| YouTube Channel

इट (iTa)

 
शब्दसागरः
English
इट r. 1st cl. (एटति) To go, to go to or towards.
Capeller Eng
English
इ॑ट
m.
 cane, grass
also = इटसून॑
n.
 a mat.
Wilson
English
इट r. 1st cl. (एटति) To go, to go to or towards.
Apte
English
इटः [iṭḥ],
Ved.
Cane or grass
अथो इट इव हायनोप द्राह्यवीरहा
Av.*
 6.14.3.
A mat, a web made of cane or grass.Comp. -सूनम् a mat (Ved).
Apte 1890
English
इटः Ved. 1 Cane or grass.
2 A mat, a web made of cane or grass.
Comp.
सूनं a mat (Ved.).
Monier Williams Cologne
English
इ॑ट
m.
 a kind of reed or grass
a texture woven from it, a mat,
AV.
 vi, 14, 3
ix, 3, 18
N.
 of a Ṛṣi (author of
RV.
 x, 171),
RAnukr.
Monier Williams 1872
English
इट इट, अस्, m., Ved. cane or grass
a web
made of it, a mat.
—इट-सून, अम्, n., Ved. a tex-
ture of reed, a mat.
Macdonell
English
इट iṭa,
m.
 sedge, rush, reed
mat.
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 इट्
मूलधातुः:
 इट
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 परस्मैपदी
रूपम्:
 एटति
धातुप्रदीपः
Sanskrit
इटँ इट
मानकरूपान्तरम् - किटँ
किट
मानकरूपान्तरम् - कटँ
कट
मानकरूपान्तरम् - इ
इ गतौ
- एटति । इयेट । एटः । केटति । चिकेट । केटः । कटति । अकटीत् ।अकटीत् । कटिमिदितमेके पठन्ति । तन्मते कण्टति । कण्टः । कण्टकम् । अयति । इयाय । इयतुः । वर्त्स्यत्प्रवृत्तयेह कार्य्याणि क्रियन्त इति यणादेशं कृत्वा स्थानिवत्त्वाद् द्विर्वचनमत्र इकारवत्प्रकरणादयतिरुपदिष्टः । तदनुरोधेन चान्ये । अयति दीर्घमिच्छन्ति चाद्राः । व्यपदेशिवद्भावेन गुरुमत्त्वादाम्प्रत्ययमुदाहरन्ति च अयाञ्चकारेति ।। 317-320 ।।
Vedic Reference
English
1. Iṭa. — This word occurs twice in the Atharvaveda. in
the first passage^1 it seems to denote a bulrush of the sort that
dies in a year
in the second^2 it refers to the reed work of the
house.
1) vi. 14, 3. Cf. iv. 19, 1
Bloomfield,
Hymns of the Atharvaveda, 464.
2) ix. 3, 18. Cf. Pischel, Zeitschrift
der Deutschen Morgenlāndischen Gesell-
schaft, 35, 718.
2. Iṭa appears as a Ṛṣi and a protégé of Indra in one hymn
of the Rigveda.^1 Roth, ^2 however, thinks that the word is
really part of a verb (iṭ) meaning ‘to err, wander’ (cp. aṭ), and
that the name is a mere misunderstanding. It is already
so regarded in the Anukramaṇī, but not apparently in the
Bṛhaddevatā.^3
1) x. 171, 1.
2) St. Petersburg Dictionary, s.v.
3) viii. 73. Cf. Ludwig, Translation of the Rigveda, 3, 133.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
इट गत्यां । (भ्वादिं-परं-सकं-सेट् ।) इति कवि-कल्पद्रुमः ॥
एटति । इति दुर्गादासः ॥
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
इट गतौ भ्वादि०
पर०
सक०
 सेट् । एटति ऐटीत् । इयेठ ईटतुः“त्वं त्यमिटतो रथमिन्द्रप्रावः सुतावतः” ऋ० १०, १७१, १ ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
इटँ इट
मानकरूपान्तरम् - किटँ
किट
मानकरूपान्तरम् - कटीँ
कटी गतौ
- एटति केटति कटति ईदित्वात् (द्र0 7214) कट्टः कट्टवान् कटकम् कटे वर्षे (1198) इत्यर्थभेदार्थः अन्ये इदितमेनम् ई च प्रशिलष्टमाहुः कण्टति कण्टाफलम् पनसम् कण्टकः उदयति दिननाथो याति शीतांशुरस्तम् तथा-उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जावहिमरुचौ हिमधाम्नि याति चास्तम् (शिशुपालवध 420) 311-314
धातुवृत्तिः
Sanskrit
इटँ इट
मानकरूपान्तरम् - किटँ
किट
मानकरूपान्तरम् - कटीँ
कटी (अर्थः) गतौ
अत्र मैत्रयः कटीति ह्रस्वान्तं पठन्तीति चतुर्थं धातुमुक्त्वा मतान्तरेण दीर्घान्तं पठन् ई इति चतुर्थं दीर्घमुक्त्वा फलं च व्यपदेशिवद्भावेन गुरुमत्त्वे इजादित्वात् अयांचारेत्याम्सिद्धिमाह क्षीरस्वामी तु त्रयो धातवः तृतीय ईदिदित्यङ्गीकृत्य कटित्वा कट्वा, कट्टवानित्युदाहृत्य अन्ये कटीति धात्वन्तरं प्रश्लिष्टमाहुरिति चोक्त्वा कण्टति कण्टकः "उदयति दिननाथे याति शीतांशुरस्तम्'इति चोदाजहारा सम्मतातरङ्गिण्योस्तु कटि इति चत्वारो धातव इति व्याख्यायि धनपालशाटायनौ त्रीनेव धातूनाहतुः अयं पक्षः समर्थितः पुरुषकारेण यदाह, इईइति ह्रस्वः दीर्घो धातुः प्रस्तुत्य अन्ये पुनरुभावपि न पठन्ति व्यक्तं चैतत् धनपालशाकटायनवृत्त्योः अपि च शौटृ गर्वइत्यादिकान् कांश्चन धातून्पठित्वा अन्ते चोदात्ता इत्युच्यन्ते तच्चास्मिन्प्रकरणे ऽयतेपि पाठे सति तस्य अनिट्स्वरान्तो भवतीति दृश्यतामित्यनुदात्तत्वात् प्राचुर्याभिप्रायेण कथं चिन्नेयं स्यात्, यथाह मैत्रेयरक्षितः उदात्तत्वमयतिवर्जं भट्टग्रामन्यायेनोदात्ता इत्युच्यन्ते इति, स चायं न्यायः सुनिश्चित एवायतेः पाठे शोभते, विप्रतिपन्ने पुनरुदात्तत्वोक्त्याञ्जस्यवशादपपाठ एव ज्यायान् उदयतीत्यादि चैवमसाध्वेवास्त्विति हरदत्तस्याभिप्रायमेव पक्षोऽभिमतः यदाह "उपसर्गस्यायतौ'' इत्यत्रायतिरनुदात्तेत्कथं तर्हि उदयति विततोर्ध्वरश्मिरज्जाविति परस्मैपदं, किमनेन वन्यगजशौचेन, यदि वा पचाद्यजन्तादुदयशब्दादाचारक्विपि लट् केचित् तु इटकिटकटीत्यत्र इकारमपि धातुं पठन्तीति वृत्तिकारोपि प्रायेणात्रैवानुकूलः यदाह "एतिस्तुशासु'' इत्यत्र क्यपि इत्यूदाहृत्य कथमुपेयमिति, ईइत्यस्यैतद्रूपमिति यदि हीमौ स्यातां प्राथम्यादनयोरेकमुपाददीत अथोदाहरणानि ( एटति इयेट ईटतुः इयेटिथ ) पिद्वचनेषु "द्विर्वचनेचि'' इति गुणस्य स्थानिवत्त्वादिशब्दस्य द्विरुक्तौ हलादिशेषे "अभ्यासस्यासवर्णे'' इति इयङ् नन्वेवं गुणस्य स्थानिवत्त्वादवश्यं स पुनः प्रवर्त्तयितव्यः, तस्यां च दशायां गुणादन्तरङ्गत्वात् सवर्णदीर्घेण भाव्यम् न चास्ति वार्णादाङ्गं बलीय इति, यत इदमाङ्गवार्णयोः समाननिमित्तत्वे प्रवर्त्तते न च कार्यो निमित्तत्वेनाश्रीयते, सत्यम् इदानीमेवाग्रे परिहरिष्यते ( एटितेत्यादि एटिटिषति एटयति मा भवानिटिटत् ) णिलोपस्य "द्विर्वचनेऽचि'' इति स्थानिवत्त्वाट्टिशब्दस्य द्विर्वचनम् अतः पूर्वमेवोपधाह्रस्व इत्युक्तम् ( केटति चिकेट केटिता चिकेटिषति किटित्वा केटित्वेत्यादि ) ( किटिः ) इगुपधादितीन् कित्त्वान्न गुणः( कण्टति चकण्ट कण्टिता कण्टकः ) संज्ञायां क्वुन् (कण्टकितम्) तारकादित्वादितचनिदिद्वाएवं (कटतीत्यादि)इइति चतुर्थधातुवादिनाम्, ( अयति इयाय इयतुः इयुः इययिथ इयेथ ) भारद्वाजनियमादिड्विकल्पः ( इयय इयायइयिवइयिम ) पिद्वचनेषु गुणवृद्धयोः "द्विर्वंचनेचि'' इति स्थानिवत्त्वाद् इकारस्य द्विर्वचने "अभ्यासस्यासवर्णे'' इतीयङ् अन्यत्र पूर्ववदियङ् स्थानिवद्भावादिशब्दस्य द्विरुक्तौ पुनरियङः प्रवर्त्तनायां तं बाधित्वा "एरनेकाचः'' इति प्राप्तं यणमन्तरङ्गत्वाद्बाधित्वा सर्वर्णदीर्घः पुनरियङादेशः यदापि सवर्णदीर्घस्य यणश्चेकार आश्रयो भवति स्थानित्वेनेति समानाश्रयणे वार्णादाङ्गं बलीय इति दीर्घं बाधित्वा यण् प्रवर्त्तते ततोपीदमेव रूपम् अत्र पक्षे इययिथेत्यत्रापि न दोषः यतस्तत्रापि समानस्थानित्त्वे चास्ति समानाश्रयणत्वं दीर्घगुणयोः एवमपि न सिद्ध्यति, यदत्र द्विर्वचनकाले ऽपहृतो गुणः पुनः प्रवर्त्तते, ततश्चानादिष्टादचः पूर्वत्वेनाभ्यासो दृष्ट इति तस्य "अभ्यासस्यासवर्णे'' इति इयङि कर्त्तव्ये गुणस्य स्थानिवत्त्वाद् असवर्ण इति प्रतिषेधः स्यात्, एवं तर्हि अत एवासवर्णग्रहणसामर्थ्यात् स्थानिवत्त्वं न भविष्यति नन्वयमस्ति वचनस्यावकाशोऽर्त्तेर्लिटि द्विर्ववचने "अर्त्तिपिपर्त्योश्च'' इति अभ्यासेत्वे इयर्त्ति इयृत इत्यादि नैतत् न ह्येकमुदाहरणं योगारम्भं प्रयोजयति इयति प्रयोजने अभ्यासस्यार्त्तावित्येव ब्रूयात् उवोणादि तु न प्रयोजनं तस्य छान्दसत्वे तन्वादीनां छन्दस्युपसङ्ख्यानमिति सुवर्गादिवदुवडः सिद्धत्वात् भाषायामामा भाव्यम् ( एता एष्यति ) स्वरान्तत्वादनिट्त्वम् ( अयतु आयत् अयेत् ) आशिषि ( ईयात् ) "अकृत्सार्वधातुकयोः'' इति दीर्घः ऐषीत् मा भवानेषीत् ऐष्यत् कर्म्मणि ईयत इत्यादि स्यादौ चिण्वदिटि वृद्धौ आयिष्यतेत्यादि ( ईषिषति ) "अज्झनगमां सनि''इति दीर्घः "इको झल्'' इति सनः कित्त्वान्न गुणः आययति मा भवानयियत् णौ चङि वृद्ध्याययोः "णौ चङि'' इति ह्रस्वे णिलोपे तस्य स्थानिवत्त्वेन यिशद्बस्य द्विर्वचनम् ( इतः इतवान् ) प्रेत्य ल्यपि "षत्वतुकोरसिद्धः'' इति एकादेशस्यासिद्धत्वाद् ह्रस्वनिबन्धनस्तुक्किटेति मैत्रेयमतेन त्रासे गतः कटिश्च वर्षावरणयोः 317
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“इट गतौ”@} 2 एटकः-टिका, एटकः-टिका, एटिटिषकः-षिका, एटन् 3 -न्ती, इत्यादीनि रूपाणि ‘इख’ 4 धातुवत् बोध्यानि।
5
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (६७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-३१८-सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[ड्। “चेटैर्बिटैश्चानुगतान् अवेटकैरेटत्प- शूत्केटिरजः कटन् मलान्।।” धा। का। १-४२।]]
04
=>
 (६३)
05
=>
 [पृष्ठम्००६८+ २३]
Capeller
German
इ॑ट
n.
 Schilf.