| YouTube Channel

आसनं (AsanaM)

 
Apte 1890
English
आसनं [आस्-ल्युट्] 1 Sitting down.
2 A seat, place, stool
स वासवेनासनसन्निकृष्टं Ku. 3. 2
आसनं मुच् to leave one's seat, rise
R. 3. 11.
3 A particular posture or mode of sitting
cf. पद्म°, वीर°, भद्र°, वज्र° &c.
4 Sitting down or halting, stopping, encamping.
5 Abiding, dwelling
Ms. 2. 245, 6. 59.
6 Any peculiar mode of sexual enjoyment (84 such asanas are usually mentioned).
7 Maintaining a post against an enemy (opp. यानं), one of the six modes of foreign policy
which are:
संधिर्ना विग्रहो यानमासनं द्वैधमाश्रयः Ak.
प्रतिबद्धशक्त्योः कालप्रतीक्षया तूष्णीमवस्थानमासनं
परस्परस्य सामर्थ्यविघातादासनं स्मृतं Agni P.
Ms. 7. 160, 162, 166
Y. 1. 346
Pt. 3.
8 The front part of an elephant's body, withers.
9 Throwing (fr. अस् to throw).
10 N. of two trees (असन and जीवक).
ना A seat, stool, stay.
नी 1 Stay, abiding, sitting.
2 A small seat or stool.
3 A shop, stall.
Comp.
बंधधीर a. resolute to sit down, firm in one's seat
निषेदुषीमासनबंधधीरः R. 2. 6.
Hindi
Hindi
सीट
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आसनं,
क्ली,
 (आस्यते उपविश्यतेऽस्मिन् । आस् +अधिकरणे + ल्युट् ।) पीठ । पिँडि चौकि इत्यादिभाषा । हस्तिस्कन्धदेशः । यत्र महामात्रो निव-सति । विजिगीषोर्दुर्गादीनवर्द्धयतः स्थितिः । इत्य-मरः ॥
यात्रानिवर्त्तनं । इति मेदिनी ॥
अष्टाङ्ग-योगस्य तृतीययोगाङ्गं । तत्तु पञ्चप्रकारकरचर-णादिसंस्थानविशेषः । यथा, --“पद्मासनं स्वस्तिकाख्यं भद्रं वज्रासनं तथा ।वीरासनमिति प्रोक्तं क्रमादासनपञ्चकम्” ॥
तेषां क्रमः ।“ऊर्व्वोरुपरि विन्यस्य सम्यक् पादतले उभे ।अङ्गुष्ठौ च निबध्नीयात् हस्ताभ्यां व्युत्क्रमात्तथा ॥
पद्मासनमिति प्रोक्तं योगिनां हृदयङ्गमम् ॥
१ ॥
जानूर्व्वोरन्तरे सम्यक् कृत्वा पादतले उभे ।ऋजुकायो विशेन्मन्त्री स्वस्तिकं तत् प्रचक्ष्यते ॥
२ ॥
सीमन्याः पार्श्वयोर्न्यस्येद्गुल्फयुग्मं सुनिश्चलम् ।वृषणाधःपादपार्ष्णिं पाणिभ्यां परिबन्धयेत् ॥
भद्रासनं समुद्दिष्टं योगिभिः सारकल्पितम् ॥
३ ॥
ऊर्व्वोः पादौ क्रमान्न्यस्येत् कृत्वा प्रत्यङ्मुखाङ्गुली ।करौ निदध्यादाख्यातं वज्रासनमनुत्तमम् ॥
४ ॥
एकपादमधः कृत्वा विन्यस्योरौ तथेतरम् ।ऋजुकायो विशेन्मन्त्री वीरासनमितीरितम् ॥
५ ॥
इति तन्त्रसारः ॥
अन्यच्च ।“आसनानि कुलेशानि यावन्तो जीवजन्तवः ।चतुरशीतिलक्षाणि चैकैकं समुदाहृतम् ॥
आसनेभ्यः समस्तेभ्यः साम्प्रतं द्वयमुच्यते ।एकं सिद्धासनं नाम द्वितीयं कमलासनम्” ॥
इति निरुक्ततन्त्रम् ॥
शृङ्गारासनानि बन्धशब्दे द्रष्टव्यानि ॥
उपवेशनाधारः । पीठादि । यथा ।श्रीभगवानुवाच ।“उपचारान् प्रवक्ष्यामि शृण षोडश भैरव ।यैः सम्यक् तुष्यते देवी देवोऽप्यन्यो हि भक्तितः ॥
आसनं प्रथमं दद्यात् पौष्पं दारुजमेव वा ।वास्त्रं वा चार्म्मणं कौशं मण्डलस्योत्तरे सृजेत् ॥
पौष्पासनं यद्विहितं यस्य तद्यदि गर्भकम् ॥
निवेदयेत्तदा पद्मे विपुलं द्वारि चोत्सृजेत् ।पौष्पं पुष्पौघरचितं कुशसूत्रादिसंयुतं ॥
अतिप्रीतिकरं देव्या ममाप्यन्यस्य भैरव ।यज्ञदारुसमुद्भूतमासनं मसृणं शुभम् ॥
नोच्छ्रायं नातिविस्तीर्णमासनं विनियोजयेत् ॥
अन्यदारूद्भवञ्चापि दद्यादासनमुत्तमम् ॥
सकण्टकं क्षीरयुक्तं दारुसारविवर्जितम् ।चैत्यश्मशानसंभूतं वर्जयित्वा विभीतकम् ॥
वाल्कलं कोषजं फालं वस्त्रमेतत्त्रयं मतम् ।रोमजं कम्बलञ्चैव तदनेन चतुष्टयम् ॥
अनेन रचितं दद्यादासनं चेष्टभूतये ।सिंहव्याघ्रतरक्षूणां छागस्य महिषस्य च ॥
गजानां तुरगाणाञ्च कृष्णसारस्य चर्म्मणः ।सृमरस्याथ रामस्य मृगाणां नवभेदिनाम् ॥
चर्म्मभिः सर्व्वदेवानामासनं प्रीतिदं स्मृतम् ।वास्तेषु कम्बलं शस्तमासनं देवतुष्टये ॥
राङ्कवं चार्म्मणं श्रेष्ठं दारवं चन्दनोद्भवम् ।यच्चासनं कुशमयं तदासनमनुत्तमम् ॥
सर्व्वेषामपि देवानामृषीणाञ्च यतात्मनाम् ।योगपीठस्य सदृशमासनं स्थानमुच्यते ॥
आसनस्य प्रदानेन सौभाग्यं मुक्तिमाप्नुयात् ।सृमरो रोहितो न्यङ्कुः सम्बरो वभ्रुणो रुरुः ॥
शशैणहरिणाश्चेति मृगा नवविधा मताः ।हरिणश्चापि विज्ञेयः पञ्चभेदोऽत्र भैरव ॥
ऋष्यः खङ्गो रुरुश्चैव पृषतश्च मृगस्तथा ।एते वलिप्रदानेषु चर्म्मदाने च कीर्त्तिताः ॥
सर्व्वेषां तैजसानाञ्च आसनं ज्येष्ठमुच्यते ।आयसं वर्ज्जयित्वा तु कांस्यं सीसकमेव वा ॥
शिलामयं मणिमयं तथा रत्नमयं मतम् ।आसनं देवताभ्यस्तु भुक्त्यै मुक्त्यै समुत्सृजेत् ॥
* ॥
अत्रैव साधकानाञ्च आसनं शृणु भैरव ।यत्रासीनः पूजकस्तु सर्व्वसिद्धिमवाप्नुयात् ॥
ऐणञ्च चार्म्मणं वास्त्रं तैजसञ्च चतुष्टयम् ।आसनं साधकानाञ्च सततं परिकीर्त्तितम् ॥
पूर्व्वोक्तं यच्च देवेभ्य आसनं परिकीर्त्तितम् ।तत्सर्व्वमासनं शस्तं पूजाकर्म्मणि साधके ॥
न यथेष्टासनो भूयात् पूजाकर्म्मणि साधकः ।काष्ठादिकासनं कुर्य्यात् मितमेव सदा बुधः ॥
* ॥
चतुर्व्विंशत्यङ्गुलेन दीर्घं काष्ठासनं मतम् ।षोडशाङ्गुलविस्तीर्णमुत्सेधचतुरङ्गुलम् ॥
षडङ्गुलं वा कुर्य्यात्तु नोच्छ्रितं चात्र कारयेत् ।पुर्ब्बोक्तं वर्ज्जयेद्वर्ज्ज्यमासनं पूजनेष्वपि ॥
वास्त्रं द्विहस्तान्नो दीघं सार्द्धहस्तान्न विस्तृतम् ।न त्र्यङ्गुलात्तथोच्छ्रायं पूजाकर्म्मणि संश्रयेत् ॥
यथेष्टं चार्म्मणं कुर्य्यात् पूर्व्वोक्तं सिद्धिदायकम् ॥
षडङ्गुलाधिकं कुर्य्यान्नोच्छ्रितन्तु कदाचन ।काम्बलं चार्म्मणं चैलं महामायाप्रपूजने ॥
प्रशस्तमासनं प्रोक्तं कामाख्यायास्तथैव च ।त्रिपुरायाश्च सततं विष्णोश्चापि कुशासनम् ॥
बहुदीर्घं बहूच्छ्रायं तथैव बहुविस्तृतम् ।दारुभूमिसमं प्रोक्तमश्मापि सर्व्वकर्म्मणि ॥
पृथक् पृथक् कल्पयेच्च शोभनं तादृशासनम् ।न पत्रमासनं कुर्य्यात् कदाचिदपि पूजने ॥
न प्राण्यङ्गससुद्भूतमस्थिजं द्विरदादृते ।मातङ्गदन्तसञ्जातमासनं कामिके चरेत् ॥
चर्म्मपूर्व्वोदितं ग्राह्यं तथा गन्धमृगस्य च ॥
* ॥
सलिले यदि कुर्व्वीत देवतानां प्रपूजनम् ॥
तत्राप्यासनमासीनो नोत्थितस्तु समाचरेत् ।तोये शिलामयं कुर्य्यादासनं कौशमेव वा ॥
दारवं तैजसं वापि नान्यदासनमाचरेत् ।आसनारोपसंस्थानं स्थानाभावे तु पूजकः ॥
आसनं कल्पयित्वा तु मनसा पूजयेज्जले ॥
यद्यासनस्य संस्थानं तोयमध्ये न विद्यते ॥
अन्यत्र वा तदा स्थित्वा देवपूजां समाचरेत्इत्येतत् कथितं पुत्त्र पूज्यपूजकसङ्गतम् ॥
आसनं पाद्यमधुना शृणु वेतालभैरव” ॥
इति कालिकापुराणे ६७ अध्यायः ॥