| YouTube Channel

इक्षुः* (ikSuH*)

 
Apte
English
इक्षुः [ikṣuḥ], [इष्यते$सौ माधुर्यात्, इष्-क्सु
Uṇ.*
 3.157]
Sugarcane
परि त्वा परितत्नुनेक्षुणागामविद्विषे
Av.*
 1.34.5.
N.
 of another tree कोफिला.
Wish, desire.
Comp.
 -कन्दा A pumpion gourd, Cucurbita Pepo. (Mar. कोहाळें).-काण्डः, -ण्डम्
N.
 of two different species of sugarcane (काश and मुञ्जतृण). -कान्तः A class of the six storeyed buildings (Mānasāra 24.55). -कुट्टकः a gatherer of sugar-cane. -गन्धः Saccharum Spontaneum (Mar. लघु- गोखरू). -गन्धिका Convolvulus paniculatus (भूमिकूष्माण्ड).-ज
a.
 produced from sugar-cane. -तुल्या
=
 अनिक्षुः.-दण्डः, -यष्टिः
f.
 the stem or cane of Saccharum Officinale. -दर्भा a kind of grass. -दा
N.
 of a river.
नेत्रम् a kind of sugar-cane.
the eye of sugarcane. (Mar. पेरावरील डोळा). -पत्रः a kind of grain (Mar. जोंधळे). -पाकः molasses. -प्रः
N.
 of a tree (शरवृक्ष). -बालिका a kind of grass (काश).
भक्षिका a meal of sugar and molasses.
A machine for crushing sugarcane. -भक्षिती a woman who eats a sugar-cane. -मती, -मालिनी, मालवी
N.
 of a river.-मूलम् the root of sugar-cane
a kind of sugar-cane.-मेहः diabetes or diabetes mellitus (cf. मधुमेह).-मेहिन्
a.
 diabetic. -यन्त्रम् a sugar-mill. -योनिः [इक्षोरिव योनिः यस्य] Saccharum Officinarum (पुण्ड्रकइक्षु).
रसः the juice of sugar-cane.
molasses, unrefined sugar.
a kind of काश grass
-रसोदः One of the seas. ˚क्वाथः raw or unrefined sugar, molasses. -वणम् a sugar-cane wood. -वल्लरी, -वल्ली the common yellow cane. -वारि
n.
 , -समुद्रः the sea of syrup, one of the seven seas. -वालिका (also इक्ष्वालिका) [इक्षुरिव वलति वल्- ण्वुल्]
N.
 of a tree (Mar. तालिमखाना.).
the काश grass.
वाटिका, वाटी a kind of sugar-cane (पुण्ड्रक).
a garden of sugar-canes.
विकारः sugar, molasses.
any sweetmeat. -शाकटम्, -शाकिनम् a field fit for planting the sugar-cane. -सारः molasses, raw or unrefined sugar.
Apte 1890
English
इक्षुः [इष्यतेऽसौ माधुर्यात्, इष्-क्सु Uṇ. 3. 157] 1 Sugar-cane.
2 N. of another tree कोफिला.
3 Wish, desire.
Comp.
कांडः,
डं N. of two different species of sugar-cane (काश and मुंजतृण).
कुट्टकः a gatherer of sugar-cane.
गंधः Saccharum Spontaneum.
ज a. produced from sugar-cane.
दंडः,
यष्टिः f. the stem or cane of Saccharum Officinale.
दर्भा a kind of grass.
दा N. of a river.
नेत्रं {1} a kind of sugar-cane. {2} the eye of sugar-cane.
पत्रः a kind of grain.
पाकः molasses.
प्रः N. of a tree (शरवृक्ष).
बालिका a kind of grass (काश).
भक्षिका a meal of sugar and molasses.
भक्षिती a woman who eats a sugar-cane.
मती,
मालिनी,
मालवी N. of a river.
मूलं the root of sugar-cane
a kind of sugar-cane.
मेहः diabetes or diabetes mellitus (cf. मधुमेह).
मेहिन् a. diabetic.
यंत्रं a sugar-mill.
योनिः [इक्षोरिव योनिः यस्य] Saccharum Officinarum (पुंड्रकैक्षु).
रसः {1} the juice of sugar-cane. {2} molasses, unrefined sugar. {3} a kind of काश grass
°क्वाथः raw or unrefined sugar, molasses.
वणं a sugar-cane wood.
वल्लरी,
वल्ली the common yellow cane.
वारि n.,
समुद्रः the sea of syrup, one of the seven seas.
वालिका [इक्षुरिव वलति वल्-ण्वुल्] {1} N. of a tree. (Mar. तालिमखाना.) {2} the काश grass.
वाटिका,
वाटी {1} a kind of sugar-cane (पुंड्रक). {2} a garden of sugar-canes.
विकारः {1} sugar, molasses. {2} any sweetmeat.
शाकटं,
शाकिनं a field fit for planting the sugar-cane.
सारः molasses, raw or unrefined sugar.
Hindi
Hindi
गन्ना
Apte Hindi
Hindi
इक्षुः
पुं*
 - "इष्यतेऽसौ माधुर्यात्, इष्-क्सु"
"गन्ना, ईख"
इक्षुः
पुं*
 - इष्+ क्सु
एक प्रकार का बांस
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) इष्यते । इषु(इच्छायाम्)+क्सुः। उ०३.१५७। फलविशेषः यस्य रसात् गुडशर्करादयः उत्पाद्यन्ते । १.रसालः। ‘रसालं सिल्हके वोले रसालेश्चेक्षुवृक्षयोः’ मेदिनी०। ‘इक्षुकर्कटको वंशः कान्तारो वेणुनिस्वनः इक्षुर्न्यपौण्डकस्तु रसालः सुकुमारकः’ धन्वन्तरीनिघण्टुः। ‘इक्षुछालानिषादिन्यस्तस्य गोप्तुर्गुणोदयम्’ रघुः ४.२०। २.इच्छा ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 इक्षुः, रसालः, कर्कोटकः, वंशः, कान्तारः, सुकुमारकः, अधिपत्रः, मधुतृणः, वृष्यः, गुडतृणः, मृत्युपुष्पः, महारसः, ओसिपत्रः, कोशकारः, इक्षवः, पयोधरः
noun
तृणविशेषः यस्य काण्डात् गुडशर्करा निर्मीयते।
"कृषकः कृषौ इक्षोः रोपणं करोति।"
Synonyms:
 इक्षुः
noun
एकः राजा ।
"इक्षोः वर्णनम् वायुपुराणे वर्तते"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: इक्षुः
Root: इक्षु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu
Shloka(s):
3|3|225|2 ► इक्षुभेदास्तु कान्तारवंशपुण्ड्रादयो नरि॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|226|1 ► खड्गपत्रोऽप्यथानिक्षुर्वायसालीक्षुपालिका । (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|225|2 ⇢ इक्षुः (इक्षु) (पुं) ⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu ⇒
➠ 3|3|225|2 ⇢ वृष्यः (वृष्य) (पुं) ⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu ⇒
➠ 3|3|225|2 ⇢ मधुतृणः (मधुतृण) (पुं) ⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu ⇒
➠ 3|3|225|2 ⇢ मृत्युपुष्पः (मृत्युपुष्प) (पुं) ⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu ⇒
➠ 3|3|225|2 ⇢ महारसः (महारस) (पुं) ⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu ⇒
➠ 3|3|226|1 ⇢ खड्गपत्त्रः (खड्गपत्त्र) (पुं) ⇒ Sugar-cane
Sacharum officinarum
Tamil Karumbu ⇒
Related word(s):
Tamil
Tamil
இக்ஷு: : கரும்பு.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: इक्षुः
Root: इक्षु
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ eyelash
⇒ sugarcane
⇒ sugar-cane
⇒ sugar cane
⇒ stem of the sugar-cane
Shloka(s):
2|4|163|2 ► रसाल इक्षुस्तद्भेदाः पुण्ड्रकान्तारकादयः॥ (वनौषधिवर्गः)
Synonym(s):
➠ 2|4|163|2 ⇢ रसालः (रसाल) (पुं) ⇒ wheat, sugar-cane, mango tree, kind or mouse, kind of grass, bread-fruit tree
➠ 2|4|163|2 ⇢ इक्षुः (इक्षु) (पुं) ⇒ eyelash, sugarcane, sugar-cane, sugar cane, stem of the sugar-cane
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ इक्षुभेदः
जातिः ➡ तृणम्
अवयव_अवयवीसंबन्धः ➡ इक्षुमूलम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
इक्षुः,
पुं,
 (इष्यतेऽभिलष्यतेऽसौ इति । इष् + क्सु ।)स्वनामख्याततृणं । आक् इति भाषा । तत्पर्य्यायः ।रसालः २ । इत्यमरः ॥
कर्कोटकः ३ वंशः ४कान्तारः ५ सुकुमारकः ६ अधिपत्रः ७ मधुतृणः ८वृष्यः ९ गुडतृणः १० । इति राजनिर्घण्टः ॥
मृत्युपुष्पः ११ महारसः १२ असिपत्रः १३ को-शकारः १४ इक्षवः १५ । इति शन्दरत्नावली ॥
पयोधरः १६ । इति जटाधरः ॥
* ॥
तस्य भेदाः ।वंशकः १ कान्तारः २ भीरुः ३ पौण्ड्रः ४ । इतिरत्नमाला ॥
सामान्येक्षुगुणाः । रक्तपित्तनाशित्वं ।बलशुक्रकफकारित्वं । पाके मधुरत्वं । स्निग्धत्वं ।गुरुत्वं । शीतलत्वं । मूत्रशुद्धिकारित्वञ्च । तस्यमूले अतिमधुरत्वं । मध्ये मधरत्वं । ग्रन्थित्वज-ग्रभागेष लवणरसत्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
मूलादूर्द्ध्व मधुरत्वं । मध्ये अतिमधुरत्वं । अग्रक्रमाल्लवणत्वं नीरसत्वञ्च ॥
अभुक्ते इक्षुभक्षणगुणः ।पित्तदातृत्वं । भुक्ते वातप्रकोपणत्वं । भुक्तिमध्येगुरुतरत्वश्च ॥
इति राजनिर्घण्टः ॥
दन्तनिष्पी-डितेक्षुरसगुणाः । हिमत्वं । शुक्रकारित्वं । तृप्तिजनकत्वम् । जीवनहितकारित्वम् । वायुरक्तपित्तनाशित्वं । स्वादुत्वं । स्निग्धत्वं । प्रीतिदातृत्वं । रक्त-वर्द्धकत्वं । मुखप्रह्लादकारित्वं । धातुवर्द्धकत्वञ्च ।इति राजवल्लभः ॥
अपि च । रक्तदोषभ्रमशमन-कारित्वं । अल्पश्लेष्मदातृत्वं । हृद्यत्वं । रुचिजनकत्वं ।मूत्रशुद्धिकारित्वं । देहस्य कान्तिदातृत्वं । बल-कारित्वं । पीयूषोपमत्वं । त्रिदोषशमनत्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
यन्त्रनिष्पीडितरसगुणाः ।रक्तशुक्रकारित्वं । शीतलत्वं । सारकत्वं । रुचि-करत्वं । दाहजनकत्वञ्च ॥
इति राजवल्लभः ॥
अ-पि च । दन्तनिष्पीडितरसगुणवद्गुणत्वं । किञ्चित्पित्तवायुनाशित्वं । अकोमलत्वं । अस्वादुत्वं ।क्षीरविष्टम्भदाहकारित्वञ्च । पर्य्युषिततद्रसगुणाः ।वान्तिहरत्वं । वातजनकत्वं । जाड्यप्रतिश्यायरोग-दातृत्वं । कफवायुकारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
तत्पक्वरसगुणाः । गुरुत्वं । सुतीक्ष्णत्वं । कफवात-नाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
स्निग्धत्वं । अति-शयगुरुत्वं । अतिपाके विदाहत्वं । पित्तास्नदोष-कारित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अस्य विकाराः ॥
“लसीकाफाणितगुडखण्डमत्स्यण्डिकासिताः ।निर्म्मला लघवो ज्ञेयाः शीतवीर्य्या यथोत्तरम्” ॥
इति राजवल्लभः । अथेक्षुवर्गः । तत्रेक्षोर्नामानिगुणाश्च ।“इक्षुर्दीर्घच्छदः प्रोक्तस्तथा भूरिरसोऽपि च ।गुडमूलोऽसिपत्रश्च तथा मधुतृणः स्मृतः ॥
इक्षवो रक्तपित्तघ्ना बल्या वृष्याः कफप्रदाः ।स्वादुपाकरसाः स्निग्धा गुरवो मूत्रला हिमाः” ॥
* ॥
अथेक्षुभेदाः ।“पौण्ड्रको भीरुकश्चापि वंशकः शतपोरकः ।कान्तारस्तापसेक्षुश्च काण्डेक्षुः सूचिपत्रकः ॥
नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् ।इत्येता जातयस्तेषां कथयामि गुणानपि” ॥
* ॥
अथ पौण्ड्रकभीरुकयोर्गुणाः ।“वातपित्तप्रशमनो मधुरो रसपाकयोः ।सुशीतो वृंहणो बल्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा” ॥
* ॥
अथ कोशकारगुणाः ।“कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः” ॥
* ॥
अथ कान्तारेक्षुगुणाः ।“कान्तारेक्षुर्गुरुर्वृष्यः श्लेष्मलो वृंहणः सरः” ॥
* ॥
अथ दीर्घपोरवंशकयोर्गुणः ।“दीर्घपोरः सुकठिनः सक्षारो वंशकः स्मृतः” ॥
* ॥
अथ शतपोरकगुणाः ।“शतपर्ब्बा भवेत् किञ्चित् कोशकारगुणान्वितः ।विशेषात् किञ्चिदुष्णश्च सक्षारः पवनापहः” ॥
* ॥
अथ मनोगुप्तागुणाः ।“मनोगुप्ता वातहरी तृष्णामयविनाशिनी ।सुशीता मधुरातीव रक्तपित्तविनाशिनी” ॥
* ॥
अथ तापसेक्षुगुणाः ।“तापसेक्षुर्भवेत् मृद्वी मधुरा श्लेष्मकोपना ।तर्पणा रुचिकृच्चापि वृष्या च बलकारिणी” ॥
* ॥
अथ बालयुववृद्धेक्षुगुणाः ।“बाल इक्षुः कफं कुर्य्यान्मेदोमेहकरश्च सः ।युवा तु वातहृत् स्वादुरीषत्तीक्ष्णश्च पित्तनुत् ॥
रक्तपित्तहरो वृद्धः क्षतहृत् बलवीर्य्यकृत्” ॥
* ॥
अथाङ्गभेदेन भेदः ।“मूले तु मधुरोऽत्यर्थं मध्येऽपि मधुरः स्मृतः ।अग्र ग्रन्थिषु च ज्ञेयं इक्षुः पटुरसो जनैः” ॥
* ॥
अथ दन्तपीडितेक्षुरसगुणाः ॥
“दन्तनिष्पीडितस्येक्षोः रसः पित्तास्रनाशनः ।शर्करासमवीर्य्यः स्यादविदाही कफप्रदः” ॥
* ॥
अथ यन्त्रपीडितस्येक्षुरसस्यं गुणाः ।“मूलाग्रजन्तु ग्रन्थ्यादिपीडनान्मलसंकरात् ।किञ्चित् कालं विधृत्याच विकृतिं याति यान्त्रिकः ॥
तस्माद्विदाही विष्टम्भी गुरुः स्याद्यान्त्रिको रसः” ॥
अथ पर्य्युषितस्येक्षुरसस्य गुणाः ।“रसः पर्य्युषितो नेष्टो ह्यम्लो वातापहो गुरुः ।कफपित्तकरः शोषी भेदनश्चातिमूत्रलः” ॥
* ॥
अथ पक्वस्येक्षुरसस्य गुणाः ।“पक्वो रसो गुरुः स्निग्धः सुतीक्ष्णः कफवातनुत् ॥
गुल्मानाहप्रशमनः किञ्चित्पित्तहरः स्मृतः” ॥
* ॥
अथेक्षुरसस्य विकाराणां गुणाः ।“इक्षोर्विकारास्तृड्दाहमूर्च्छापित्तास्ननाशनाः ।गुरवो मधुरा बल्याः स्निग्धा वातहराः सराः ॥
वृष्या मोहहराः शीता वृंहणा विषहारिणः” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
(अथ श्वेतेक्षुगुणाः ।“रसायनोत्तमो बल्यो रोगवारणमुत्तमः ।स्निग्धश्च तर्पणो वृष्यो वृंहणश्च सजीवनः ॥
स्वादुगुणाभिबद्धत्वाद्वातपित्तप्रशान्तिकृत् ।वृष्योऽप्यन्तर्विदाही स्यात् सितेक्षुः कफकृन्मतः” ॥
अथ कृष्णेक्षुगणाः ।“तद्वत् सुकृष्णो भवनं गुणानांवृष्यो भवेत्तर्पणवृंहणश्च ।सञ्जीवनं स्यान्मधुरो रसेनशोषापहर्त्ता व्रणशोककारी” ॥
* ॥
अथ यन्त्रोद्भवरसगुणाः ।“यन्त्रेण पीडितरसः कथितो गुरुश्चवृष्यः कफञ्च कुरुतेऽथ सुशीतलश्च ।पाके विदाहिबलकृच्च सुशोभनश्चसंसेवितो रुधिरपित्तरुजं निहन्ति” ॥
* ॥
अथ दन्तपीडितरसगुणाः ।“दन्तेन पीडितरसो रुचिकृद्गुरुश्चसन्तर्पणो बलकरः कफकृच्छ्रमघ्नः ।विष्टम्भकोऽपि रुधिरञ्च तथैव पित्तंशोषं निहन्ति मधुरः स हिमो सरश्च” ॥
* ॥
अथ पक्वरसगुणाः ॥
* ॥
“पक्वो गुरुतरः स्निग्धः सुतीक्ष्णः कफवातहा ।पित्तघ्नोऽपि विशेषेण गुल्मातिसारकासनुत्” ॥
* ॥
इति हारीतः । तथा च वाभटः शार्ङ्गधरश्च ।“इक्षोः रसो गुरुः स्निग्धो वृंहणः कफमूत्रकृत् ।वृष्यः शीतोऽस्रपितघ्नः स्वादुपाकरसः सरः ।सोऽग्रे सलवणो दन्तपीडितः शर्करासमः ॥
मूलाग्रजन्तुजग्धादिपीडनान्मलसङ्करात् ।किञ्चित्कालं विधृत्या च विकृतिं याति यान्त्रिकः ॥
विदाही गुरुविष्टम्भी तेनासौ तत्र पौण्ड्रकः ।शैत्यप्रसादमाधुर्य्यैर्वरस्तमनुवांशिकः ॥
शातपर्ब्बककान्तारनैपालाद्यास्ततः क्रमात् ।सक्षाराः सकषायाश्च सोष्णाः किञ्चिद्विदाहिनः” ॥
“वृष्यः शीतः स्थिरः स्निग्धो वृंहणो मधुरो रसः ।श्लेष्मणो भक्षितस्येक्षोर्यान्त्रिकस्तु विदह्यते ॥
शैत्यात् प्रसादान्माधुर्य्यात् पौण्ड्रकाद्वंशको वरः” ।इति चरकः ॥
तथा च सुश्रुते ॥
“इक्षवो मधुरा विपाका गुरवः शीताः स्निग्ध-बल्या वृष्या मूत्रला रक्तपित्तप्रशमनाः कृमिकफ-कराश्चेति ते चानेकविधाः । तद्यथा, --“पौण्ड्रको भ्रीरुकश्चैव वंशकः शतपोरकः ।कान्तारस्तापसेक्षुश्च काष्ठेक्षुः सूचिपत्रकः ॥
नैपालो दीर्घपत्रश्च नीलपोरोऽथ कोशकृत् ।इत्येता जातयः स्थौल्याद्गुणान् वक्ष्याम्यतः परम् ॥
सुशीतो मधुरः स्निग्धो वृंहणः श्लेष्मणः सरः ।अविदाही गुरुर्वृष्यः पौण्ड्रको भीरुकस्तथा ॥
आभ्यां तुल्यगुणः किञ्चित्सक्षारोवंशको मतः ।वंशवच्छतपोरस्तु किञ्चिदुष्णः स वातहा ॥
कान्तारतापसाविक्षू वंशकानुगुणौ मतौ ।एवंगुणस्तु काष्ठेक्षु
स तु वातप्रकोपणः ॥
सूचीपत्रो नीलपोरो नैपालो दीर्घपत्रकः ।वातलाः कफपित्तघ्नाः सकषाया विदाहिनः ॥
कोशकारो गुरुः शीतो रक्तपित्तक्षयापहः ।अतीवमधुरो मूले मध्ये मधुर एव तु ॥
अग्रेष्वक्षिषु विज्ञेय इक्षूणां लवणो रसः ।अविदाही कफकरो वातपित्तनिवारणः ॥
वक्त्रप्रह्लादनो वृष्यो दन्तनिष्पीडितो रसः ।गुरुर्विदाही विष्टम्भी यान्त्रिकस्तु प्रकीर्त्तितः ॥
पक्वो गुरुः सरः स्निग्धः सुतीक्ष्णः कफवातनुत्” ॥
)कोकिलाक्षवृक्षः । इति राजनिर्घण्टः ॥