इडा (iDA)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

In this section, you'll find information about the dhatus (verbal roots) related to your search. This includes details like dhatu information, forms, and any available commentaries.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 इडा f.
  (-डा)
	 1. The wife of BUDDHA,  daughter of IKSHAKU.
	 2. The earth.
3. A cow.
	 4. Speed.
	 5. A tubular vessel,  one of the principal
channels of the vital spirit,  that which is on the right side of the
body.
	 6. Heaven. 
	 7. The goddess of speech.
 E.
  इल् to direct or send, 
क affix,  and टाप् fem.  ल and ड are interchangeable: see इला.

Capeller Eng

English

 इ॑डा f.
  = इड् + speech,  earth,  cow
 N.
  of a goddess
(personif.  of worship and sacrifice),  a daughter of Manu or Dakṣa,  E.
 
of Durgā.

Yates

English

 इडा (डा) 1.
f.
  The wife of Buddha, 
daughter of Ikshwāku
 earth
cow
 speed
 tubular vessel
heaven
 Saraswatī.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  refreshing draught
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  cow
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  vital spirit
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  libation
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  refreshment
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  earth
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  offering
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  speech
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  food
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  particular artery on the left side of the body
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  animation
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  stream or flow of praise and worship
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  goddess iDA or iLA
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  recreation
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  comfort
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  tubular vessel
इडा 	-	 iDA 	-	 f.
  	-	  heaven

इडा 	-	  iDA 	-	 f.
  	-	 libation
इषिध् 	-	  iSidh 	-	 f.
  	-	 libation
पेय 	-	  peya 	-	 m.
  	-	 libation
उत्सर्ग 	-	  utsarga 	-	 m.
  	-	 libation
सेक 	-	  seka 	-	 m.
  	-	 libation
सोतु 	-	  sotu 	-	 m.
  	-	 libation
आग्रयण 	-	  AgrayaNa 	-	 n.
  	-	 libation
रेतस् 	-	  retas 	-	 n.
  	-	 libation
सूय 	-	  sUya 	-	 n.
  	-	 libation
प्रयस् 	-	  prayas 	-	 n.
  	-	 libations
सोमपेय 	-	  somapeya 	-	 m.
  	-	  soma libation
उदकोत्सेचन 	-	  udakotsecana 	-	 n.
  	-	  water-libation
सवनविध 	-	  savanavidha 	-	 adj.
  	-	  like a libation
सवनत्रय 	-	  savanatraya 	-	 n.
  	-	  three libations
सुत् 	-	  sut 	-	 adj.
  	-	  making libations
प्रागाहुति 	-	  prAgAhuti 	-	 f.
  	-	  morning libation
सुराहुति 	-	  surAhuti 	-	 f.
  	-	 libation of surA
स्वधा 	-	  svadhA 	-	 f.
  	-	  food or libation
सवनसंस्था 	-	  savanasaMsthA 	-	 f.
  	-	  end of a libation
मधुग्रह 	-	  madhugraha 	-	 m.
  	-	 libation of honey

इडा 	-	  iDA 	-	 f.
  	-	  goddess iDA or iLA

Wilson

English

 इडा
f.
  (-डा)
1 The wife of BUDDHA,  daughter of IKṢVĀKU.
2 The earth.
3 A cow.
4 Speed.
5 A tubular vessel,  one of the principal channels of the vital spirit,  that
which is on the right side of the body.
6 Heaven. 
7 The goddess of speech.
E.
  इल to direct or send,  क affix,  and टाप् fem.  ल and ड
are interchangeable: see इला.

Apte

English

इडा [iḍā] ला [lā],  ला [इल्-अच्,  वा लस्य डत्वम्]

The earth
 प्रवुध्यते नूनमिडातलस्थः Mb.
 

Speech.

An offering,  libation (coming between प्रयाज and अनुयाज)
 अग्निश्चते योनिरिडा च देहः Mb.
 *  3.114.28.

Refreshing draught.

(Hence) Food.

(Fig.) Stream or flow of praise or worship personified as the goddess of sacred speech
 इडोपहूताः क्रोशन्ति कुञ्जरास्त्वङ्कुशेरिताः Mb.
 *  12.98.26.

Libation and offering of milk.

A cow. इडेरन्ते &c.
  ŚB. on MS.*  1.3.49.

N.
  of a goddess,  daughter of Manu. (She is the wife of Budha and mother of Purūravas
 she is also called मैत्रावरुणी as the daughter of मित्र and वरुण).

N.
  of Durgā

Heaven. 

A tubular vessel (नाडीभेद),  (being in the right side of the body).

Apte 1890

English

 इडा 
ला [इल्-अच्,  वा लस्य डत्वं] 1 The earth
 प्रबुध्यते नूनमिडातलस्थः Mb. 
Speech. 
An offering,  libation. (coming between प्रयाग and अनुयाग). 
Refreshing draught. 
(Hence) Food. 
(Fig.) Steam or flow of praise or worship personified as the goddess of sacred speech. 
Libation and offering of milk. 
A cow. 
N. of a goddess,  daughter of Manu. (She is the wife of Budha and mother of Purūravas
 she is also called मैत्रावरुणी as the daughter of मित्र and वरुण). 
N. of Durgā. 
Heaven. 
A tubular vessel (नाडीभेद),  (being in the right side of the body). 

Monier Williams Cologne

English

 इ॑डा,  f.
  or (in Ṛg-veda) इ॑ळा,  (not to be confounded with the inst.
  case of इड् above),  refreshing draught,  refreshment,  animation,  recreation,  comfort,  vital spirit,  RV.
  
 AV.
  
 AitBr.
  

 offering,  libation (especially a holy libation,  offered between the Pra-yāga and Anu-yāga,  and consisting of four preparations of milk,  poured into a vessel containing water,  and then partially drunk by the priest and sacrificers
 personified in the cow,  the symbol of feeding,  and nourishment),  ŚBr.
   i,  8,  1,  1,  &c.
  
 AitBr.
  
 KātyŚr.
  
 Kauś.
 

 (metaphorically cf.
   इद्),  stream or flow of praise and worship (personified as the goddess of sacred speech and action,  invoked together with Aditi and other deities,  but especially in the Āprī hymns together with Sarasvatī and Mahī or Bhāratī),  RV.
  
 AV.
  
 VS.
  &c.
  

 the earth,  food,  Sāy.
 

 a cow

 the goddess इडा or इळा (daughter of Manu or of man thinking on and worshipping the gods
 she is the wife of Budha and mother of Purū-ravas
 in another aspect she is called Maitrāvaruṇi as daughter of Mitra-Varuṇa,  two gods who were objects of the highest and most spiritual devotion)

 N.
  of Durgā

 of a daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa

 of a wife of Vasudeva and of the Rudra Ṛta-dhvaja

 speech,  BhP.
  

 heaven,  L.
 

 earth,  MBh.
  

 a particular artery on the left side of the body

 a tubular vessel (one of the principal channels of the vital spirit,  that which is on the right side of the body),  L.
 

Monier Williams 1872

English

 इडा,  f. or (in Ṛg-veda) इऌआ,  (not to be confounded
with the inst. case of इड् above),  refreshing draught, 
refreshment,  animation,  recreation,  comfort,  vital
spirit
 food
 offering,  libation,  especially a holy liba-
tion,  coming between the Prayāga and Anuyāga,  and
consisting of four preparations of milk,  poured into
a vessel containing water,  and then partially drank
by the priest and sacrificers
 (metaphorically cf. इड्)
stream or flow of praise and worship,  personified as
the goddess of sacred speech and action,  invoked toge-
ther with Aditi and other deities,  but especially in
the Āprī hymns together with Sarasvatī and Mahī or
Bhāratī
 (Sāy.) the earth,  food
 (इडा,  as the libation
and offering of milk is personified in the cow,  the
symbol of feeding and giving,  whence the word इडा
is given as a synonym of ‘cow.’ The goddess इडा or
इला is the daughter of Manu or of man thinking on
and worshipping the gods
 she is the wife of Budha
and mother of Purū-ravas
 in another aspect she is
called Maitrāvaruṇi as daughter of Mitra-Varuṇa,  two
gods who were objects of the highest and most
spiritual devotion. इला is also a N. of Durgā,  of a
daughter of Dakṣa and wife of Kaśyapa,  of a wife of
Vasudeva and of the Rudra,  Rita-dhvaja)
 heaven
a tubular vessel,  one of the principal channels of the
vital spirit,  that which is on the right side of the
body. इऌआयास्-पदे,  at the place of Iḍā,  i. e. of
worship and libation,  earth.
—इडा-वत्,  आन्,  अती,  अत्, 
Ved. refreshing,  granting fresh vital spirits
 possessed
of refreshment,  refreshed
 (Sāy.) possessed of sacri-
ficial food.

 इडा
 add — N. of a particular artery on the left
side of the body.

Macdonell

English

 इडा íḍā,  इळा íḷā,  इलाilā,  f.
  libation
 prayer
 🞄goddess of devotion
 earth
 -vat,  a.
  refreshing,  🞄quickening.

Benfey

English

 इडा इडा (akin to ईड्),  f.
 
 1. Refresh-
ment,  ved. Chr. 288,  16 = Rigv. i. 48, 
16 (written इऌअ).
 2. Oblations to the
deities,  MBh. 2,  1304.
 3. Speech, 
Hariv. 14036.
 4. Earth,  MBh. 3,  14750.
 5. The wife of Budha,  MBh. 1,  3141.

Hindi

रीढ़ की हड्डी की बाईं तरफ के चैनल

Apte Hindi

Hindi

इडा
स्त्री*
  - "इल्-अच्,  लस्य डत्वम्, टाप्"
पृथ्वी

इडा
स्त्री*
  - "इल्-अच्,  लस्य डत्वम्, टाप्"
भाषण

इडा
स्त्री*
  - "इल्-अच्,  लस्य डत्वम्, टाप्"
आहार

इडा
स्त्री*
  - "इल्-अच्,  लस्य डत्वम्, टाप्"
गाय

इडा
स्त्री*
  - "इल्-अच्,  लस्य डत्वम्, टाप्"
"एक देवी का नाम,  मनु की पुत्री"

इडा
स्त्री*
  - "इल्-अच्,  लस्य डत्वम्, टाप्"
बुध की पत्नी तथा पुरूरवा की माता

इडा
स्त्री*
  - "इल्+अच्,  लस्य इत्वं वा"
सामगान में प्रयुक्त स्तोभ नामक संगीत

Shabdartha Kaustubha

Kannada

इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಹಸು /ಗೋವು
इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿ
इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಾಕ್ಕು /ಮಾತು
इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬುಧನ ಪತ್ನಿ
निष्पत्तिः - > इल (उत्क्षेपे) - "कः" (३-१-१३५)
विस्तारः - > "इडा तु बुधयोषिति । सौरभेय्यां च वचने वसुमत्यामपि स्त्रियाम्" - मेदि० ।
इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದೇಹದೊಳಗಿನ ಒಂದು ನಾಡಿ
प्रयोगाः - > "इडा च पिङ्गला चैव सुषुम्णाचापरा स्मृता । गान्धारी हस्तजिह्वा च पूषा वसुवशा तथा । अलम्बुषा कुहूश्चैव शङ्खिनी दशमी स्मृता । तालुजिह्वेभजिह्वा च विजया कामदा परा । अमृता बहुला नाम नाड्यो वायुसमीरिताः ॥"
इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವರ್ಗ
विस्तारः - > "गोभूनाडीद्युवाक्ष्विडा" - वैज० ।
इडा
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ದುರ್ಗಾದೇವಿ

L R Vaidya

English

 iqA(lA) {% f. %} 1. The earth
speech
a cow
name of the wife of Budha.

E Bharati Sampat

Sanskrit

(स्त्री) इल(उत्क्षेपे)+कः। ‘इगुपधज्ञाप्रीकिरः कः’ ३.१.३५। १.गौः। २.भूमिः। ३.वाक् । ४.बुधस्य पत्नी । ‘इडा तु बुधयोषिति सौरभेय्यां च वचने वसुमत्यामपि स्त्रियाम्’ मेदिनी०। ५.शरीरस्य वामभागस्था नाडी । ६.स्वर्गः। ‘गोभूनाडीद्युवाक्ष्विडा’ वैज०। ७.दुर्गदेवी ।

Bopp

Latin

 इडा f. i. q. इला ex quo ortum esse dicitur,  quum ड् fere
sicut र् pronuncietur,  र् autem et ल् saepissime inter se
permutentur.

Anekartha-Dvani-Manjari

Sanskrit

इडा
स्त्री
इडा,  वर्ष,  पानीय,  भूमि,  वाक्य,  रण
इडा वर्षे च पानीये भूमौ वाक्ये रणे मतः ।
verse 2.1.1.15
page 0008

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  इडा
noun
 
वैवस्वतस्य मनोः द्वितीया पत्नी।
 "इडायाः वर्णनं पुराणेषु प्राप्यते।"

Synonyms:
  इडा
noun
 
दक्षस्य कन्या।
 "इडायाः विवाहः कश्यपऋषिणा सह अभवत्।"

Synonyms:
  इडा
noun
 
आकाशस्य अधिष्ठात्री देवी।
 "इडायाः उल्लेखः धर्मग्रन्थेषु प्राप्यते।"

Synonyms:
  इडा
noun
 
यज्ञकर्मणि दीयमानः आहुतिविशेषः।
 "प्रयाजानुयाजयोः मध्ये इडा अर्प्यते।"

Synonyms:
  इडा
noun
 
शरीरे मेरुदण्डस्य वामभागस्था नाडीविशेषः।
 "इडायाः मार्गः पृष्ठवंशात् नासिकापर्यन्तं वर्तते।"

Synonyms:
  पृथिवी,  भूः,  भूमिः,  अचला,  अनन्ता,  रसा,  विश्वम्भरा,  स्थिरा,  धरा,  धरित्री,  धरणी,  क्षौणी,  ज्या,  काश्यपी,  क्षितिः,  सर्वसहा,  वसुमती,  वसुधा,  उर्वी,  वसुन्धरा,  गोत्रा,  कुः,  पृथ्वी,  क्ष्मा,  अवनिः,  मेदिनी,  मही,  धरणी,  क्षोणिः,  क्षौणिः,  क्षमा,  अवनी,  महिः,  रत्नगर्भा,  सागराम्बरा,  अब्धिमेखला,  भूतधात्री,  रत्नावती,  देहिनी,  पारा,  विपुला,  मध्यमलोकवर्त्मा,  धारणी,  गन्धवती,  महाकान्ता,  खण्डनी,  गिरिकर्णिका,  धारयित्री,  धात्री,  अचलकीला,  गौः,  अब्धिद्वीपा,  इडा,  इडिका,  इला,  इलिका,  इरा,  आदिमा,  ईला,  वरा,  आद्या,  जगती,  पृथुः,  भुवनमाता,  निश्चला,  श्यामा
noun
 
मर्त्याद्यधिष्ठानभूता।
 "पृथिवी पञ्चमम् भूतम्"

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

इडा
इडा,  नाडी,  स्वर्ग,  क्षिति
मन्युर्दैन्ये क्रतौ कोपे नाडीस्वर्गक्षितिष्विडा ॥ ८४६ ॥
उक्तानामप्यनुक्तानां शब्दानामिह संग्रहः ।
verse 5.1.1.846
page 0097

Mahabharata

English

Iḍā (“libation, ” or “earth”?): III,  10122.

पुराणम्

English

इडा १ / IḌĀ I. Daughter of vāyu (wind-god). iḍā had a son utkala by dhruva.
iḍā II. Daughter of manu. In Taittirīya brāhmaṇa,  we find the following reference to this iḍā:--
Once manu came to know that devas and Asuras had performed an Agnyādhāna (consecration of the fire). To ascertain whether it was deposited at the proper time,  manu sent iḍā to them. iḍā found that both parties had followed the wrong method,  She said to manu:--“Your yajña (Agnyādhāna) should not be as ineffectual as that of the devas and Asuras. Therefore I myself shall deposit the Trividhāgnis (the three Agnis which are to be set in the proper place) at the proper place.” manu agreed and began his yāga. As a result of it the devas attained plenty and prosperity.
Once when iḍā was in the presence of manu. the devas invited her openly and the Asuras invited her covertly. Since iḍā accepted the invitation of the devas,  all creatures abandoned the Asuras and joined the party of devas. (Taittirīya saṁhitā).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 इडा,  स्त्री,
   (इल् + क + टाप् ।) बुधग्रहभार्य्या । साइक्ष्वाकुराजकन्या । (यथा हरिवंशे,  --“तत्र दिव्याम्बरधरा दिव्याभरणभूषिता ।दिव्यसंहनना चैव इडा जज्ञे इति श्रुतिः” ॥
)गौः । (यथा,  भारते,  --“इडाज्यहोमाहुतिभिर्मन्त्रशिक्षाविशारदैः” ।)वचनं । (देवीभेदः । यथा,  हरिवंशे,  --‘श्रुतिःप्रीतिरिडाकान्तिःशान्तिःपुष्टिःक्रिया तथा’ ।)पृथ्वी । इति मेदिनी ॥
 (यथा,  महाभारते, घोषयात्रापर्ब्बणि २३५ । १० ।“पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रेप्रबोध्यते नूनमिडातलस्थः” ।) स्वर्गः ।शरीरस्य वामभागस्था नाडी । इति हेमचन्द्रः ॥
(तथा च षट्चक्रभेदे २ श्लोके ।“मेरोर्वाह्यप्रदेशे शशिमिहिरशिरे सव्यदक्षेनिषण्णे,  मध्ये नाडी सुषुम्ना त्रितयगुणमयी चन्द्र-सूर्य्याग्निरूपा” ।“मेरोर्मेरुदण्डस्य वाह्यप्रदेशे वहिर्भागे सव्यदक्षेवामदक्षिणे पार्श्वे शशिमिहिरशिरे चन्द्रसूर्य्या-त्मिके नाड्यौ इडापिङ्गलानाडीद्वयमितिफलि-तार्थः । निषण्णे वर्त्तेते” । ज्ञानसङ्कलनीतन्त्रे । ८ ।“इडा नाम सैव गङ्गा यमुना पिङ्गला स्मृता ।गङ्गायमुनयोर्मध्ये सुषुम्ना च सरस्वती ॥
एतासां सङ्गमो यत्र त्रिवेणी सा प्रकीर्त्तिता ।तत्र स्नातः सदा योगी सर्व्वपापैः प्रमुच्यते” ॥
इयन्तु सकामकर्म्मानुष्ठायिजीवानां पुंनरावर्त्ति-कारिणी धूममार्गा पितृयानरूपिणी ।अनयोरिडापिङ्गलयोर्मध्ये गता सुषुम्नैव ब्रह्म-नाडी यस्यां नाड्यां इदं सर्व्वं विश्वं प्रतिष्ठितम् ।यथा उत्तरगीतायाम् । २ अध्याये ।“इडा च वामनिःश्वासः सोममण्डलगोचरा ।पितृयानमितिज्ञेया वाममाश्रित्य तिष्ठति ॥
 १२ ॥
गुदस्य पृष्ठभागेऽस्मिन् वीणादण्डस्य देहभृत् ।दीर्घास्थि मूद्ध्निर्पर्य्यन्तं ब्रह्मदण्डेति कथ्यते ॥
 १३ ॥
तस्यान्ते सुषिरं सूक्ष्मं ब्रह्मनाडीति सूरिभिः ॥
 १४ ॥
इडा पिङ्गलयोर्मध्ये सुषुम्ना सूक्ष्मरूपिणी ॥
सर्व्वं प्रतिष्ठितं यस्यां सर्व्वगं सर्व्वतोमुखम्” ॥
 १५ ॥
परं आसामिडादीनां नाडीनां शोधनमकुर्व्वन्योगी कदाप्यात्मप्रसादं लब्धुं नार्हति तथा चभगवच्छङ्करोक्तयोगशास्त्रे ।“ईप्सितानि समभ्यस्य वाञ्छितानि यथाविधि ।प्राणायामं ततो गार्गि जितासनगतोऽभ्यसेत् ॥
मृदासने कुशान् सम्यक् आस्तीर्य्यामृतमेव च ।लम्बोदरञ्च सम्पूज्य फलमोदकभक्षणैः ॥
तदासने सुखासीनः सव्ये न्यस्येतरं करम् ।समग्रीवशिराः सम्यक् संवृतास्यः सुनिश्चलः ।प्राङ्मुखोदङ्मुखोवापि नासाग्रन्यस्तलोचनः ॥
अतिभुक्तमभुक्तञ्च वर्ज्जयित्वा प्रयत्नतः ।नाडीसंशोध्रनं कुर्य्यात् उक्तमार्गेण यत्नतः ॥
वृथा क्लेशो भवेत्तस्य तच्छोधनमकुर्व्वतः ।नासाग्रे शशभृद्वीजं चन्द्रातपवितानितम् ॥
सप्तमस्य तु वर्गस्य चतुर्थं वर्गसंयुतम् ।विश्वमध्यस्थमालोक्य नासाग्रे चक्षुषी उभे ॥
इडया पूरयेद्वायुं वाह्यं ह्वादशमात्रकैः ।ततोऽग्निं पूर्व्ववद्ध्यायेत् स्फुरज्ज्वालावलीयुतम् ।रुषष्ठं विन्दुसंयुक्तं शिखिमण्डलसंस्थितम् ॥
ध्यायेद्विरेचयेद्वायुं मन्दं पिङ्गलया पुनः ।पुनः पिङ्गलयापूर्य्य घ्राणं दक्षिणतः सुधीः ॥
तद्वद्विरेचयेद् वायुमिडया तु शनैः शनैः ।त्रिचतुर्वत्सरञ्चापि त्रिचतुर्मासमेव च ।गुरुणोक्तप्रकारेण रहस्येवं समभ्यसेत्” ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 इडा(ला) स्त्री इल--अच् वा लस्य डत्वम् । १ गवि,  २ वाचि, ३ भूमौ “प्रबुध्यते नूनमिडातलस्थः भा० व० २३५ अ० ।“इला पिन्वते विश्वदानीम्” ऋ० ४,  ५००८,  “इलाभूमिः” भा० । इल + गतौ करणे घञर्थे क । देहस्थे४ नाडीभेदे । “इडा च पिङ्गला चैव सुथुस्णा च सरस्वतीअलम्बूषा कुहूश्चैवं शङ्खिनी चित्रिणी तथा । विश्वो-दरी विश्वमुखी व्याप्त्याह्येताश्चतुर्दश” इति तन्त्रोक्तासु प्रधा-नासु चतुर्दशसु नाडीषुतिस्रः प्रधानाः तथा हि । “शिराःशतानि सप्तैव” या० “शिराः नाभिसंबद्धाश्चत्वारिंशत्वातपित्तश्लेष्मवाहिन्यः सकलकलेवरव्यापिन्योनानाशाखाःसत्यः सप्त शतानि भवन्तीति” मिता० । “सप्त शिराशतानि, सुश्रु० । तेन देहमध्ये सप्त शतानि नाड्यः तन्मध्ये एता-श्चतुर्दश प्रधानतयोक्ताः । तासु मध्येऽपि तिस्रः प्रधानाःदेहस्थनाडीरुपक्रम्य । शारदा० “नाड्यस्तत्र समुद्भूतामुख्या-स्तिस्रः समीरिताः । इडा वामे स्थिता नाडी पिङ्गलादक्षिणे मता । तयोर्मध्यगता नाडी सुषुस्णा च समा-हिता । पादाङ्गुष्ठद्वयं याता शिखाभ्यां शिरसा पुनः ।ब्रह्मस्थानं समापन्ना सोमसूर्य्याग्निरूपिणी । तस्या मध्यगतानाडी चित्राख्या योगिवल्लभा । ब्रह्मरन्धं विदुस्तत्र पद्म-सूत्रनिभं परम् । इडायां सञ्चरेच्चन्द्रः पिङ्गलायां दिवा-करः । ज्ञातौ योगनिदानज्ञैः सुषुस्णायां तु तावुभौ” तत्-स्थानमुक्त्वा कार्य्यमाह “इडयाकर्षयेद्वायु बाह्यं षोडशमा-त्रया । धारयेत्पूरित योगी चतुःषष्ट्या तु मात्रया । सुषु-सणामध्यगं सम्यक् द्वात्रिंशन्मात्रया शनैः । नाड्या पिङ्गलयाचैनं रेचयेद्योगवित्तमः । प्रणायाममिमं प्राहुर्योगशास्त्र-विशारदाः” २५ पटले । “पिङ्गलायां स्थिता ह्रस्वा इडायांसङ्गताः परे (दीर्घाः) । सुषुष्णामध्यगा ज्ञेयाश्चत्वारोये नपुंसका” शार० ५ प० । दीर्घादिरयमित्येके । ५ हवि-रन्ने च “यजमानपञ्चमा इडां भक्षयन्ति” श्रुतिः । डस्यलत्वे प्यत्रैव “इडां नोमित्रावरुणोत वृष्टिम्” ऋ० ७,  ६४,  २“इडामन्नम्” भा० “घृतैर्गव्यूतिमुक्षतमिलाभिः” ऋ०७,  ६४,  ४ । “इडाभिरन्नैः” भा० । ६ देवीभेदे “श्रुतिः प्रीति-रिडा कान्तिः,  शान्तिः पुष्टिःक्रिया तथा । शिष्टाश्च देव्यः”इत्युपक्रम्य । “उपतस्थुर्महासत्त्वं बलिमिन्द्र महारथम्”हरिवं० २५६ अ० “इडा देवी भारती विश्वतूर्त्तिः” ऋ०५,  २,  ८ । “अभि न इडायूथस्य माता” ऋ० ५,  ४१,  १९ ।“इलागोरूपधरा मनोः पुत्री माध्यमिकी वाक् वेति”भा० । बुधस्य जायायां पुरूरवसो मातार पश्चात्मनु-पुत्रत्वे सुद्युम्नतया ख्यातायां मित्रावरुणयोरंशजातायांकन्यायाञ्च तत्कथा हरिवं० “अकरोत् पुत्त्रकामस्तुमनुरिष्टिं प्रजापतिः । मित्रावरुणयोस्तात पूर्व्वमेवविशाम्पते! । अनुत्पन्नेषु नवसु पुत्रेष्वेषु तु भारत! ।तस्यान्तु वर्त्तमानायामिष्ट्यां भरतसत्तम! । मित्रावरुण-योरशे मनुराहुतिमाजुहोत् । आहुत्यां हूयमानायांदेवगन्धर्वमानवाः । तुष्टिञ्च परमां जग्मुर्मुनयश्च तपो-धनाः । अहोऽस्य तपसो वीर्य्यमहो श्रुतमहोऽद्भुतम् । तत्रदिव्याम्बरधरादिव्याभरणभूषिता । दिव्यसंहनना चैवइडा जज्ञे इति श्रुतिः । तामिलेत्येव होवाच मनुर्द्दण्ड-धरस्तदा । अनुगच्छस्वमां भद्रे तमिला प्रत्युवाच ह । धर्म-युक्तमिदं वाक्यं पुत्त्रकामं प्रजापतिम् । इडोवाच ।मित्रावरुणयोरंशे जाताऽस्मि वदतांवर! । तयोः सकाशंयास्यामि न मां धर्मो हतोऽबधीत् । सैवमुक्त्वा मनुंदेव मित्रावरुणयोरिला । गत्वाऽन्तिकं वरारोहा प्राञ्जलि-र्वाक्यमव्रवीत् । अंशेऽस्मिन् युवयोर्जाता देवौ! किंकरवाणि वाम् । मनुना चाहमुक्ता वै अनुगच्छस्वमामिति । तां तथा वादिनीं साध्वीमिलां धर्मपरायणाम् । मित्रश्च वरुणश्चोभावूचतुर्यन्निबोध तत् । अनेनतव धर्म्मेण प्रश्रयेण दमेन च । सत्येन चैवं सुश्रोणि । प्रीतौस्वो वरवर्णिनि! । आवयोस्त्वं महाभागे ख्यातिं कन्येतियास्यसि । मनोर्वंशकरः पुत्त्रस्त्वमेव च भविष्यसि । सुद्युम्नइति विख्यातस्त्रिषु लोकेषु शोभने । जगत्प्रियो धर्म्म-शोलो मनीर्वंशविवर्द्धनः । निवृत्ता सा तु तच्छ्रुत्वा ग-च्छन्ती पितुरन्तिकम् । बुधेनान्तरमासाद्य मैथुनायोपम-न्त्रिता । सोमपुत्त्राद्बुधाद्राजस्तस्यां जज्ञे पुरूरवाः ।जनयित्वा सुत सा तमिला सुद्युम्नतां गता” ।८ दुर्गायाञ्च “आचार्य्यां मदिरां चण्डींमिलां मलयवासि-नीम्” हरिवं० १७८ अ० दुर्गास्तवः । इडैव स्वार्थेकन् तत्रार्थे

Capeller

German

 इ॑डा,  इ॑ळा u. इला f.
  dass.,  Göttin der
Andacht,  die Erde.

Grassman

German

 íḍā,  f.,  gleichbedeutend mit írā,  so wie mit íḍ,  íṣ [s. iṣ]
 1〉 Labetrunk,  der den Göttern als Spende ausgegossen wird,  von dem aber auch die Opferer trinken (vgl. {293, 3} mit {287, 1}
 {288, 20})
 er besteht hauptsächlich aus Michstoffen (páyas,  ghṛtá)
 2〉 Labetrunk der Menschen,  Labung,  Erquickung,  jedoch überall unter dem Bilde des Labetrunkes gedacht
 3〉 Ergiessung des Labetrunkes und des damit verbundenen Gebetes (vgl. {241, 5})
 4〉 persönlich gedacht als Göttin der von Spenden begleiteten Andachtsergiessung,  daher als ghṛtáhastā ({532, 8}) oder ghṛtápadī ({896, 8}) bezeichnet. Gewöhnlich wird sie mit sárasvatī und mahī́ oder bhā́ratī ({188, 8}
 {194, 8}
 {238, 8}
 {936, 8}) zu einer Trias verbunden. Ausserdem erscheint sie auch 5〉 mit Agni in Verbindung,  der ({263, 3}) als ihr Sohn bezeichnet wird. An einer Stelle ({395, 19}) wird sie als Mutter der Heerde bezeichnet und mit urváśī in Verbindung gesetzt
 einmal ({222, 4}) mit den beiden Welten,  einmal ({560, 2}) mit dem dadhikrā́
 als ihr Sohn erscheint purūrávas {921, 18}.
-e [V.] 4〉 {188, 8}.
-ā 1〉 {289, 13}
 {862, 5}. — 3〉 {241, 5} (Labetrunk der Götter ist das Lied). — 2〉 {346, 8}
 {651, 4}. — 4〉 {13, 9}
 {142, 9}
 {194, 8}
 {238, 8}
 {359, 8}
 {717, 8}
 {896, 8}
 {936, 8}. — 5〉 {192, 11}
 {222, 4}
 {395, 19}
 {532, 8}.
-ām 2〉 {40, 4}
 {235, 23}
 {451, 7}
 {493, 16}
 {580, 2}
 {618, 3}
 {774, 3}. — 5〉 {31, 11}
 {560, 2}.
-ayā 1〉 {287, 1}
 {288, 20}
 {293, 3}. — 2〉 {890, 11}. — 5〉 {358, 4}.
-āyās 3〉 íḍāyās padé: {257, 4}
 {263, 4}
 {917, 4}
 {827, 6} (wo padé ā́ íḍāyās zu lesen sein wird). — 5〉 putrás {263, 3}.
-ābhis 1〉 {519, 7}. — 2〉 {48, 16}
 {186, 1}
 {407, 2}
 {581, 4}
 {652, 9}.
-ānaam 2〉 ānetā́ {820, 13}.
-āsu 3〉 〰 antár {416, 5}. _{416, 6}.

Burnouf

French

 इडा इडा f.
  Cf.  इटा
 ऌ=ड् dans le Vd.
इडाचिका f.
  guêpe.
इडिका f.
  terre.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.