आर्षेय (ArSeya)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishआर्षेय - ArSeya - - relating or belonging to or derived from a RSi
आर्षेय - ArSeya - - respectable
आर्षेय - ArSeya - - venerable
आर्षेय - ArSeya - - of sacred descent
आर्षेय - ArSeya - - sacred descent
Wilson
EnglishApte
Englishआर्षेय [ārṣēya], (-यी ) [ऋषि-ढक्]
Relating to Ṛiṣi.
Worthy, venerable, respectable.
यम् Sacred descent
नानार्षेयप्रवरान्समेतानभ्यर्त्य राजा शिरसा ववन्दे 1. 19.11.
A collection of Ṛiṣis (ऋषिसमूहः).
Apte 1890
EnglishMonier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
EnglishApte Hindi
Hindiआर्षेय
वि* - ऋषि+ढक्
ऋषि से संबंध रखने वाला
आर्षेय
वि* - ऋषि+ढक्
"योग्य, महानुभाव, आदरणीय"
L R Vaidya
EnglishWordnet
Sanskrit शिष्ट, भद्र, मद्र, आचारवत्, विनीत, सभ्य, शिष्टाचारसेविन्, अग्राम्य, आर्यवृत्त, सुवृत्त, यशस्य, सभेय, अनीच, अर्हत्, आदृत्य, आर्य, आर्यमिश्र, आर्यक, आर्षेय, उड्डामर, कुल्य, गुरु, मान्य, सत्, सज्जन, साधु, सुजन, प्रश्रयिन्, प्रश्रित, सुदक्षिण
यः साधुव्यवहारं करोति।
"रामः शिष्टः पुरुषः अस्ति।"
वाचस्पत्यम्
Sanskritआर्षेय ऋषीणां समूहः ढक् । ऋषिगणरूपे प्रवरभेदे तज्ज्ञानस्य विवाहोपयोगिता आर्षशब्दे उक्ता ।होमभेदोपयोगिताऽपि प्रवराध्याये दर्शिता यथा । “प्रव-रान् व्याख्यास्याम आर्षेयं वृणीते बन्धोरेव नैत्यथो सन्तत्याइति विज्ञायते तदुवै न मनुष्यैरार्षेयं वृणीत ॠषि-भिरेवार्षेयं वृणीत इति विज्ञायत आर्षेयमन्वाचष्टऋषिणा हि देवाः पुरुषमनुबुध्यन्त” इत्युक्रम्य ।“योवा अन्यःसन्नथान्यस्यार्षेयं प्रवृणीते स वा अस्यतऋषिरिष्टं वीतं वृङ्क्त इति विज्ञायते । त्रीन् वृणीते मन्त्र-कृतो--वृणीते यथर्षिमन्त्रकृतो वृणीत इति विज्ञायतेऽथैकेषामेकं वृणीते द्वौ वृणीते त्रीन् वृणीते न चतुरो-वृणीते न पञ्चातिप्रवृणीत इति विज्ञायते । तत ऊर्द्ध्वानध्वर्युर्वृणीते सुतरेर्वाचोहोतेति विज्ञायते । पुरोहितस्यप्रवरेण राजा प्रवृणीत इति विज्ञायते । भृगूणामेवाग्रे-व्याख्यास्यामो जामदग्न्यावत्सास्तेषां पञ्चार्षेयः प्रवरो-भार्गवच्यवनाप्नवानौर्वजामदग्न्येति जमदग्निवदूर्ववदाप्न-वानवच्च्यवनवद्भृगुवदिति त्र्यर्षेयमुहैके भार्गवौर्वजाम-दग्न्येति जमदग्निवदूर्ववद्भृगुवदित्येष वा विकृतः ।सावर्णिजीवन्तिजाबालैतिशासनवैरोहित्थावटमण्डुप्राचीन-योग्यानामथार्ष्टिषेणानां पञ्चार्षेयो भार्गवच्यवनाप्न-वानार्ष्टिषेणानूपेति । अनूपवदृष्टिषेणवदाप्नुवानवच्च्यव-नवद्भृगुवदिति त्र्यार्षेयमुहैके भार्गवार्ष्टिषेणानूपेतिअनूपवदृष्टिषेणवद्भृगुवदिति । अथ वीतहव्या यास्कवा-धूलमौनमौकास्तेषां त्र्यार्षेयो भार्गववीतहव्यसावेदसेतिसवेदोवद्वीतहव्यवद्भृगुवदिति । गात्र्समदाः शुनकास्ते-षामेकार्षेयो गार्त्समदेति होता वदति गृत्समदवत् इत्य-ध्वर्युः अथ वाध्र्यश्वामित्रयवस्तेषामेकार्षेयो वाध्य्रश्वेतिहोता वदति वध्र्यश्ववदित्यध्वर्युः । अथ वैन्याः पार्थास्तेषांत्र्यार्षेयो भार्गववैन्यपार्थिव्येति । पृथिवीवद्वेनवद्भृगुवदिति ।इमे भृगवोव्याख्याताः । अथातोऽङ्गिरसामायास्यागोतमा-स्तेषां त्र्यार्षेयआङ्गिरसायास्यगोतमेति । गोतमवदयास्यवदङ्गिरोवदिति । अथौ तथ्यागौतमास्तेषां त्र्यार्षेय आङ्गि-रसौतथ्यगौतमेति गोतमवदुतथ्यवदङ्गिरोवदिति ।अथौशिजागोतमास्तेषां त्र्यार्षेयः आङ्गिरसौशिजकाक्षी-वदिति कक्षीवदुशिजवदङ्गिरोवदिति । अथ वामदेवा गौ-तमास्तेषां त्र्यार्षेयः आङ्गिरसवामदेववार्हदुक्थेति वृह-दुक्थवद्व्रामदेववदङ्गिरोवदिति । अथभरद्वाजानां त्र्यार्षेयआङ्गिरसबार्हस्पत्यभारद्वाजेति भरद्वाजवद्वृहस्पतिवदङ्गि-रोवदित्येष वा विकृतः । कुक्कुटाग्निवेश्योज्जायनानां सर्वेषांच स्तम्बस्तम्भशब्दानामथ द्व्यामुष्यायणानां कुलानाम् ।यथा शुङ्गशैशिरयोः भारद्वाजाः शुङ्गाः कता शैशि-रयस्तेषां पञ्चार्षेयआङ्गिरसवार्हस्प त्यभारद्वाजकात्या-क्षीवदिति अक्षीवत्कतवद्भरद्वाजवद्वृहस्पतिवदङ्गिरोवदितित्र्यार्षेयमुहैके आङ्गिरसकात्याक्षीवदिति अक्षीवत्कतवद-ङ्गिरोवदिति । अथ रुक्षाणां पञ्चार्षेय आङ्गिरसवार्हस्पत्य-भारद्वाजवान्दनमातृवचसेति । मातृवचोवद्वन्दनवद्भरद्वा-जवद्वृहस्पतिवदङ्गिरोवदिति त्र्यार्षेयमुहैके आङ्गिरस-वान्दनमातृवचसेति मातृवचोवद्वन्दनवदङ्गिरोवदिति । अथकपोनांत्र्यार्षेय आङ्गिरसामहीयवौरुक्षय्येति उरक्षय्यवदम-हीयुवदङ्गिरोवदिति । अथ गर्गाणां त्र्यार्षेय आङ्गिरसगार्ग्य-शैन्येति शिनिवद्गर्गवदङ्गिरोवदिति । भरद्वाजमुहैकेऽ-ङ्गिरसःस्थाने भरद्वाजगार्ग्यशैन्येति शिनिवद्गर्गवद्भरद्वाजव-दिति । अथ हरितानां त्र्यार्षेय आङ्गिरसाम्बरीषयौवनाश्वेतियुवनाश्ववदम्बरीषवदङ्गिरोवदिति । मान्धातारमुहैकेऽङ्गि-रसःस्थाने मान्धात्राम्बरीषयौवनाश्वेति । युवनाश्ववद-म्बरीषवन्मान्धातृवदिति । अथ कुत्सानां त्र्यार्षेय आङ्गि-रसमान्धात्रकौत्सेति । कुत्सवन्मान्धातृवदङ्गिरोवदिति । अथागमीढाः काण्वास्तेषां त्र्यार्षेय आङ्गिरसाजमीढकाण्वेतिकण्ववदजमीढवदङ्गिरोवदिति । अथ विरूपा रथीतरास्तेषांत्र्यार्षेय आङ्गिरसवैरूपपार्षदश्वेति पृषदश्ववद्विरूप-वदङ्गिरोवदिति अष्टादंष्ट्रमुहैकेऽङ्गिरसःस्थान आष्टादंष्ट्र वै-रूपपार्षदश्वेति पृषदश्ववद्विरूपवदष्टादंष्ट्रवदिति । अथ मुद्ग-लानां त्र्यार्षेय आङ्गिरसभार्म्यश्वमौद्गलेति मुद्गलवद्भर्म्य-श्ववदङ्गिरोवदिति । तृक्षमुहैकेऽङ्गिरसःस्थाने तार्क्ष्यभार्म्यश्वमौद्गल्येति मुद्गलवद्भर्म्यश्ववत्तृक्षवदिति । अथ विष्णु वृद्धानांत्र्यार्षेय आङ्गिरसपौरुकुत्सत्रासदस्यवेति । त्रसदस्युव-त्पुरुकुत्सवदङ्गिरोवदित्येष एव विकृतः । अघमर्षणमद्रण-मद्रणवादरायणौपमित्यौपगविसात्यकिसात्यकाम्यारुणिनितु-न्दोनामथात्रीणां त्र्यार्षेयआत्रेयार्चनानसश्यावाश्वेतिश्यावाश्ववदर्चनानसवदत्रिवदिति । अथ गविष्ठिराणांत्र्यार्षेयआत्रेयार्चनानसगाविष्ठिरेति गविष्ठिरवदर्चना-नसवदत्रिवदिति । अथातिथीनां त्र्यार्षेय आत्रेया-र्चनानसातिथेति अतिथिवदर्चनानसवदत्रिवदित्येष एववा विकृतो वामरथ्यसुमङ्गलवीजवापी नाम् । अथ विश्वा-मित्राणां देवराताऽश्विकितमनुतन्त्वौलकिबालखिल्ययज्ञ-वल्कोलूकवृहदग्निबभ्रुशाललिशालावतशालङ्कायनकालवा-स्वेषां त्र्यार्षेयो वैश्वामित्रदेवरातौदलेति । उदलवद्देवरात-वद्विश्वामित्रवदिति । अथ श्रौमन्तकामकायनानां त्र्यार्षेयावैश्वामित्रदैवश्रवसदैवतरसेति देवतरसवद्देवश्रवोवद्विश्वा-मित्रवदिति । अथाजानां त्र्यार्षेयो वैश्वामित्रमाधुच्छन्द-साज्येति । अजवन्मधुछन्दोवद्विश्वामित्रवदिति । अथ धानञ्जयानां त्र्यार्षेयो वैश्वामित्रमाधुच्छन्दसधानञ्जयेति धन-ञ्जयन्मवधुच्छन्दोवद्विश्वामित्रवदिति । अथाष्टकालोहितास्तेषांद्व्यार्षेयो वैश्वामित्राष्टकेति । अष्टकवद्विश्वामित्रवदिति । अथपूरणपारिधापयन्तास्तेषां द्व्यार्षयो वैश्वामित्रपौरणेति पूर-णरवद्विश्वामित्रवदिति । अथ कतानां त्र्यार्षेयो वैश्वामित्र का-त्याक्षीलेतिअक्षीलवत्कतवद्विश्वामित्रवदिति । अथाघमर्षणाःकुशिकास्तेषां त्र्यार्षेयो वैश्वामित्राघमर्षणकौशिकेति कुशि-कवदघमर्षणवद्विश्वामित्रवदिति । अथ कश्यपानां त्र्यार्षेयःकाश्य पावत्सारनैध्रुवेति निध्रुववदवत्सारवत्कश्यपवदिति ।अथ रैभास्तेषां त्र्यार्षेयः काश्यपावत्साररैभेति । रेभव-दवत्सारवत्कश्यपवदिति । अथ शाण्डिलानां द्व्यार्षेयोदेवलासितेति । असितवद्देवलवदिति । त्र्यार्षेयमुहैकेकाश्यपदेवलासिवेति असितवद्देवलवत्कश्यपवदितिद्व्यार्षेयास्त्वेवं न्यायेनैकार्षेया वसिष्ठा अन्यत्र पराशरेभ्योवासिष्ठेति होता वसिष्ठवदित्यध्वर्युस्त्र्यार्षेयमुहैके वासिष्ठे-न्द्रप्रमदाभरद्वसवेति अभरद्वसुवदिन्द्रप्रमदवद्वसिष्ठवदिति ।अथ पराशराणां त्र्यार्षेयो वासिष्ठशाक्त्यपाराशर्येतिपराशरवच्छक्तिवद्वसिष्ठवदिति अथ कुण्डिनानां त्र्यार्षेयोवासिष्ठमैत्रावरुणकौण्डिन्येति । कुण्डिनवन्मित्रावरुणवद्व-सिष्ठवदिति । अथ संङ्कृतिपूतिमाषाणां त्र्यार्षेयःशाक्त्यसां-कृत्यगौरुवीतेति । गुरुवीतवत्संङ्कृतिवच्छक्तिवदिति । अथागस्तीनाम् एकार्षेय आगस्त्येति होताऽगस्त्यवदित्यध्वर्यु-स्त्र्यार्षेयमुहैके आगस्त्यदार्ढ्यच्युतेध्मावाहेति इध्मवाहवत्दृढच्युतवदगस्तिवदिति । अथ क्षत्रियाणां यद्व्यहसार्षं प्रवृ-णीरन्नेष एवैषां प्रवरो मानवेडपौरूरवसेति पुरूरवोवदिड-वन्मनुवदिति अथ येषामुह मन्त्रकृतो न स्युः पुरोहितप्रवरास्ते प्रवृणीरन् अथ येषां स्युः पुरोहितप्रवरास्तेपुरोहितप्रवरार्षे यास्तेषां न्यायेनैकार्षेया एव विशां वात्सप्रेति होता । वत्सप्रीवदध्वर्युः । अथाप्रज्ञातबन्धुराचा-र्यामुष्य यणमनु प्रब्रवीताचार्यप्रवरं प्रवृणीताह्युह ताण्डिनएकार्षेयं सार्ववर्णिकं समामानन्ति मानवेति होता मनुव-दित्यध्वर्युर्मानव्यो हि प्रजा इति हि ब्राह्मणम्” । एवंप्रवरभेदं निर्ण्णीय होमविशेषोपयोगिता तदुत्तरग्रन्थे नोक्ता ।“आर्षेयाणि गृहपतेः प्रवरित्वात्मादीनां मुख्यानाम्”आश्व० श्रौ० “आर्षेयवरणे गृहपतेः प्रथमं वरित्वा आत्मादीनां मुख्यानां प्रवृणीते” इति वृत्तिः । ऋषिं कुटस्थमृषिमारभ्य अयं प्रवरैत्यर्थेढकि मूलपुरुषावधिप्रवरर्षिभेदर्षेयाएवायः यथोक्तं “अथार्षेयं प्रवृणीते ऋषिभ्ययैवैनमेतद्देवे-भ्यश्च निवेदयत्ययं महावीर्य्योयो यज्ञं प्रापदिति । तस्मा-दार्षेयं प्रवृणीते परस्तादर्वाक् प्रवृणीते । परस्ताद्ध्यर्वाच्यः प्रजाः प्रजायन्ते ज्यायसस्पतय उ चैधैतं निह्नुत-इदं हि पितैवाग्रेऽथापुत्रोऽथ पौत्रस्तस्मात्परस्तादर्वाक्प्रवृणीते । स आर्षेयमुक्त्वाह” शत० ब्रा० । “होतृकर्त्तप्रवरो विधीयते । तत्र धर्म्मविशेषमाह परस्तादितितस्मिन्नार्षेयप्रवरणे कूटस्थमृषिमारभ्य तत्पुत्रपौत्रादिक्रमेणार्वाचीनं वरणं कर्त्तव्यम् । यथा आङ्गिरसवार्ह-स्पत्यभारद्वाजेत्यादि । तथा च ज्येष्ठस्य पतये एवैतं निह्नुतेअनेन प्रवरणेन निवेदयति भा०” । “असमानार्षेयांकन्यां वरयेत्” विष्णुः । “प्रवरस्तु गोत्रप्रवर्त्तकमुनेर्व्यावर्तको मुनिगण” इति माधवाचार्यः ।ऋषिरेव स्वार्थेढक् । ३ मन्त्रद्रष्टरि ऋषौ “प्रजापतिः प्रथमांचिति मपश्यत्” प्रजापतिरेव तस्या आर्षेयं, देवा द्वितीयां चितिमपश्यन्देवां एव तस्या आर्षेयम्, इन्द्राग्नी च विश्वकर्म्माच तृतीयां चितिमपश्यंस्त एव तस्या श्चार्षेयम् ऋषय-श्चतुर्थीं चितिमपश्यन्नृषय एवं तस्या आर्षेयं परमेष्ठी-पञ्चमीं चितिमपश्यत् परमेष्ठ्येव तस्या आर्षेयं स योहैतदेवं चितीनामार्षेयं वेदार्षेयवत्यो हास्य वन्धु मत्यश्चि-तयी भवन्ति” इति शत० व्रा०
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.