 a coin,  L.
  (In the Brāhmaṇas,  इन्दु is used only for the moon
 but the connexion between the meanings ‘Soma juice’ and ‘moon’ in the word इन्दु has led to the same two ideas being transferred in classical Sanskṛt to the word सोम,  although the latter has properly only the sense ‘Soma juice’.)

 the weight of a silver Pala,  L.
 

Monier Williams 1872

English

 इन्दु इन्दु,  उस्,  m. (said to be fr. rt. उन्द्
 per-
haps connected with विन्दु,  which last is unknown in
the Ṛg-veda),  Ved. a drop,  especially of Soma,  Soma
a bright drop,  a spark
 the moon
 (अवस्),  m. pl.
the moons,  i. e. the periodic changes of the moon
time of moonlight,  night
 (उस्),  m. camphor. (In
the Brāhmaṇas इन्दु is used only for the moon
 but
the connection between the senses ‘Soma juice’ and
‘moon’ in the word इन्दु has led to the same two
ideas being transferred in classical Sanskrit to the
word सोम,  although the latter has properly only
the sense ‘Soma juice.’)
—इन्दु-कमल,  अम्,  n. the
white lotus.
—इन्दु-कला,  f. a digit of the moon
N. of several plants,  Cocculus Cordifolius,  Sarcostema
Viminale,  Ligusticum Ajowan.
—इन्दु-कलिका,  f. the
plant Pandanus Odoratissimus.
—इन्दु-कान्त,  अस्, 
m. the lunar gem,  the moon-stone
 (आ),  f. night.
—इन्दु-ज,  अस्,  m. epithet of the planet mercury, 
‘son of the moon
’ (आ),  f.,  N. of the river Revā or
Narmadā in the Dekhan.
—इन्दु-जनक,  अस्,  m. the
ocean,  lit. ‘father of the moon, ’ (the moon being
produced amongst other things at the churning of
the ocean.)
—इन्दु-दल,  अस्,  m. a portion of the
moon,  a digit,  crescent.
—इन्दु-पुत्र,  अस्,  m. epithet
of the planet Mercury.
—इन्दु-पुष्पिका,  f. the plant
Methonica Superba.
—इन्दु-भृत्,  त्,  m. epithet of
Śiva. ‘bearing the crescent on his forehead.’
—इन्दु-
मणि,  इस्,  m. the moon-stone.
—इन्दु-मण्डल, 
अम्,  n. the orb or disc of the moon.
—इन्दु-मत्, 
आन्,  m.,  Ved. (in liturgical language) an epithet of
Agni,  because in the verses in which he is addressed
the word इन्दु occurs
 (ती),  f. day of full moon
 N.
of the sister of Bhoja and wife of Aja
 N. of a river.
—इन्दु-मौलि,  इस्,  m. epithet of Śiva
 see इन्दु-
भृत्.
—इन्दु-रत्न,  अम्,  n. a pearl.
—इन्दु-राज्,  ट्, 
m. the moon,  king of the stars.
—इन्दु-रेखा,  f. a
digit of the moon.
—इन्दु-लेखा,  f. a digit of
the moon
 the plant Menispermum Glabrum
the moon-plant Asclepias Acida
 a kind of lovage, 
Ligusticum Ajwæn.
—इन्दु-लोहक,  अम्,  n. silver.
—इन्दु-वदना,  f. a metre of four verses of which
each contains fourteen syllables.
—इन्दु-वल्ली,  f. the
plant Sarcostemma Viminale.
—इन्दुवार in astrology
= the Arabic إِدْبار
—इन्दु-व्रत,  अम्,  n. a reli-
gious observance depending on the age of the moon
diminishing the quantity of food by a certain portion
daily,  for a fortnight or a month,  &c.
—इन्दु-शेखर, 
अस्,  m. ‘moon-crested, ’ an epithet of Śiva.

Macdonell

English

 इन्दु índ-u,  m.
  drop,  juice,  esp. of Soma
 (drop 🞄in the sky),  moon
 -kalaśa,  m.
  manʼs N.
 🞄-kalā,  f.
  crescent: -avataṃsa,  m.
  ep. of Śiva
 🞄-kānta,  m.
  moon-stone
 -kesarin,  m.
  N. of a 🞄king
 -dala,  n.
  crescent
 -prabha,  m.
  N.
 🞄-bimba,  n.
  orb of the moon
 -maṇi,  m.
  🞄moon-stone
 -matī,  f.
  N. of various women
 🞄-mukha,  a.
  (ī) moon-faced
 -yaśas,  f.
  N. 🞄of a princess
 -rāja,  m.
  manʼs N.
 -lekhā,  🞄f.  N. of a queen
 -vadana,  a.
  moon-faced
 🞄-śekhara,  m.
  ep. of Śiva. 

Benfey

English

 इन्दु इन्दु,  m.
  The moon,  Rām.  3, 
50,  12.
 -- Comp.
 
अ-बाल-,  m.
  the full
moon,  Ragh. 6,  53.
वदन-,  m.
  a
moon-like face,  Śiś. 9,  30.

Hindi

चांद

Apte Hindi

Hindi

इन्दुः
पुं*
  - "उनत्ति क्लेदयति चन्द्रिकया भुवनम्,  उन्द्-उ आदेरिच्च"
चंन्द्रमा

इन्दुः
पुं*
  - "उनत्ति क्लेदयति चन्द्रिकया भुवनम्,  उन्द्-उ आदेरिच्च"
(गणित में) 'एक' की संख्या

इन्दुः
पुं*
  - "उनत्ति क्लेदयति चन्द्रिकया भुवनम्,  उन्द्-उ आदेरिच्च"
कपूर

इन्दुः
पुं*
  - "उन्द्+ उ,  औदेरिच्च"
चन्द्रमा

इन्दुः
पुं*
  - "उन्द्+ उ,  औदेरिच्च"
अनुस्वार की परिभाषा

Shabdartha Kaustubha

Kannada

इन्दु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರ
निष्पत्तिः - > उन्दी (क्लेदने) - "उः" (उ० १-१२) । आदेः इति च ।
व्युत्पत्तिः - > उनत्ति क्लेदयति भुवं चन्द्रिकया
प्रयोगाः - > "इन्दुरिन्दुरिव श्रीमानित्यादौ तदनन्वयः"
उल्लेखाः - > चन्द्रा०
इन्दु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಚಂದ್ರದೇವತಾಕವಾದ ಮೃಗಶೀರ್ಷ ನಕ್ಷತ್ರ
इन्दु
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಒಂದು ಸಂಖ್ಯೆ

L R Vaidya

English

 indu {% m. %} 1. The moon
 2. the number ‘one’ (in math.).

भूतसङ्ख्या

Sanskrit

१,  अंशुमान्,  अचला,  अब्ज,  अमृतांशु,  अवनि,  आदि,  आस्य,  इन्दु,  इला,  उडुपति,  उर्वरा,  उर्वी,  ऋक्षेश,  एक,  एणधर,  औषधीश,  क,  कलाधर,  कलि,  कु,  कुमुदाकरप्रिय,  क्षपाकर,  क्षमा,  क्षिति,  क्षोणि,  क्षोणी,  क्षमा,  गो,  गोत्र,  गोत्रा,  ग्लौ,  चन्द्र,  चन्द्रमस्,  जगती,  जैवातृक,  ज्या,  तनु,  दाक्षायणीप्राणेश,  धरणी,  धरा,  धरित्री,  नायक,  निशाकर,  निशेश,  पितामह,  पृथिवी,  पृथ्वी,  प्रालेयांशु,  ब्रह्मा,  भुवन्यु,  भू,  भूमि,  मही,  मुख,  मृगलाञ्छन,  मृगाङ्क,  मेदिनी,  रजनीकर,  रजनीश,  रात्रिप,  रात्रीश,  रुग्ण,  रूप,  लपन,  वक्त्र,  वदन,  वसुधा,  वसुन्धरा,  वाक्,  विधु,  विरञ्चि,  विश्वम्भरा,  शशधर,  शशभृत्,  शशलाञ्छन,  शशाङ्क,  शशि,  शशी,  शीतकर,  शीतकिरण,  शीतद्युति,  शीतमयूख,  शीतरश्मि,  शीतांशु,  शुभ्रभानु,  श्वेत,  श्वेतांशु,  सितरश्मि,  सुधांशु,  सोम,  स्थिरा,  हरिणधृत्,  हरिणाङ्क,  हिमकर,  हिमगु,  हिमरश्मि,  हिमांशु

Bopp

Latin

 इन्दु m. luna.

Aufrecht Catalogus Catalogorum

English

 इन्दु a writer on botany. Quoted by Kṣīrasvāmin on
Amarakośa.

 इन्दु a grammarian. Quoted in Mādhavīyadhātuvṛtti.
See Indumitra.

Indian Epigraphical Glossary

English

 indu (IE 7-12),  ‘one’.

अभिधानचिन्तामणिः

Sanskrit

--source--
 
चन्द्रमाः कुमुदबान्धवो दशश्वेतवाज्यमृतसूस्तिथिप्रणीः ।
कौमुदीकुमुदिनीभदक्षजारोहिणीद्विजनिशौषधीपतिः ॥ १०४ ॥
जैवातृकोऽब्जश्च कलाशशैणच्छायाभृदिन्दुर्विधुरत्रिदृग्जः ।
राजा निशो रत्नकरौ च चन्द्रः सोमोऽमृतश्वेतहिमद्युतिर्ग्लौः ॥ १०५ ॥
-wordlist-
 
चन्द्रमस् (पुं),  कुमुदबान्धव (पुं),  दशश्वेतवाजिन् (पुं),  अमृतसू (पुं),  तिथिप्रणी (पुं),  कौमुदीपति (पुं),  कुमुदिनीपति (पुं),  भपति (पुं),  दक्षजापति (पुं),  रोहिणीपति (पुं),  द्विजपति (पुं),  निशापति (पुं),  ओषधीपति (पुं),  जैवातृक (पुं),  अब्ज (पुं),  कलाभृत् (पुं),  शशभृत् (पुं),  एणभृत् (पुं),  छायाभृत् (पुं),  इन्दु (पुं),  विधु (पुं),  अत्रिदृग्ज (पुं),  राजन् (पुं),  निशारत्न (पुं),  निशाकर (पुं),  चन्द्र (पुं),  सोम (पुं),  अमृतद्युति (पुं),  श्वेतद्युति (पुं),  हिमद्युति (पुं),  ग्लौ (पुं)

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

इन्दु
इन्दु,  चन्द्र,  चन्द्रमस्,  ओषधीश,  सोम,  राजा,  रोहिणीवल्लभ,  अब्ज,  ऋक्षेश,  अत्रिनेत्रप्रसूत,  प्रालेयांशु,  श्वेतरोचिस्,  शशाङ्क,  द्विजराज,  रजनिकर,  पीयूषरुचि,  निशीथिनीनाथ,  जैवातृक,  मृगाङ्क,  विधु,  दाक्षायणीरमण
इन्दुश्चन्द्रश्चन्द्रमा ओषधीशः, 
सोमो राजा रोहिणीवल्लभोऽब्जः ।
ऋक्षेशः स्यादत्रिनेत्रप्रसूतः, 
प्रालेयांशुः श्वेतरोचिः शशाङ्कः ॥ ४२ ॥
द्विजराजो रजनिकरः पीयूषरुचिर्निशीथिनीनाथः ।
जैवातृको मृगाङ्को विधुश्च दाक्षायणीरमणः ॥ ४३ ॥
verse 1.1.1.42
page 0006

नाममाला

Sanskrit

शीतदीधिति,  शीतभानु,  शीतांशु,  शीतगभस्ति,  शीतकिरण,  शीतपाद,  शीतरुचि,  शीतमरीचि,  शीतार्चिस्,  शीतभास्,  शीतगु,  शीतज्योतिस्,  शीतमहस्,  शीतधामन्,  शीतोर्ज,  शीतविभावसु,  शीतदीधितिमत्,  शीतभानुमत्,  शीतांशुमत्,  शीतगभस्तिमत्,  शीतकिरणवत्,  शीतपादवत्,  शीतरुचिमत्,  शीतमरीचिमत्,  शीतार्चिष्मत्,  शीतभावान्,  शीतगुवत्,  शीतज्योतिष्मत्,  शीतमहस्वत्,  शीतधामवत्,  शीतोर्जवत्,  शीतविभावसुमत्,  इन्दु
शीतोष्णप्रायपूर्वाञ्चौ तदन्ताविन्दुभास्करौ ॥ ४६ ॥
verse 0.1.1.46
page 0024

Mahabharata

English

Indu = Soma (the moon),  q.v.

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 इन्दुः,  पुं,
   (उनत्ति अमृतधारया भुवं क्लिन्नां करोतिइति । उन्द + उ + आदेरिच्च ।) चन्द्रः ।(“दिलीप इति राजेन्दरिन्दुः क्षीरनिधाविव” ।इति रघुः । १ । १२ ।) कर्पूरः । इत्यमरः ॥
(चन्द्रसमसंख्यः एकसंख्यायुक्तः । मृगशिरानक्षत्रम् ॥
“दिवार्ककिरणैर्जष्टं स्पष्टमिन्दुकरैर्निशि” ।इति वैद्यकद्रव्यगुणः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 इन्दु पु०
  उनत्ति चन्द्रिकया भुवं क्लिन्नां करोति उन्द--उआदेरिच्च । १ चन्द्रे,  “दिलीप इति राजेन्दुरिन्दुःक्षीरनिधाविव” रघुः “तस्याः प्रसन्नेन्दुमुखप्रसादम्” महो-दधेः पूरैवेन्दुदर्शनात्” रघुः “रामस्येन्दोरिव श्रियः” रघुः“न नर्म्मसाचिव्यमकारि नेन्द ना” “क्षिप्ताइवेन्दोः सरुचो-ऽधिवेलम्” माघः “करैरिन्दोरन्तश्छुरित इवसंभिन्नमुकुलः”वेणी० अमृतकरैः सकलतापनिवारणेनास्य इन्दुत्वम् ।२ तद्देवताके मृगशिरोनक्षत्रे “त्यक्त्वा हरीज्येन्दुकरान्त्य-मैत्रे दीपिति ३ एकसंख्यायुक्ते,  नवेन्दुवेदेषुहुताश-लब्ध्व्या” सि० शि० । ४ कर्पूरे च ।अथं गगनमण्डले राशिचक्रे ग्रहाणां मध्ये सर्व्वेषामवस्तात् स्थितः यथाह सू० सि० । “मन्दामरेज्यभूपुत्रसूर्य्यशुक्तेन्दजेन्दवः । परिभ्रमन्त्यधोऽधस्थाः” । तस्थकक्षामानमुक्तम् । सि० शि० यथा “सार्द्धाद्रिगोमनुसुराब्धिमितार्ककक्षा (४३३१४९७ । ३०) चान्द्री सहस्रगुणिता जिनरामसंख्या” (३२४०००) । एतन्मितयोजनानिइन्दुकक्षामानम् । अनुक्षण गच्छतां ग्रहाणां राशिचक्रेइष्टसमये कीदृशांशेऽवस्थितिरिति ज्ञानाय अहर्शणेन तस्यस्थुटी करणप्रकारादि तत्रैव दर्शितं यथा । “अभ्रेष्विभाङ्कगजकुञ्जरगोऽङ्कपक्षाः (२५९८८९८५०) कक्षां गृणन्तिगणका भगणस्य चेमाम् । “अत्र रविकक्षातो भकक्षा षष्टिगुणा,  एवं भकक्षायाः षष्ट्यंसोरविकक्षा” प्रमि०“कल्पोद्भवैः क्षितिदिनैर्गगनस्य कक्षा मक्ता भवेद्दिनगतिर्गगनेचरस्य । “पादोनगोऽक्षघृतिभूमितयोजनानि (११-८५८४०) खेटा व्रजन्त्यनुदिनं निजवर्त्मनीमे”सि० शि० “यदि कुदिनौ कक्षामितयोजनानि गच्छन्तितदैकेन किमिति फलं दिनगतियोजनानि । तानिच स्थुलत्वेन तावत् पादोनगोऽक्षधृतिभूमितानिस्युः” प्रमि० । ग्रहानयनमाह । “अहर्गणात्क्वक्षिनवाङ्कनिघ्नात् (९९२१) नवेन्दुवेदेषुहुताश(३५४१९) लब्ध्या । अहर्गहणो गोऽक्षधृतीन्दु (११८५९) निघ्नो विवर्जितः स्युर्गतयोजनानि” खया-स्वया तानि पृथक् च कक्षया हृतानि वा स्युर्भगणादिका-ग्रहाः” सि० शि० । “अहर्गणे भूनेत्रनवनन्द ९९२१गुणे नवशशिश्रुतिवाणाग्निभिः ३५४११ भक्ते यल्लब्धंतेन बिवर्ज्जितः कार्य्यः । कः? । नन्देन्द्रियधृतीन्दु ११८गुणोऽहर्गणः । एवं गतयोजनानि स्युः तेभ्यः पृथक्पृथक्व्खया स्वया कक्षया भाजितेभ्यो भगणादिका ग्रहालभ्यन्तेअत्रोपपत्तिः । दिनगतियोजनैरहर्गणे गतयोजनानि भव-न्तीति सुनमम् । अत्र सुखार्थं गोऽक्षधृतीन्दुभिः ११८५९संपूर्णैरहर्गणो गुणितः । सोऽधिको जातः । यदधिकंतच्छोध्यम् । तस्याधिकस्य ज्ञानार्थमुपायः । परमोऽ-हर्गणः कुदिनतुल्यः । तेन गुणकेन गुण्यः । एवं गोऽ-क्षधृतीन्दुनिघ्रः सन् खकक्षातोऽधिको भवति । तस्मात्खकक्षां विशोध्य शेषेणानुपातः । यदि कुदिनतुल्येनाह-र्गणेनैतावदधिकं भवति तदिष्टेनाहर्गणेन किमिति । अत्रकुदिनानां तस्य शेषस्य च पञ्चपञ्चयुगवेदैरयुतगुणितै ४४५५०००० रपवर्ते कृते सति शेषस्थाने क्वक्षिनवाङ्का उत्पन्नाःकुदिनस्थाने नन्देन्दुवेदेषहुताशाः । एव त्रैराशिकेनयल्लभ्यते तेन स्थूलगतिगुणितेऽहर्गणे वर्जिते गतयोज-नानि भवन्ति । सर्वेषां ग्रहाणां तान्येव गतेस्तु-ल्यत्वात् । अथ ग्रहार्थमनुपातः । यदि कक्षातुल्यैर्ग-तयोजनैरेको भगणस्तदैभिः किमिति फलं गतभग-णाद्याः सर्वे ग्रहा भवन्तीत्युपपन्नम्” प्रमिता० ।“ग्रहस्य कक्षैव हि तुङ्गपातयोःपृथक् च कल्प्यात्र तदीय-सिद्धये । अर्कस्य कक्षैव सितज्ञयोः सा ज्ञेया तयोरानयना-र्थमेव । उक्ते तयोर्ये चलतुङ्गकक्षे तत्रैव तौ च भ्रमतोऽ-र्कगत्या” सि० शि० “अत्रोच्चस्य पातस्य च या कक्षा गच्छति सातयोरानयनार्थमेव कल्प्या । अन्यथा या ग्रहस्य कक्षासैव तयोरपि । यतो ग्रहकक्षाया उच्चप्रदेशस्योच्चव्यप-देशः । यत्र च विमण्डलेन सह संपातस्तस्य प्रदेशस्यपातसंज्ञेति गोले सम्यक् प्रतिपादितमस्ति । तथा बुधशु-क्रयोरत्र ये अर्ककक्षातुल्ये कक्षे आगच्छतस्ते तयोरानयनार्थमेव । किन्तु तयोर्ये चलकक्षे तत्रैव च भ्रमतःपरमर्कगत्या । एतदुक्तं भवति भूमध्यादर्कं प्रति नीतंसूत्रं यत्र ज्ञचलकक्षायां लगति तत्र बुधो यत्र शुक्रचचलकक्षायां लगति तत्र शुक्रो भ्रमतीत्यर्थः” प्रमि० ।अत्र गगनकक्षा च कल्पार्हगणः । यथाहार्य्यभट्टः ।“योयत्र भ्रमति खगस्तद्वृत्तं भवति तस्य कक्षाख्यम् ।अम्बरकक्षा कल्पाहर्गणनामा भवेद्द्युगतिः” । स्वस्व-फक्षायां स्थितानामपि ग्रहाणां नीचोच्चस्थानस्थितिवशतःपरिघिभेदादिकं भवतीति ग्रहशब्दे वक्ष्यते । अत्र बुधशुक्र-कक्षयोः रविकक्षातुल्यत्वं यदुक्तं तन्मध्यकक्षया फलानयना-र्थम् । श्रीपतिना तु ग्रहान्तराणां कक्षामितिरुक्ता यथा । “अ-ष्ट्यङ्कषण्मनुगजाः (८१४६९१६) क्षितिनन्दनस्य,  ज्ञस्येशदन्तकृतखेन्दुमिताथ (१०४३२११) जैवी । रूपाश्विनागयुगशैलगुणेन्दुवाणाः (५१३७४८२१) खाग्न्यङ्गसागररसोत्कृतयः (२६६४६३०) सितस्य । भूधराहिन-गनागरसर्त्तुक्ष्माधराश्विशशिनः (१२७६६८७८७)शनिकक्षा । एतच्च खगोलशब्दे विस्तरेण वक्ष्यते ।इन्दुश्च जलमयः सूर्य्यसम्पर्कात् उज्ज्वलितो भवति तेन चदिने दिने यथा यथा शुक्ले पक्षे रविवियोगभेदात्तेजःसम्पर्कविशेषस्तथा तथा वर्द्धते कृष्णे तु रविमण्डलसन्नि-कृष्टतया क्रमशो दिने दिने तत्तेजःसम्पर्कविशेषाभावस्तेनक्रमेण दिने दिने क्षय इत्यादिकमप्युक्त सि० शि० ।“तरणिकिरणसङ्गादेष पीयूषग्रिण्डो दिनकरदिशि चन्द्रश्च-न्द्रिकाभिश्चकास्ति । तदितरदिशि बालाकुन्तलश्यामलश्रीर्घट इव निजमूर्त्तिच्छाययैवातपस्थः । सूर्य्यादधःस्थस्यविघोरधःस्थमर्धं नृदृश्यं स्वकलाऽसितं स्यात् । दर्शेऽथ भा-र्धान्तरितस्य शुक्तं तत् पौर्णमास्यां परिवर्त्तनेन । कक्षा-चतुर्थे तरणेर्हि चन्द्रःकर्णान्तरे तिर्यगिनो यतोऽब्जात् ।पादोनषट्काष्ट (८५ । ४५) लवान्तरेऽतो दलं नृदृश्यस्य दलस्वशुक्लम् । उपचितिमुपयाति शौक्ल्यमिन्दोस्त्यजत इनं व्रजतश्चमेचकत्वम् । जलमयजलजस्य गोलकत्वात् प्रभवति तीक्ष्णवि-षाणरूपतास्य । यद्याम्योदक् तपनशशिनोरन्तर सोऽचबाहुः कोटिस्तूर्ध्वाधरमपि तयोर्यच्च तिर्यक्स कर्णः ।दोर्मूलेऽर्कः शशिदिशि भुजोऽग्राच्च कोटिस्तदग्रे चन्द्रःकर्णो रविदिगनया दीयते तेन शौक्ल्यम्” ।“प्राग्वद्भित्तेरुत्तरपार्श्वे चन्द्रकक्षां रविकक्षां च विलिख्यतत्रोर्ध्वरेखां तिर्यग्रेखां च कृत्वा चन्द्रकक्षोर्ध्वरेखासंपातेचन्द्रविम्बं विलिख्येदं दर्शयेत् । तिर्यग्रेखाया उपरिचन्द्रकक्षाव्यासार्धमितेऽन्तरेऽन्यां तिर्यग्रेखां कुर्यात् । सारेखा प्रत्यग्रविकक्षायां यत्र लग्ना तत्र स्थित एवार्के ऊर्ध्वरेखावच्छिन्नचन्द्रविम्बार्धं पश्चिमतः शुक्लं भवति । तस्यार्ध-मधस्तनं मनुष्यदृश्यम् । तत्रस्थेऽर्के व्यर्केन्दुसपादचतु-र्भागोनं (८५ । ४५) राशित्रयं भवति । एतावत्येव व्यर्केन्दुभुजेविम्बार्धं पश्चिमं पूवं वा शुक्लं भवितुमर्हति प्रमि० “धाम्नाधामनिधेरयं जलमयो धत्ते सुधादीधितिः सद्यःकृत्त-मृणालकन्दविशदच्छायां विवस्वद्दिशि । हर्म्येधर्मघृणेःकरैर्घट इवान्यस्मिन्विभागे पुनर्बालाकुन्तलकालतां कलयतिस्वच्छां तनोश्छायया” श्रीपतिः । “भानुश्चेत् प्रतिविम्बितोजलमये शीतांशुगोले दिवा निस्तेजा निशि सुप्रभः कथमथोकिं सूर्यबिम्बासमः । गोलार्घं रविणोज्ज्वलं च सकलं नस्यात् तडागे यथा मासार्धेऽखिलदृश्यतेति गणकान्ज्ञानाह्वयः पृच्छति” ज्ञानराजः ।वृह० सं० शौक्ल्यादि प्रकारादि प्रदर्श्य तच्चारादिफलमुक्तंयथा “नित्यमधःस्थस्येन्दोर्भाभिर्भानोः सितं भवत्यर्द्धम् । स्व-च्छाययान्यदसितं कुम्भस्येवातपस्थस्य । सलिलमये शशिनिरवेर्दीधितयो मूर्च्छितास्तमो नैशम् । क्षपयन्ति दर्पणोदर-निहिता इव मन्दिरस्यान्तः । त्यजतोऽर्कतलं शशिनःपश्चादवलम्बते यथा शौक्ल्यम् । दिनकरवशात्तथेन्दोःप्रकाशतेऽधःप्रभृत्युदयः । प्रतिदिवसमेवमर्कात् स्थान-विशेषेण शौक्ल्यपरिवृद्धिः । भवति शशिनोऽपरार्द्धे पश्चा-द्भागे घटस्येन । ऐन्द्रस्य शीतकिरणो मूलाषाढाद्वयस्य वायातः । याम्येन,  बीजजलचरकाननहा वह्निभयदश्च ।दक्षिणपार्श्वेन गतः शशी विशाखानुराधयोः पापः ।मध्येन तु प्रशस्तः पित्र्यस्य विशाखयोश्चापि । षडनाग-तानि पौष्णाद् द्वादश रौद्राच्च मध्ययोगीनि । ज्यठाद्यानिनवर्क्षाण्युडुपतिनातीत्य युज्यन्ते । उन्नतमीषच्छृङ्गं नौसं-स्थाना विशालता चोक्ता । नाविकपीडा तस्मिन् भवतिशिवं सर्वलोकस्य । अर्धोन्नते च लाङ्गलमिति पीडातदुपजीविनां तस्मिन् । प्रीतिश्च निर्निमित्तं मनुजपतीनांसुभिक्षं च । दक्षिणविषाणमर्धोन्नतं यदा दुष्टलाङ्गलाख्यंतत् । पाण्ड्यनरेश्वरनिधनकृदुद्योगकरं बलानां च ।समशशिनि सुभिक्षक्षेमवृष्टयः प्रथमदिवससदृशाः स्युः ।दण्डवदुदिते पीडा गवां नृपश्चोग्रदण्डोऽत्र । कार्मुकरूपेयुद्धानि यत्र तु ज्या ततो जयस्तेषाम् । स्थानं युगमितियाम्योत्तरायतं भूमिकम्पाय । युगमेव याम्यकोट्यां किञ्चि-त्तुङ्गं स पर्व्वशायीति । विनिहन्ति सार्थवाहान् वृष्टेश्चविनिग्रहं कुर्यात् । अभ्युच्छ्रायादेकं यदि शशिनोऽवाङ्मुस्वंभवेच्छृङ्गम् । आवर्जितमित्यसुभिक्षकारि तद्गोधनस्यापि ।अव्युच्छिन्ना रेखा समन्ततो मण्डला च कुण्डाख्यम् ।अस्मिन्माण्डलिकानां स्थानत्यागो नरपतीनाम् । प्रोक्तस्थाना-भावादुदगुच्चः सस्यवृद्धिवृष्टिकरः । दक्षिणतुङ्गश्चन्द्रो दुर्भिक्ष-भयाय निर्दिष्टः । शृङ्गेणैकेनेन्दुं विलीनमथवाप्यवाङ्मुखमशृङ्गम् । सम्पूर्णं चाभिनवं दृष्ट्वैको जीविताद्भयं पश्येत् ।संस्थानविधिः कथितो रूपाण्यस्माद्भवन्ति चन्द्रमसः । स्वल्पो-दुर्भिक्षकरो महान् सुभिक्षावहः प्रोक्तः । मध्यतनुर्वज्राख्यःक्षुद्भयदः सम्भ्रमाय राज्ञां च । चन्द्रो मृदङ्गरूपःक्षेमसुभिक्षावहो भवति । ज्ञेयो विशालमूर्तिर्नरप-तिलक्ष्मीविवृद्धये चन्द्रः । स्थूलः सुभिक्षकारी प्रियधान्य-करस्तु तनुमूर्तिः । प्रत्यन्तान् कुनृपांश्च हन्त्युडुपतिःशृङ्गे कुजेनाहते,  शस्त्रक्षुद्भयकृद्यमेन,  शशिजेनावृष्टिदुर्मि-क्षकृत्! श्रेष्ठान् हन्ति नृपान्महेन्द्रगुरुणा,  शुक्रेण चाल्पा-न्नृपान्,  शुक्ले याप्यमिदं फलं ग्रहकृतं कृष्णे यथोक्तागमम् ।भिन्नः सितेन मगधान् यवनान् पुलिन्दान् नेपालभृङ्गि-मरुकच्छसुराष्ट्रमद्रान् । पाञ्चालकैकयकुलूतकपूरुषादान्हन्यादुशीनरजनानपि सप्त मासान् । गान्धारसौवीरक-सिन्धुकीरान् धान्यानि शैलान्द्रविडाधिपांश्च । द्विजांश्चमासान्दश शीतरश्मिः सन्तापयेद्वाक्पतिना विभिन्नः ।उद्युक्तान् सह वाहनैर्नरपतींस्त्रैगर्तकान्मालवान् कौलि-न्दान् गणपुङ्गवानथ शिवीनायोध्यकान् पार्थिवान् । हन्यात्कौरवमत्स्यशुक्त्यधिपतीन् राजन्यमुख्यानपि प्रालेयांशुरसृग्-ग्रहे तनुगते षण्मासमर्यादया । यौधेयान् सचिवान् सकौ-रवान् प्रागीशानथ चार्जुनायनान् । हन्वादर्कजमिन्न-म्ण्डलः शीतांशुर्दशमासपीडया । मगधान्मथुरां च पीड-येद् वरणायाश्च तटं शशाङ्कजः । अपरत्र कृतं,  युगं वदेद्यदि भित्त्वा शशिनं विनिर्गतः । क्षेमारोग्यसुभिक्षविनाशीशीतांशुः शिखिना यदि भिन्नः । कुर्यादायुधजोविविनाशंचौराणामधिकेन च पीडाम् । उल्कया यदा शशी ग्रस्तएव हन्यते । हन्यते तदा नृपो यस्य जन्मनि स्थितः ।भस्मनिभः पुरुषो ऽरुणमूर्तिः शीतकरः किरणैः परिहीणः ।श्यावतनुः स्फुटितः स्फुरणो वा क्षुत्समरामयचौरभयाय ।प्रालेयकुन्दकुमुदस्फटिकावदातो यत्नादिवाद्रिसुतया परिमृज्य चन्द्रः । उच्चःकृतो निशि भविष्यति मे शिवाय योदृ-श्यते स भविता जगतः शिवाय । यदि कुमुदमृणालहार-गौरस्तिथिनियमात् क्षयमेति वर्धते वा । अविकृतगतिमण्डलांशुयोगी भवति नृणां विजयाय शीतरश्मिः । शुक्ले पक्षेसम्प्रवृद्धे प्रवृद्धिं ब्रह्मक्षत्रं यातिवृद्धं प्रजाश्च । हीने हा-निस्तुल्यता तुल्यतायां कृष्णे सर्व्वं तत्फलं त्यत्ययेन” ।“भूमध्यात् चन्द्रादेरुच्छ्रितियोजनमपि” सि० शि० उक्तंयथा “नगनगाग्निनवाष्टरसा (६८९३७७) रवेः रसरसेषुमहीषुमिता ५१५६६ विधोः । निगदितावनिमध्यतउच्छ्रितिः श्रुतिरियं किल योजनसंख्यया” “अत्रोपपत्तिःकक्षाध्याये चन्द्रार्कयोः कक्षे कथिते किन्तु व्यासौनोक्तौ तौ त्रैराशिकेनानेयौ । यदि भनन्दाग्निमित३९२७ परिधेः खवाणसूर्य्यमितो १२५० व्यासः (लीला-कत्युक्तदिशा आनीतः तदा) ४३३१४९७ । ३० मितायाःसूर्य्यकक्षयाः,  ३२४००० मितचन्द्रक्षाया वा कीदृशइत्यनुपातेन व्यास आनेयः तदर्द्धमेव श्रुतिः । इयमेव भूम-ध्यात् चन्द्रार्कयोः उच्छ्रितिः प्रमि०” इयं मध्यश्रुतिः,  उच्च-नीचयोरन्यैव यथा “मन्दश्रुतिर्द्राक् श्रुतिवत् प्रसाध्या”सि० शि० उच्चनीचवृत्तपरिधिना उच्छ्रितिः साध्यात्रैराशिकेनानेया” प्रमि० युक्तञ्चेदम् ग्रहाणां स्वस्व-कक्षाया मुच्चादिस्थानविशेषाऽस्ति तत्रोच्चस्थानस्थितौपरिधेराधिक्यं नीचस्थाने तु न्यूनता मध्ये मध्यता इतितदनुसारेण परिधिवैलक्षण्यात् उच्छ्रितिवैलक्षण्यमिति ।एवमन्येषां ग्रहाणामपि स्वस्वकक्षाभिरनुपातेन व्यासमानीयतदर्द्धं मध्य श्रुतिरित्याद्यवगम्यम् । अथेदं सूक्ष्ममीक्षणीयम्अत्र भूमध्यादिति भूमिव्यासार्द्धमध्यादित्येवार्थकं न तुभूपृष्ठमध्यत इत्यर्थकम् । तथा च भूव्यासार्द्धस्य तत्तदुच्छ्रि-तेर्वर्ज्जने भूपृष्ठादुच्छ्रितिर्भवति भूपृष्ठात्तु उक्तः उच्छ्रायोःनैव युज्यते ग्रहाणां कक्षारूपपरिधेर्व्यासार्द्धस्य भूगोला-र्द्धकान्तत्वेन तदर्द्धपर्य्यन्तमेव तद्वृत्तव्यासार्द्धत्वौचित्यादितिएवं सौरागमादिभिः इन्दुमण्डलस्य सूर्य्यमण्डलादधःस्थायित्वे सिद्धे” भाग० ५ स्कु० । “एवं चन्दमा अर्कगभ-स्तिभ्य उपरिष्टात् लक्षयोजनत उपलभ्यमानोऽर्कस्य संवत्-सरभुक्तिं,  पक्षाभ्यां मासभुक्तिं सपादर्क्षाभ्यां दिनेनैव पक्ष-भुक्तिमुग्रचारी द्रुततरगमनोभुङ्क्ते अथापूर्य्यमाणाभिरप-क्षीयमाणाभिश्च कलाभिः पितॄणामहोरात्राणि पूर्व्वाप-रपक्षाभ्यां वितन्वन् सर्व्वजीबनिवहप्राणो जीवश्च एकमेकंनक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्त्तैर्भुङ्क्ते य एष षोडशकलः पुरुषोभगवान्मनोमयोऽम्मयोऽमृतमयोदेवपितृमनुष्यपशुपक्षिसरी-सृपवीरुधां प्राणाप्यायनशीलत्वात् सर्व्वमय इति वर्ण्णय-न्ति” । अत्र अर्क्तगभस्तिभ्य इत्यत्र हेतौ पञ्चमी अन्वयश्चास्यउपलभ्यमान इत्यत्र । यथा च सूर्य्यकिरणैरेय चन्द्रस्यो-पलब्धिस्तच्च प्रागुक्तवचनैः समर्थितम् । न तु अपादानेषञ्चमी उपरिष्टात् इत्यत्रान्वयिनी । तथात्वे सौरा-गमविरोधः स्यात् । उपरिष्टात् इत्यत्र भूमेरित्यध्या-हार्य्यं लक्षयोजनमिति बहुयोजनपरमिति न काचिद-नुपपत्तिः । एवमन्यान्यपि पौराणिकवचनानि व्याख्यातव्यानि । इन्दुपक्षद्वयेन यथा पित्र्यदिनस्य सम्पा-दनं तदप्युक्तम्” सि० शि० । “विधूर्द्धभागे पितरो वसन्तःस्वाधःसुधादीधितिमामनन्ति । पश्यन्ति तेऽर्कं निज-मस्तकोर्द्धे दर्शे यतोऽस्मात् द्युदलं तदेषाम् । भार्द्धान्त-त्वान्न विधोरधःस्थं तस्मान्निशीथः खलु पौर्ण्णमास्याम् ।कृष्णे रविः पक्षदलेऽभ्युदेति शुक्लेऽस्तमेत्यर्थत एव सिद्ध्वम्”अत्राधःस्थत्वमर्कस्य पित्र्यपेक्षया बोध्यम् तद्विषयमेव वापौराणिकं सूर्य्यस्याधःस्थत्ववचनमिति न किञ्चिद-नुपपन्नम्” । चन्द्रस्याधःस्थित्यैव यथा तिथ्यादिसम्भवःतथोक्तम् कालमाधवीये “अर्काद्विनिःसृतः प्राचींयद्यात्यहरहः शशीति” वचननव्याख्याने ।“अयमर्थः अधः प्रदेशवर्त्ती शीघ्रगामी चन्द्रः ऊर्द्ध्व-प्रदेशवर्त्ती अशीघ्रगामी सूर्य्यः । तथा सति तयोर्गतिविशेषवशाद्दर्शे चन्द्रमण्डलमन्युनमनतिरिक्तं सत् सूर्य्य-मण्डलस्याधो भागे व्यवस्थितं भवति तदा सूर्य्यरश्मिभिःसाकल्येनामिभूतत्वाच्चन्द्रमण्डलमीषदपि न दृश्यते । उप-रितने दिने शीघ्रगत्या प्राचीं याति राशेर्द्वादभिरशैःसूर्य्यमुल्लङ्घ्य गच्छति । तदा चन्द्रस्य पञ्चदशसु भागेषु प्रथमभागोदर्शनयोग्योभवति । सोऽयं भागः प्रथमकलेत्यभि-धीयते तत्कलानिष्पत्तिपरिमितकालः प्रतिपत्तिथिर्भवतियवं द्वितीयादितिथिष्ववगन्तव्यमिति” । तदेतद्विष्णुधर्म्मोत्तरे विस्पष्टमभिहितम् “चन्द्रार्कगत्या कालस्य परिच्छेदेयदा भवेत् । तदा तयोः प्रवक्ष्यामि गतिमाश्रित्य निर्णयम् ।भगणेन समग्रेण ज्ञेया द्वादश राशयः । त्रिंशांशश्च तथाराशेर्भाग इत्यभिधीयते । आदित्याद्विप्रकृष्टस्तु भाग--द्वा-दशकं यदा । चन्द्रमाःस्यात्तदाराम! तिथिरित्यभिधीयते”“सेयं द्वादृशभिर्भागैः सूर्य्यमुल्लङ्घितवती प्रथमा चन्द्रकलाशृङ्गद्वयोपेतसूक्ष्मरेखाकारा शौक्ल्यमीषदुपयाति उत्त-रोत्तरदिनेषु सूर्य्यमण्डलविप्रकर्षात् तारतम्यानुसारेण शौक्ल्यमुपचीयते । अनयैव रीत्या सन्निकर्षतारतम्येन मेचकत्वमुपचीयते तदेतदुक्तम” सि० शि० ।उपचयमुपयाति शौक्ल्यमिन्दोरित्यादि । ९३१ पृष्ठे उक्तम् ।सूर्य्याचन्द्रमसोर्यौ सन्निकर्षविप्रकर्षाउ तयोरवसानन्दर्श-पूर्ण्णिमयोः संपद्यते तदाह गोभिलः । “यः परोविप्र-कर्षः सूर्य्याचन्द्रमसोः सा पूर्ण्णमासी यः परः सन्निकर्घःसामावास्येति” नन्वत्र चन्द्रकलानां सूर्य्ये प्रवेशनिर्गमौ प्रती-येते सोमोत्पत्तौ ९३४ पृ० तु वह्न्यादिदेवतासु । नायन्दोषः ।अस्मदादिदर्शनापेक्षया ज्योतिःशास्त्रस्य प्रवृत्तत्वात् सोमो-त्सतौ तु वह्न्यादिदेवतानान्तत्कालप्रयुक्ता तृप्तिर्विवक्षितातत्र यदि सूर्य्ये प्रवेशनिर्गमौ यदि वा बह्न्यादिदेवतादिषुसर्व्वथापि कलाप्रयुक्ता एव प्रतिपदादितिथयः” कालमा०ग्रहाणां कक्षानुसारेणैव स्वस्वकक्षास्थराश्यंशादिमानम्तथा च स्वल्पकक्षायां स्थितस्य राश्यंशकलादिकं स्वल्पं मह-त्यां स्थितस्य महत् यथोक्तमार्य्यभट्टेन । “षष्ट्या सूर्य्याब्दानांप्रपूरयन्ति ग्रहा भपरिणाहम् । दिव्येन भपरिधिं समंभ्रमन्तः स्वकक्षासु । मण्डलमल्पमधस्तात् कालेनाल्पेनपूरयति चन्द्रः । उपरिष्टात् सर्व्वेषां महच्च महताशनैश्चापि । अल्पेहि मण्डलेऽल्पोमहति महान्तश्च रा-शयोज्ञेयाः । अंशाः लास्तथैवं विभागतुल्याः खल्वेषु ।भानामधःशनैश्चरः सुरगुरुभौमार्कभृगुबुधचन्द्राः ।एषामधश्च भूमिर्मेधीभूता च मध्यस्था” । तेन ग्रहाणांप्रागुक्तस्वस्वकक्षा द्वादशभिर्भक्ताः राशिप्रमाणयोजनानि ।ते च पुनस्त्रिंशद्भक्ता अशमानयोजनानि । ते षष्ठ्याभक्ता कलामितयोजनानि एव षष्ठ्याभागे विकलादियोज-नानि । अधिकं ग्रहशब्दे वक्ष्यते । एतन्मण्डलाधिष्ठातृ-चन्द्रोत्पत्तिरत्रिजातशब्दे १११ पृष्ठे उक्ता ।

Capeller

German

 इ॑न्दु Tropfen,  bes. des Soma
 Mond.

 इ॑न्दु m.
 
°बिम्ब n.
  — इय॑म् auch die Erde.

Grassman

German

 índu,  m.,  lichter Tropfen. Im RV den Soma,  oder die Tropfen des Somas bezeichnend. Eine Vermuthung über den Ursprung siehe unter índra. Von der spätern Bedeutung Mond ist im RV keine sichre Spur
 oft 2〉 im plur. neben sómās,  fast adjectivisch. — Beiwörter wie bei sóma.
-o {43, 8}
 {91, 1}
 {176, 1}
 {324, 2}. _{324, 3}
 {570, 2}
 {668, 2}. _{668, 4}. _{668, 8}. _{668, 13}. _{668, 15}
 {700, 3}
 {713, 5}
 {714, 1}. _{714, 2}. _{714, 7}. _{714, 9}. _{714, 10}
 {716, 10}
 {718, 2}
 {720, 7}
 {723, 9}
 {724, 9}
 {725, 4}
 {735, 6}
 {736, 5}
 {738, 6}
 {741, 6}
 {742, 5}
 {743, 2}. _{743, 6}
 {747, 2}
 {752, 3}. _{752, 4}. _{752, 6}
 {753, 4}
 {755, 4}
 {756, 1}
 {757, 1}. _{757, 6}
 {762, 5}
 {763, 3}
 {764, 3}. _{764, 4}
 {766, 4}
 {767, 2}
 {768, 4}
 {769, 4}
 {771, 4}
 {773, 1}. _{773, 3}. _{773, 26}. _{773, 28}
 {775, 28}
 {776, 3}. _{776, 12}. _{776, 13}. _{776, 22}. _{776, 25}—_{776, 27}
 {777, 5}. _{777, 13}. _{777, 14}. _{777, 17}
 {778, 13}. _{778, 14}
 {779, 5}. _{779, 6}
 {781, 10}
 {782, 10}
 {784, 9}
 {791, 5}
 {793, 3}
 {794, 5}
 {797, 3}. _{797, 8}
 {798, 18}. _{798, 22}—_{798, 24}. _{798, 37}. _{798, 39}. _{798, 41}. _{798, 47}. _{798, 48}
 {802, 5}. _{802, 6}
 {803, 4}
 {805, 4}. _{805, 5}
 {807, 5}
 {808, 8}
 {809, 16}. _{809, 17}. _{809, 19}. _{809, 21}. _{809, 28}. _{809, 29}. _{809, 33}. _{809, 44}. _{809, 52}. _{809, 55}
 {810, 1}. _{810, 4}
 {811, 8}
 {812, 2}
 {816, 5}
 {817, 4}—_{817, 6}
 {818, 4}. _{818, 7}
 {819, 19}
 {824, 1}—_{824, 4}
 {825, 1}—_{825, 11}
 {826, 1}—_{826, 4}
 {851, 9}.
-us {121, 6}
 {175, 1}
 {213, 1}
 {480, 3}
 {485, 21}. _{485, 22}
 {668, 12}
 {717, 9}
 {724, 5}. _{724, 6}
 {739, 4}. _{739, 6}
 {742, 2}
 {746, 1}
 {747, 4}
 {749, 6}
 {750, 5}
 {755, 5}
 {757, 4}
 {774, 15}
 {775, 9}
 {776, 10}
 {778, 23}. _{778, 28}
 {779, 4}. _{779, 8}
 {780, 9}
 {788, 2}
 {789, 4}
 {796, 2}. _{796, 4}
 {797, 4}
 {798, 16}. _{798, 26}
 {799, 2}
 {803, 2}
 {805, 3}
 {808, 9}. _{808, 23}
 {809, 5}. _{809, 11}. _{809, 12}. _{809, 24}. _{809, 40}. _{809, 45}. _{809, 56}
 {810, 2}. _{810, 3}. _{810, 9}
 {813, 2}. _{813, 5}
 {817, 2}
 {819, 3}. _{819, 26}
 {821, 9}. _{821, 13}. _{821, 22}
 {822, 10}. _{822, 11}
 {852, 3}.
-um {135, 5}
 {269, 6}
 {372, 2}
 {481, 2}
 {644, 13}
 {721, 5}
 {723, 6}
 {738, 2}
 {744, 2}
 {750, 2}
 {755, 2}
 {757, 5}
 {765, 4}
 {772, 1}
 {773, 13}
 {774, 29}
 {775, 17}
 {777, 1}. _{777, 8}
 {800, 1}
 {806, 2}
 {809, 22}. _{809, 57}
 {821, 12}. _{821, 20}
 {925, 8}
 {941, 3}.
-unā {970, 6}.
-ave {129, 6}
 {678, 1}
 {723, 1}
 {839, 2}.
-os dhā́māni {826, 1}
 ápāt {701, 4}.
-avas {2, 4}
 {15, 1}
 {16, 6}
 {46, 9}
 {84, 5}
 {134, 2}
 {137, 2}
 {139, 6}
 {274, 4}. _{274, 5}
 {343, 2}
 {346, 10}
 {482, 1}
 {547, 9}
 {621, 15}
 [Page213] {623, 6} {624, 4}
 {626, 21}. _{626, 38}
 {633, 16}
 {641, 3}
 {665, 14}
 {668, 5}
 {701, 22}. _{701, 24}
 {718, 4}
 {719, 1}
 {722, 4}
 {724, 1}
 {725, 5}. _{725, 7}
 {728, 5}
 {729, 2}
 {733, 1}. _{733, 3}. _{733, 5} [V.]
 {736, 1}
 {758, 2}. _{758, 3}
 {774, 1}
 {775, 6}. _{775, 25}. _{775, 26}
 {776, 16}. _{776, 17}
 {777, 24}
 {778, 12}
 {779, 7}
 {780, 1}
 {789, 3}
 {791, 1}. _{791, 2}
 {797, 1}. _{797, 7}
 {798, 1}. _{798, 2}
 {813, 8}. _{813, 10}
 {818, 1}. _{818, 9} [V.]
 {1018, 3}
 {1019, 3}. _{1019, 4}
 {1020, 10}
 {1022, 3}.
-ūn {488, 14}.
-ubhis {23, 15}
 {30, 1}
 {53, 4}
 {457, 16}
 {483, 2}. _{483, 3}
 {626, 27}
 {627, 14}
 {632, 16}—_{632, 18}.

 índu:
-o {176, 5}
 {764, 5}
 {773, 29}
 {774, 7}. _{774, 9}. _{774, 20}
 {775, 30}
 {778, 16}
 {798, 28}
 {808, 21}
-us {784, 4}
 {809, 10}
 {970, 1}
-avas {14, 4}
 {46, 8}.

Burnouf

French

 इन्दु इन्दु m.
  le soma,  Vd.
		 La lune,  nommée Soma.
इन्दुकान्ता f.
  (कान्त aimé) nuit.
इन्दुजनक m.
  (जन्) le père d'Indu,  primitivement le vase
appelé Samudra,  plus tard l'Océan appelé aussi Samudra.
इन्दुजा f.
  (जा) np. de rivière,  la नर्मदा,  auj.
Nerbudda.
इन्दुपुत्र m.
  बुध,  régent de la planète de Mercure et
fils de Soma.
इन्दुभृत् m.
  (भृ) Śiva qui porte le croissant de la lune
sur son front,  ou qui est porté sur le croissant de la lune.
इन्दुमति f.
  (sfx. मल्) jour de la pleine lune.
इन्दुरत्न n.
  perle.
इन्दुलेखा f.
  (लेखा) un doigt c-à-d. un douzième
du disque lunaire,  astr.
		 menispernum glabrum
 asclepias acida ou
soma
 ligusticum ajwaen,  bot.
इन्दुवल्ली f.
  asclepias acida,  bot.
इन्दुव्रत n.
  cérémonie lunaire,  esp. de jeûne réglé sur le
cours de la Lune.
इन्दुशेकर m.
  Śiva,  qui a la Lune pour couronne.

Stchoupak

French

 इन्दु-
 m.
  goutte 
 lune 
 pl.
  nuit.
°कलश- °केशरिन्- °प्रभ- m.
  °यशस्- °लेखा- f.
  n.
  de
personnages.
°कला- f.
  phase lunaire 
 °कलावतंस- m.
  Śiva.
°कान्त- m.
  pierre de lune.
°दल- nt. croissant de lune.
°बिम्ब- nt. disque de la lune.
°राज्- m.
  lune.
°वदन- a. qui a la figure de la lune.
°व्रत- nt. n.
  d'une pénitence (en relation avec les phases lunaires).
°शेखर- m.
  Śiva.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.