| YouTube Channel

आर्य (Arya)

 
शब्दसागरः
English
आर्य्य
mfn.
 (-र्य्यः-र्य्या-र्य्यं)
1. Of a good family.
2. Respectable, venerable.
3. Apposite, proper.
4. To be sought or obtained.
m.
 (-र्य्यः)
1. A
master, an owner.
2. A name of BUDDHA.
3. A friend.
f.
 (-र्य्या)
1. A name of PARVATI.
2. A kind of metre, measured by feet,
each foot being equal to four short syllables, or two long and two
short
there are seven and a half feet in each verse of the
couplet, equal to thirty and to twenty-seven syllabic instants: the
regular form consists of alternate long and short verses, but it
admits of eighty principal variations.
E.
 ऋ to go, ण्यत् affix
also
अर्य्य.
Capeller Eng
English
आ॑र्य (f. आ & आ॑री) belonging to the faithful
or
loyal, to one's own race,
i.e.
 Aryan, noble, reverend, honourable.
m.
(f. आ) an Aryan, a honourable man,
esp.
 one of the first three castes
also one's senior,
i.e.
 grandfather, great-grandfather, or elder
brother.
f.
 आ mother (also
pl.
 ) or wife of the elder brother
voc.
m.
&
f.
 often in reverential address = your honour.
f.
 आ also
N.
 of a
metre.
Yates
English
आर्य्य (र्य्यः-र्य्या-र्य्यं)
a. Of a good fa-
mily, respectable
proper
that
may be had.
m.
 A master. (र्य्या)
1.
f.
 Name of Pārvatī
a metre.
Spoken Sanskrit
English
आर्य - Arya -
adj.
 - Aryan
आर्य - Arya -
m.
 - Aryan
द्विजाति - dvijAti -
m.
 - Aryan
आर्यजन - Aryajana -
m.
 - Aryans
म्लेच्छ - mleccha -
m.
 - non-Aryan
द्विज - dvija -
m.
 - any Aryan
बर्बर - barbara -
m.
 - non-Aryans
बर्बराः - barbarAH - pl. - non Aryans
आर्ययुवन् - Aryayuvan -
m.
 - Aryan youth
अनु - anu -
m.
 - non-Aryan man
आर्यनिवास - AryanivAsa -
m.
 - abode of Aryans
आर्यकर्मन् - Aryakarman -
adj.
 - acting like an Aryan
आर्यव्रत - Aryavrata -
adj.
 - behaving like Aryans
आर्य - Arya -
adj.
 - behaving like an Aryan
आर्यवृत्त - AryavRtta -
adj.
 - behaving like an Aryan
आर्यधर्म - Aryadharma -
m.
 - religion of the Aryans
आर्यपाल - AryapAla -
m.
 - protector of the Aryans
आर्यावर्त - AryAvarta -
m.
 - sacred land of the Aryans
आर्यवाच् - AryavAc -
adj.
 - speaking the Aryan language
आर्यसमय - Aryasamaya -
m.
 - law of Aryans or honest men
आर्य - Arya -
adj.
 - favourable to the Aryan people
आर्यपुत्र - Aryaputra -
m.
 - son of an Aryan or honourable man
आर्यरूप - AryarUpa -
m.
 - having the appearance of an Aryan
आर्यवृत्त - AryavRtta -
n.
 - behaviour of an Aryan or noble man
आर्यागम - AryAgama -
m.
 - approaching an Aryan woman sexually
आर्यवेश - Aryaveza -
adj.
 - dressed like an Aryan or honest person
आर्यप्राय - AryaprAya -
adj.
 - inhabited for the most part by Aryan people
आर्यस्त्री - AryastrI -
f.
 - Aryan woman or a woman of the first three castes
आर्यदेश - Aryadeza -
m.
 - region inhabited by Aryans or followers of the Aryan laws
आर्यलिङ्गिन् - AryaliGgin -
adj.
 - bearing the external semblance of an Aryan or honourable man
आर्यरूप - AryarUpa -
adj.
 - having only the form or appearance of an Aryan or honest one
आर्यव्रत - Aryavrata -
adj.
 - observing the laws and ordinances of the Aryans or honourable men
आर्य - Arya -
m.
 - Arian
आर्य - Arya -
m.
 - son of manu sAvarNa
सावर्णिक - sAvarNika -
adj.
 - belonging to manu sAvarNa
सावर्ण्य - sAvarNya -
adj.
 - relating to manu sAvarNa or sAvarNi
Wilson
English
आर्य्य
mfn.
 (-र्य्यः-र्य्या-र्य्यं)
1 Of a good family.
2 Respectable, venerable.
3 Apposite, proper.
4 To be sought or obtained.
m.
 (-र्य्यः)
1 A master, an owner.
2 A name of BUDDHA.
3 A friend.
f.
 (-र्य्यां)
1 A name of PĀRVATĪ.
2 A kind of metre, measured by feet, each foot being equal to four short
syllables, or two long and two short
there are seven and a half feet in each
verse of the couplet, equal to thirty and to twenty-seven syllabic instants: the
regular form consists of alternate long and short verses, but it admits of
eighty principal variations.
E.
 ऋ to go, ण्यत् affix
also अर्य्य.
Apte
English
आर्य [ārya],
a.
 [ऋ-ण्यत्]
Āryan, an inhabitant of आर्यावर्त,
N.
 of the race migrated into India in Vedic times.
Worthy of an Ārya.
Worthy, venerable, respectable, honourable, noble, high
यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः
Ś.*
 1.22
R.*
 2.33
so आर्यवेषः respectable dress
oft
 . used in theatrical language as an honorific adjective and a respectful mode of address
आर्यचाणक्यः, आर्या अरुन्धती
&c.
आर्य revered or honoured Sir
आर्ये revered or honoured lady. The following rules are laid down for the use of आर्य in addressing persons: (1) वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परम् । (2) वयस्येत्युत्तमैर्वाच्यो मध्यैरार्येति चाग्रजः । (3) (वक्तव्यो) अमात्य आर्येति चेतरैः । (4) स्वेच्छया नामभिर्विप्रैर्विप्र आर्येति चेतरैः । S. D.* 431.
Noble, fine, excellent.
र्यः
N.
 of the Hindu and Iranian people, as distinguished from अनार्य, दस्यु and दास
विजानीह्यार्यान्ये च दस्यवः
Rv.*
 1.51.8.
A man who is faithful to the religion and laws of his country
कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य इति स्मृतः ॥
N.
 of the first three castes (as
opp.
 to शूद्र).
respectable or honourable man, esteemed person
वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया
Mb.
परमार्यः परमां कृपां बभार Bu. Ch.5.6.
A man of noble birth.
A man of noble character.
A master, owner.
A preceptor
वैमानि- कार्यसमभूमा Viś. Guṇā.124
Mu.*
 3.33.
A friend.
A Vaiśya.
A father-in-law (as in आर्यपुत्र).
A Buddha.
(With the Buddhists) A man who has thought on the four chief principles of Buddhism and lives according to them.
A son of Manu Sāvarṇa.
र्या
N.
 of Pārvatī.
A mother-in-law.
A respectable woman
यत्रार्या रुदती भीता पाण़्डवानिदमब्रवीत्
Mb.
 * 3.12.87.
N.
 of a metre
राजानमुद्दिश्य आर्यामिमां पपाठ K. ˚गीतिः
f.
 A variety of the Āry&amacr metre, see Appendix.
That which comes from truth
आराद् याता तत्त्वेभ्य इति आर्या.
र्यम् Virtue, sacredness
नहि दुष्टा- त्मनामार्यमावसत्यालये चिरम्
Rām.*
 3.5.12.
Discrimination (विवेक)
कोपमार्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः
Rām.*
 4.31.6.Comp. -अष्टशतम् title of a work of Ārya Bhaṭṭa consisting of eight hundred verses. -आगमः The approaching an Ārya woman sexually
अन्त्यस्यार्यागमे वधः
Y.*
 2.294. -आवर्तः [आर्यां आवर्तन्ते अत्र] 'abode of the noble or excellent (Āryas)'
particularly
N.
 of the tract extending from the eastern to the western ocean, and bounded on the north and south by the Himālaya and Vindhya respectively
cf.
 Ms..2.22
आ समुद्रात्तु वै पूर्वादा समुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवान्तरं गिर्योः (हिमवद्विन्ध्ययोः) आर्यावर्तं विदुर्बुधाः ॥
also 1.34. -गृह्य
a.
 [आर्यस्य गृह्यः पक्षः]
to be respected by the noble.
a friend of the noble, readily accessible to honourable men
तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुः
R.*
 2.33.
respectable, right, decorous.-जुष्ट
a.
 liked by or agreeable to noble ones. -देशः a country inhabited by the Āryas.
पुत्रः son of an honourable man.
the son of a spiritual preceptor.
honorific designation of the son of the elder brother
of a husband by his wife
or of a prince by his general
&c.
the son of the father-in-law, i. e. a husband (occurring in every drama
mostly in the vocative case in the last two senses). -प्राय
a.
inhabited by the Āryas.
a bounding with respectable people
Ms.*
 7.69.-बलः
N.
 of a Bodhisattva. -भट्टः
N.
 of a renowned astronomer, the inventor of Algebra among the Hindus
he flourished before the 5th century of the Christian era. Hence his work is called आर्यभटीय. -भावः honourable character or behaviour. -मतिः One having a noble intellect
संक्षिप्तमार्यमतिना Sāṅ.
K.*
 71. -मार्गः the path or course of the respectable, a respectable way. -मिश्रa. respectable, worthy, distinguished. (-श्रः) a gentleman, a man of consequence
(pl. )
worthy or respectable men, an assembly of honourable men
आर्य- मिश्रान् विज्ञापयामि
V.*
 1.
your reverence or honour (a respectful address)
नन्वार्यमिश्रैः प्रथममेव आज्ञप्तम्
Ś.*
 1
आर्य- मिश्राः प्रमाणम्
M.*
 1. -युवन्
m.
 an Āryan youth. -रूप
a.
 having only the form of an Āryan, a hypocrite, impostor
आर्यरूपमिवानार्यं कर्मभिः स्वैर्विभावयेत्
Ms.*
 1.57.-लिङ्गिन्
m.
 an impostor
Ms.*
 9.26. -वाक्
a.
 speaking the Aryan language
म्लेच्छवाचश्चार्यवाचः सर्वे ते दस्यवः स्मृताः
Ms.*
 1.45. -वृत्त
a.
 virtuous, good, pious
Ms.*
 9. 253
R.*
 14.55. (-त्तम्) the conduct of an Āryan or nobleman
Ms.*
 4.175. -वेश
a.
 well-clothed, having a respectable dress, fine. -व्रत
a.
 observing the laws and ordinances of the Āryans or noblemen. (-तम्) the duty of an Aryan. -शील
a.
 Having an honest character. -श्वेतः a noble or honourable man. -संघः the whole body of the Āryans, especially Buddhists
it is also the name of a renowned philosopher (founder of the school of Yogāchāras). -सत्यम् a noble or sublime truth
(there are four such truths forming the chief principles of Buddhism. In Pāli they are called चत्तारि अरियसच्चानि. They are, (1) life is suffering, (2) Desire of life is the cause of suffering, (3) Extinction of that desire is the cessation of suffering, (4) The eightfold path leads to that extinction). -सिद्धान्तः
N.
 of a work of आर्यभट्ट. -स्त्री An Āryan woman, or a woman of the first three castes. -हलम्
ind.
 forcibly. -हृद्य
a.
 liked by the noble.
Apte 1890
English
आर्य a. [ऋ-ण्यत्] 1 Āryan.
2 Worthy of an Ārya.
3 Worthy, venerable, respectable, honourable, noble, high
यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः Ś. 1. 22
so आर्यवेषः respectable dress
oft. used in theatrical language as an honorific adjective and a respectful mode of address
आर्यचाणक्यः, आर्या अरुंधती &c.
आर्य revered or honoured Sir
आर्ये revered or honoured lady. The following rules are laid down for the use of आर्य in addressing persons:
(1) वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परं । (2) वयस्येत्युत्तमैर्वाच्यो मव्यैरार्येति चाग्रजः । (3) ( वक्तव्यो) अमात्य आर्येति घेतरैः । (4) स्वेच्छया नाममिविंप्रैविंप्र आर्येति चेतरैः । S. D. 431.
4 Noble, fine, excellent.
र्यः 1 N. of the Hindu and Iranian people, as distinguished from अनार्य, दस्यु and दासः विजानीह्यार्याव्ये च दरयवः Rv. 1. 51. 8.
2 A man who is faithful to the religion and laws of his country
कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य इति स्मृतः ॥.
3 N. of the first three castes (as opp. to शूद्र).
4 A respectable or honourable man, esteemed person
वृत्तेन हि भवत्यार्यो न धनेन न विद्यया Mb.
5 A man of noble birth.
6 A man of noble character.
7 A master, owner.
8 A preceptor.
9 A friend.
10 A Vaiśya.
11 A father-in-law (as in आर्यपुंत्र).
12 A Buddha.
13 (With the Buddhists) A man who has thought on the four chief principles of Buddhism and lives according to them.
14 A son of Manu Sāvarṇa.
र्या 1 N. of Pārvatī.
2 A mother-in-law.
3 A respectable woman.
4 N. of a metre, see Appendix.
Comp.
अष्टशतं title of a work of Ārya Bhaṭṭa consisting of eight hundred verses.
आवर्तः [आर्या आवर्तंते अत्र] ‘abode of the noble or excellent (Āryas)
’ particularly N. of the tract extending from the eastern to the western ocean, and bounded on the north and south by the Himālaya and Vindhya respectively
cf. Ms. 2. 22
आसमुद्रात्तु वै पूर्वादासमुद्राच्च पश्चिमात् । तयोरेवांतरं गिर्योः (हिमवद्विंध्ययोः) आर्यावर्तं विदुर्बुधाः
also 10. 34.
गृह्य a. [आर्यस्य गृह्यः पक्षः] {1} to be respected by the noble {2} a friend of the noble, readily accessible to honourable men
तमार्यगृह्यं निगृहीतधेनुः R. 2. 33. {3} respectable, right, decorous.
देशः a country inhabited by the Āryas.
पुत्रः {1} son of an honourable man. {2} the son of a spiritual preceptor. {3} honorific designation of the son of the elder brother
of a husband by his wife
or of a prince by his general &c. {4} the son of the father-in-law, i. e. a husband (occurring in every drama
mostly in the vocative case in the last two senses).
प्राय a. {1} inhabited by the Āryas. {2} abounding with respectable people.
भट्टः N. of a renowned astronomer, the inventor of Algebra among the Hindus
he flourished before the 5th century of the Christian era.
भावः honourable character or behaviour.
मार्गः the path or course of the respectable, a respectable way.
मिश्र a. respectable, worthy, distinguished. (
श्रः) a gentleman, a man of consequence
(pl.) {1} worthy or respectable men, an assembly of honourable men
आर्यमिश्रान् विज्ञापयामि V. 1. {2} your reverence or honour (a respectful address)
नन्वार्यमिश्रैः प्रथममेव आज्ञप्तं Ś. 1
आर्यमिश्राः प्रमाणं M. 1.
युवन् m. an Āryan youth.
रूप a. having only the form of an Āryan, a hypocrite, impostor.
लिंगिन् m. an impostor
Ms. 9. 260.
वृत्त a. virtuous, good, pious
Ms. 9. 253
R. 14. 55. (
त्तं) the conduct of an Āryan or nobleman
Ms. 4. 175.
वेश a. well-clothed, having a respectable dress, fine.
व्रत a. observing the laws and ordinances of the Āryans or noblemen. (
तं) the duty of an Āryan.
श्वेतः a noble or honourable man.
संघः the whole body of the Āryans.
सत्यं a noble or sublime truth
(there are four such truths forming the chief principles of Buddhism).
हलं ind. [cf. P. I. 1. 47] forcibly.
हृद्य a. liked by the noble.
Monier Williams Cologne
English
आ॑र्य
m.
 (fr. अर्य॑, √ ऋ), a respectable or honourable or faithful man, an inhabitant of Āryāvarta
one who is faithful to the religion of his country
N.
 of the race which immigrated from Central Asia into Āryāvarta (opposed to अन्-आर्य, दस्यु, दास)
in later times
N.
 of the first three castes (opposed to शूद्र),
RV.
AV.
VS.
MBh.
Yājñ.
Pañcat.
&c.
a man highly esteemed, a respectable, honourable man,
Pañcat.
Śak.
&c.
a master, an owner,
L.
a friend,
L.
a Vaiśya,
L.
Buddha
(with Buddhists [Pāli ayyo, or ariyo]) a man who has thought on the four chief truths of Buddhism (See next col.) and lives accordingly, a Buddhist priest
a son of Manu Sāvarṇa,
Hariv.
आ॑र्य mf(आ and आ॑री)n. Āryan, favourable to the Āryan people,
RV.
&c.
behaving like an Āryan, worthy of one, honourable, respectable, noble,
R.
Mn.
Śak.
&c.
of a good family
excellent
wise
suitable
आर्य [cf. Old
Germ.
 êra
Mod.
Germ.
 Ehre
Irish Erin. ]
Monier Williams 1872
English
आर्य आर्य, अस्, आ, m. f. (fr. अर्य, rt. ऋ), a
loyal or faithful man, a man of one's own race
one
who is faithful to the deities of his country
N. of
the Hindū and Iranian people (opposed to अन्-आर्य,
दस्यु, दास)
in later times N. of the first three
castes (opposed to शूद्र)
a man highly esteemed,
a respectable, honourable man
a master, an owner
a
friend
a Vaiśya
Buddha
(with Buddhists) a man who
has thought on the four chief principles of Buddhism
and lives according to them
a son of Manu Sāvarṇa
(अस्, आ, or ई, अम्), Āryan, favourable to the Āryan
people
behaving like an Āryan, worthy of one,
honourable, respectable, noble
of a good family
excellent
wise
suitable
(आ), f. a name of Pārvatī
a kind of metre of two lines, each, line consisting of
seven and a half feet
each foot containing four in-
stants, except the sixth of the second line, which con-
tains only one, and is therefore a single short syllable
hence there are thirty instants in the first line and
twenty-seven in the second
[with आर्य cf. the Old
Germ. êra and Mod. Germ. Ehre.]
—आर्य-गृह्य,
अस्, आ, अम्, easily to be got by honourable men, to
be received with honour by noble men
decorous,
respectable, right.
—आर्य-ता, f. or आर्य-त्व, अम्, n.
honourable behaviour.
—आर्य-देव, अस्, m., N. of a
pupil of Nāgārjuna.
—आर्य-देश, अस्, m. a region
inhabited by Āryans or followers of the Āryan laws.
—आर्यदेश्य, अस्, आ, अम्, originating from such a
region.
—आर्य-पुत्र, अस्, m. son of an Āryan or
honourable man
the son of a spiritual preceptor
honorific designation of the son of an elder brother
of a husband by his wife
of a prince by a general
a husband (in theatrical language).
—आर्य-प्राय,
अस्, आ, अम्, inhabited by Āryan people
abound-
ing with respectable persons.
—आर्य-भट्ट, अस्,
m., N. of a renowned astronomer, the inventor of
algebra, among the Hindūs.
—आर्य-भाव, अस्,
m. honourable character or behaviour.
—आर्य-
मार्ग, अस्, m. the way of the honourable, the
respectable way.
—आर्य-मिश्र, आस्, m. pl. an as-
sembly of respectable or honourable men
(अस्, आ,
अम्), distinguished, respectable
(अस्), m. a gentleman,
a man of consequence.
—आर्य-युवन्, आ, m. an Āryan
youth.
—आर्य-राज, अस्, m., N. of a king.
—आर्य-
रूप, अस्, आ, अम्, one who has only the form of an
Āryan
a hypocrite, an impostor.
—आर्यलिङ्गिन्, ई, इनी,
इ, one who bears the external semblance of an Āryan
or honourable man, an impostor.
—आर्य-वर्मन्, आ,
m., N. of a king.
—आर्य-वृत्त, अम्, n. the behaviour
of an Āryan or noble man
(अस्, आ, अम्), behaving
like an Āryan
virtuous, good, pious.
—आर्य-वेश,
अस्, आ, अम्, dressed like an Āryan, well clothed, fine.
—आर्य-व्रत, अस्, आ, अम्, one who observes the
laws and ordinances of the Āryans or honourable men.
—आर्य-सङ्घ, अस्, m. the whole body of the
Āryans, the collective body of noblemen
N. of a
renowned philosopher, founder of the school of the
Yogākāras.
—आर्य-सत्य, अम्, n. a noble or sublime
truth
four such truths form the four chief principles
of Buddhism.
—आर्य-सिंह, अस्, m., N. of a Buddhist
patriarch.
—आर्य-हृद्य, अस्, आ, अम्, beloved by the
noble.
—आर्या-गीति, इस्, f. a variety of the Āryā metre,
containing eight equal feet or thirty-two syllabic in-
stants in each verse of the couplet.
—आर्यावर्त (°य-
आव्°), अस्, m. abode of the noble or excellent
the
sacred land or place of residence of the Āryans
N.
of the land extending from the eastern to the western
sea, and bounded on the north and south by the
Himālaya and Vindhya mountains.
—आर्या-विलास,
अस्, m. title of a work.
—आर्याष्टशत (°य-अष्ट-
श°), अम्, n. title of a work of Ārya-bhaṭṭa's, consisting
of eight hundred distichs.
Macdonell
English
आर्य ā́rya,
a.
 (ā or ī) belonging to the faithful, 🞄of oneʼs own tribe
honourable, noble
m.
 🞄Āryan (Vedic Indian)
man of the first three 🞄castes
man of worth: voc. sir, friend
ā,
f.
🞄Āryā verse
a metre
-ka,
m.
 man of worth
N. 🞄of a king
-guṇa,
m.
 noble quality
-gṛhya, 🞄a. siding with the noble
-cetas,
a.
 nobleminded
🞄-jana,
m.
 Āryans, honourable people
🞄-juṣṭa, pp. approved by the honourable
-tā, 🞄f. , -tva,
n.
 honourableness
-dāsī,
f.
 N.
-duhitṛ,
f.
 daughter of a noble (honorific mode of 🞄addressing a female friend)
-deśa,
m.
 district 🞄inhabited by Āryans
-deśya,
a.
 coming 🞄from an Āryan district
-putra,
m.
 son of an 🞄Āryan, honorific designation of 〈1〉 son of 🞄person addressed
〈2〉 husband
〈3〉 sovereign
🞄-prāya,
a.
 inhabited chiefly by Āryans
-buddhi,
a.
 noble-minded
-bhaṭa,
m.
 N. of two 🞄astronomers: ī-ya,
n.
 work composed by Āryabhaṭa.
Benfey
English
आर्य आर्य।
I.
m.
 ,
f.
 या,
1. Origi-
nally the name of the immigrated In-
dian people in opposition to the old
inhabitants. In later times, the name
of the three upper castes in opposition
to the fourth, Yājñ. 2, 294
or to bar-
barians, MBh. 14, 2137.
II. fem. या,
The name of a metre. Rājat. 5. 35.
III.
adj.
 ,
f.
 या।
1. Respectable, venerable,
Man. 8, 75
Daśak. in Chr. 186, 17.
2.
Apposite, Rām 2, 115, 6.
--
Comp.
अन्-,
adj.
 and subst. 1. A barbarian, Man. 9,
260.
2. Unworthy, Rām. 3, 51, 25.
3.
Inhabited by barbarians, Śāk. C. 139, 7.
Hindi
Hindi
बुद्धिमान व्यक्ति
Apte Hindi
Hindi
आर्य
वि* - ऋ+ण्यत्
"आर्यन, या अर्य के योग्य"
आर्य
वि* - ऋ+ण्यत्
"योग्य, आदरणीय, सम्माननीय, कुलीन, उच्चपदस्थ"
आर्य
वि* - ऋ+ण्यत्
"अत्युत्कृष्ट, मनोहर, श्रेष्ठ"
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
"ईरान के लोग, हिन्दूजाति जो अनार्य, दस्यु तथा दास से भिन्न हैं "
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
जो अपने देश के नियम तथा धर्म के प्रति निष्ठावान हैं
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
पहले तीन वर्ण
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
"सम्माननीय या आदरणीय पुरुष, प्रतिष्ठित व्यक्ति"
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
सकुलोत्पन्न पुरुष
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
सच्चरित्र पुरुष
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
"स्वामी, मालिक"
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
"गुरु, अध्यापक"
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
मित्र
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
वैश्य
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
श्वसुर
आर्यः
पुं*
 - ऋ+ण्यत्
बुद्ध भगवान
आर्य
वि* - ऋ+ ण्यत्
आर्यावर्त का निवासी
आर्य
वि* - ऋ+ ण्यत्
"योग्य, आदरणीय, सम्मानयोग्य"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
आर्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಉಪಾಧ್ಯಾಯ /ಗುರು
आर्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ನೇಹಿತ /ಮಿತ್ರ
आर्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಾಮಿ /ಯಜಮಾನ
निष्पत्तिः - > ऋ (गतौ) - "ण्यत्" (३-१-१२४)
आर्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶ್ವಶುರ
आर्य
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಂಚುಕಿ
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಕುಲೀನ
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಮಾನ್ಯ /ಪೂಜ್ಯ
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಶ್ರೇಷ್ಠನಾದವನು
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಉದಾರ ಚಿತ್ತವುಳ್ಳವನು
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸಾಧು /ಶಾಂತಚಿತ್ತ
विस्तारः - > "आर्यः साधौ सोविदल्लेपि" - विश्व० ।
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸದಾಚಾರಸಂಪನ್ನ
प्रयोगाः - > "ग्रहीतुमार्यान् परिचर्यया मुहुर्महानुभावा हि नितान्तमर्थिनः"
उल्लेखाः - > माघ० १-१७
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನ್ಯಾಯವಾದ
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಹೊಂದಲ್ಪಡತಕ್ಕವನು
आर्य
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ನಾಟಕದಲ್ಲಿ ಪೂಜ್ಯನ ಸಂಬೋಧನೆ
प्रयोगाः - > "राषन्नित्यृषिभिर्वाच्य सोऽप्रत्यप्रत्ययेन च । स्वेच्छया नामभिर्विप्रैः विप्र आर्येति चेतरैः । वाचयु नटीसूत्रधारौ आर्यनाम्ना परस्परम् ॥"
उल्लेखाः - > सा- द०
L R Vaidya
English
Arya {% (I) a. (f. र्या) %} Noble, high respectable, स्त्रीणामार्यस्वभावानाम् Ram.
Arya {% (II) m. %} 1. Name of the Hindu and the Iranian people as distinguished from अनार्य, दस्यु, दास (the distinction is very clearly seen in the Vedic literature)
2. name of the first three castes as opposed to Śūdra
3. a master
4. a preceptor
5. a friend
6. a father-in-law (as in आर्यपुत्र)
7. a man who is faithful to the religion and customary law of his country (कर्तव्यमाचरन् कार्यमकर्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य इति स्मृतः)
8. a man of high birth
9. a man of noble character
10. a respectable man
11. an honorific designation (in theatrical language). The following lines contain rules as to the use of this designation- (1) (वाच्यः) विप्र आर्येति चेतरैः, (2) वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्ना परस्परम्, (3) वयस्येत्युत्तमैर्वाच्यो मध्यैरार्येति चाग्रजः, (4) वक्तव्योऽमात्य आर्येति चेतरैः.
Bopp
Latin
आर्य (ut videtur, a r. ऋ vel simpl. vel cum praep. आ comp.
s. य, nisi corruptum est ex आर्च्य vel अर्च्य a r. अर्च्
q. v.) venerandus, nobilis, generosus. H. 4. 30. BH. 2. 2.
HIT. 117. 1. 4. (Cf. germ. vet. êra, nostrum Ehre).
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
आर्य father of Cauṇḍappācārya, Ādityadeva and Mañca-
yāyya. Oxf. 371^b.
Indian Epigraphical Glossary
English
ārya, cf. Tamil ayyar (EI 25), the father.
Cf. bhadatasa aya-Isipālitasa, ‘of the Reverend Lord
Ṛṣipālita’ (Ind. Ant., Vol. XI, p. 29).
(SII 1), a [Jain] saint.
Lanman
English
ā́rya, a. belonging to the faithful, i. e., as
m., man of one's own tribe, an Aryan, as
designation of a man of the Vedic Indian
tribes
as adj. Aryan
noble
reverend
(used in respectful address). [aryá, 1208f:
cf. Avestan airya, ‘Aryan’
New Persian,
īrān, ‘Persia’
Hdt. vii. 62, οἱ Μῆδοι ἐκα-
λέοντο πάλαι Ἄριοι
Keltic nom. eriu, acc.
erinn, name of Ireland
Eng. Ir-ish: cf.
arí, aryá.]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 कुलीन, आर्य
adjective
उत्तमकुले जातः।
"मनोहरः एकः पुरुषः अस्ति।"
Synonyms:
 आदरणीय, सम्माननीय, समादरणीय, सम्मान्य, मान्य, माननीय, आर्य, मारिष
adjective
यः मानम् अर्हति।
"महात्मा गान्धी मान्यः पुरुषः आसीत्।"
Synonyms:
 पूजनीय, उपासनीय, उपास्य, अर्चनीय, अर्च्य, पूज्य, वन्दनीय, वन्द्य, आराध्य, आराधनीय, स्तुत्य, पूजार्ह, वरेण्य, अर्ह्य, आर्य
adjective
पूजार्थे योग्यः।
"गौतमः बुद्धः पूजनीयः अस्ति।"
Synonyms:
 साधु, भद्र, आर्य, शिष्ट, उत्तम, प्रशस्त, प्रशस्य, शस्त, शस्य, शुभ, कुशल, कल्याण, सन्, सत्तम, श्रेष्ठ, सार, सारवत्, वर, निर्दोष, अदुष्ट
adjective
यः सततकर्तव्यकर्मानुष्ठाता प्रकृताचारशीलः तथा च न्यायपथावलम्बी अस्ति।
"जगति बहवः साधवः जनाः सन्ति।"
Synonyms:
 शिष्ट, भद्र, मद्र, आचारवत्, विनीत, सभ्य, शिष्टाचारसेविन्, अग्राम्य, आर्यवृत्त, सुवृत्त, यशस्य, सभेय, अनीच, अर्हत्, आदृत्य, आर्य, आर्यमिश्र, आर्यक, आर्षेय, उड्डामर, कुल्य, गुरु, मान्य, सत्, सज्जन, साधु, सुजन, प्रश्रयिन्, प्रश्रित, सुदक्षिण
adjective
यः साधुव्यवहारं करोति।
"रामः शिष्टः पुरुषः अस्ति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rje
१) आर्य २) प्रभु ३) स्वामिन् ४)
rje po
आर्य
rje bo
आर्य / इश्वर / प्रभु / स्वामिन्
rje'u
१) आर्य २) वैश्य ३) शावक
hu thug thu
आर्य
phags pa
आर्य
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
बुद्धस्तु सुगतो धर्मधातुस्त्रिकालविज्जिनः ।
बोधिसत्त्वो महाबोधिरार्यः शास्ता तथागतः ॥ २३२ ॥
पञ्चज्ञानो षडभिज्ञो दशार्हो दशभूमिगः ।
चतुस्त्रिंशज्जातकज्ञो दशपारमिताधरः ॥ २३३ ॥
द्वादशाक्षौ दशबलस्त्रिकायः श्रीघनाद्वयौ ।
समन्तभद्रः संगुप्तो दयाकूर्चो विनायकः ॥ २३४ ॥
मारलोकखजिद्धर्मराजो विज्ञानमातृकः ।
महामैत्रो मुनीन्द्रश्च बुद्धाः स्युः सप्त ते त्वमी ॥ २३५ ॥
विपश्यी शिखी विश्वभूः क्रकुच्छन्दश्च काञ्चनः ।
काश्यपश्च सप्तमस्तु शाक्यसिंहोऽर्कबान्धवः ॥ २३६ ॥
तथा राहुलसूः सर्वार्थसिद्धो गौतमान्वयः ।
मायाशुद्धोदनसुतो देवदत्ताप्रजश्च सः ॥ २३७ ॥
-wordlist-
बुद्ध (पुं), सुगत (पुं), धर्मधातु (पुं), त्रिकालविद् (पुं), जिन (पुं), बोधिसत्त्व (पुं), महाबोधि (पुं), आर्य (पुं), शास्तृ (पुं), तथागत (पुं), पञ्चज्ञान (पुं), षडभिज्ञ (पुं), दशार्ह (पुं), दशभूमिग (पुं), चतुस्त्रिंशज्जातकज्ञ (पुं), दशपारमिताधर (पुं), द्वादशाक्ष (पुं), दशबल (पुं), त्रिकाय (पुं), श्रीघन (पुं), अद्वय (पुं), समन्तभद्र (पुं), सङ्गुप्त (पुं), दयाकूर्च (पुं), विनायक (पुं), मारजित् (पुं), लोकजित् (पुं), खजित् (पुं), धर्मराज (पुं), विज्ञानमातृक (पुं), महामैत्र (पुं), मुनीन्द्र (पुं), बुद्ध (पुं), विपश्यिन् (पुं), शिखिन् (पुं), विश्वभू (पुं), क्रकुच्छन्द (पुं), काञ्चन (पुं), काश्यप (पुं), शाक्यसिंह (पुं), अर्कबान्धव (पुं), राहुलसू (पुं), सर्वार्थसिद्ध (पुं), गोतमान्वय (पुं), मायासुत (पुं), शुद्धोदनसुत (पुं), देवदत्ताप्रज (पुं)
--source--
बाला वासूर्मार्ष आर्यो देवो भट्टारको नृपः ।
-wordlist-
बाला (स्त्री), वासू (स्त्री), मार्ष (पुं), आर्य (पुं), देव (पुं), भट्टारक (पुं), नृप (पुं)
--source--
दरिद्रो दुर्विधो दुःस्थो दुर्गतो निःस्वकीकटौ ।
अकिंचनोऽधिपस्त्वीशो नेता परिवृढोऽधिभूः ॥ ३५८ ॥
पतीन्द्रस्वामिनाथार्याः प्रभुर्भर्तेश्वरो विभुः ।
ईशितेनो नायकश्च नियोज्यः परिचारकः ॥ ३५९ ॥
डिङ्गरः किंकरो भृत्यश्चेटो गोप्यः पराचितः ।
दासः प्रेष्यः परिस्कन्दो भुजिष्यपरिकर्मिणौ ॥ ३६० ॥
परान्नः परिपिण्डादः परजातः परैधितः ।
-wordlist-
दरिद्र (पुं), दुर्विध (पुं), दुःस्थ (पुं), दुर्गत (पुं), निःस्व (पुं), कीकट (पुं), अकिञ्चन (पुं), अधिप (पुं), ईश (पुं), नेतृ (पुं), परिवृढ (पुं), अधिभू (पुं), पति (पुं), इन्द्र (पुं), स्वामिन् (पुं), नाथ (पुं), आर्य (पुं), प्रभु (पुं), भर्तृ (पुं), ईश्वर (पुं), विभु (पुं), ईशितृ (पुं), इन (पुं), नायक (पुं), नियोज्य (पुं), परिचारक (पुं), डिङ्गर (पुं), किङ्कर (पुं), भृत्य (पुं), चेट (पुं), गोप्य (पुं), पराचित (पुं), दास (पुं), प्रेष्य (पुं), परिस्कन्द (पुं), भुजिष्य (पुं), परिकर्मिन् (पुं), परान्न (पुं), परपिण्डाद (पुं), परजात (पुं), परैधित (पुं)
--source--
कपटं कैतवं दम्भः कूटं छद्मोपधिश्छलम् ।
व्यपदेशो मिषं लक्षं निभं व्याजोऽथ कुक्कुटिः ॥ ३७८ ॥
कुहना दम्भचर्या च वञ्चनं तु प्रतारणम् ।
व्यलीकमतिसन्धानं साधौ सभ्यार्यसज्जनाः ॥ ३७९ ॥
-wordlist-
कपट (क्ली), कैतव (क्ली), दम्भ (पुं), कूट (पुंक्ली), छद्मन् (क्ली), उपधि (स्त्री), छल (क्ली), व्यपदेश (पुं), मिष (क्ली), लक्ष (क्ली), निभ (क्ली), व्याज (पुं), कुक्कुटि (स्त्री), कुहना (स्त्री), दम्भचर्या (स्त्री), वञ्चन (क्ली), प्रतारण (क्ली), व्यलीक (क्ली), अतिसन्धान (क्ली), साधु (पुं), सभ्य (पुं), आर्य (पुं), सज्जन (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
आर्य
आर्य, मारिष
आवुकस्तु पिता ज्ञेय आर्यो मारिष उच्यते ॥ ९९ ॥
verse 1.1.1.99
page 0013
साधु
साधु, सज्जन, आर्य
साधुः सज्जन आर्यः स्याद्गृहमेधी गृहाधिपः ॥ ३७२ ॥
verse 2.1.1.372
page 0044
आर्य
आर्य, भूमिस्पृश्, वैश्य, ऊख्य, विश्
आर्या भूमिस्पृशो वैश्या ऊख्याश्च विशः स्मृताः ।
verse 2.1.1.570
page 0064
आर्य
आर्य, सौविदल्ल
आर्यः स्यात्सौविदल्लेऽपि व्रीहावप्यणुरिष्यते ।
verse 5.1.1.814
page 0094
Vedic Reference
English
Ārya is the normal designation in the Vedic literature from
the Rigveda^1 onwards of an Āryan, a member of the three
upper classes, Brāhmaṇa, Kṣatriya, or Vaiśya, as the formal
division is given in the Śatapatha Brāhmaṇa.^2 The Ārya
stands in opposition to the Dāsa, ^3 but also to the Śūdra.
Sometimes^4 the expression is restricted to the Vaiśya caste,
the Brāhmaṇa and the Kṣatriya receiving special designations
but this use is not common, and it is often uncertain also
whether Arya is not meant. The phrase Śūdrāryau^5 is espe-
cially ambiguous, but appears to have denoted originally the
Śūdra and the Āryan, for in the Mahāvrata ceremony the fight
between a Śūdra and an rya is represented in the Taittirīya
Brāhmaṇa as one between a Brāhmaṇa and a Śūdra, though
the Sūtra treats it as a fight between a Vaiśya and a Śūdra.
The word Ārya (fem. Āryā or Ārī) also occurs frequently
used as an adjective to describe the Āryan classes (viśaḥ), ^6 or
name (nāman), ^7 or caste (varṇa), ^8 or dwellings (dhāman)
^9 or
again reference is made to the Āryan supremacy (vrata)^10 being
extended over the land. Āryan foes (vṛtra)^11 are referred to
beside Dāsa foes, and there are many^12 references to war
of Āryan versus Āryan, as well as to war of Āryan against
Dāsa. From this it can be fairly deduced that even by the
time of the Rigveda the Āryan communities had advanced
far beyond the stage of simple conquest of the aborigines. In
the later Saṃhitās and Brāhmaṇas the wars alluded to seem
mainly Āryan wars, no doubt in consequence of the fusion of
Ārya and Dāsa into one community.
Weber^13 considers that the five peoples known to the Rigveda
were the Āryans and the four peoples of the quarters (diś)
of the earth, but this is doubtful. Āryan speech (vāc)^14
is specially referred to in the Aitareya and Śāṅkhāyana
Āraṇyakas.
1) Rv. i. 51, 8
130, 8
156, 5, etc.
2) iv. 1, 6 (Kāṇva recension).
3) Rv. i. 51, 8. 9
103, 3
vi. 20, 10
25, 2, 3, etc. (opposed to Dāsa)
Av.
iv. 20, 4. 8
Maitrāyaṇī Saṃhitā, iv. 6,
6
Vājasaneyi Saṃhitā, xiv. 30, etc.
(opposed to Sūdra).
4) Zimmer, Altindisches Leben, 205, 215,
finds this use — understanding Ārya as
meant — in Atharvaveda, xix. 32, 8, and
62, 1, as well as in passages where
Śūdrāryau is found. Lanman, in
Whitney's Translation of the Athar-
vaveda, 948, 1003, quotes his view with
approval
but Whitney's version leaves
no doubt that he read and understood
the text as Ārya, the Āryan, not the
Vaiśya. For Whitney's view, Av. iv. 20,
4. 8 may be cited
and so Roth, St.
Petersburg Dictionary, s.v., takes the
passages. In Taittirīya Saṃhitā, iv. 3,
10, 8, Śūdrāryau must mean Sūdra and
Vaiśya
but the Padapāṭha takes it as
Arya, and so does Zimmer.
5) See Taittirīya Saṃhitā, vii. 5, 9, 3,
with Kātyāyana Śrauta Sūtra, xiii. 3,
7. 8
Kāṭhaka Saṃhitā, xxxiv. 5
Pañcaviṃśa Brāhmaṇa, v. 5, 17
Tait-
tirīya Brāhmaṇa, i. 2, 6, 7
Lāṭyāyana
Sūtra, iv. 2, 5
Śāṅkhāyana Śrauta
Sūtra, xvii. 6, 2
Anupada Sūtra, vii. 10.
6) Rv. i. 77, 3
96, 31
x. 11, 4
43, 4, etc.
7) Rv. x
49, 3.
8) Rv. iii. 34, 9. Cf. Varṇa.
9) Rv. ix. 63, 14.
10) Rv. x. 65, 11. So Agni and Indra
are styled Āryan, as supporters of the
Āryan people (Rv. vi. 60, 6).
11) Rv. vi. 33, 3
vii. 83, 1
x.
69, 6.
12) Rv. i. 102, 5
iii. 32, 14
vi. 22,
10
25, 2. 3
viii. 2, 4. 27
x. 38, 3
83, 1
102, 3, etc.
13) Indische Studien, 17, 288. Cf. Roth,
St. Petersburg Dictionary, s.v. kṛṣṭi,
and Pañca Janāsaḥ.
14) Aitareya Āraṇyaka, iii. 2, 5
Śāṅkhāyana Āraṇyaka, viii. 9. Cf.
Keith, Aitareya Āraṇyaka, 196, 255
and Vāc.
Cf. Ludwig, Translation of the Rig-
veda, 3, 207 et seq.
Zimmer, Altin-
disches Leben, 214 et seq.
Ārya. See Mālya.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आर्य्यः, त्रि, (अर्त्तुं प्रकृतमाचरितुं योग्यः । अर्य्यतेवा ॥
ऋ + ण्यत् ।) सत्कुलोद्भवः । इत्यमरः ।पूज्यः । श्रेष्ठः । बुद्धः । इति शब्दरत्नावली ॥
सङ्गतः । इत्यजयः ॥
(मान्यः, उदारचरितः, शा-न्तचित्तः । यथा, रामावणे, ३ काण्डे ।“योऽहमार्य्येण परवान् भ्रात्रा ज्येष्ठेन भाविनि” ।न्यायपथावलम्बी, प्रकृताचारशीलः, सततकर्त्तव्य-कर्म्मानुष्ठाता । यदुक्तं, “कर्त्तव्यमाचरन् काममकर्त्तव्यमनाचरन् ।तिष्ठति प्राकृताचारे स तु आर्य्य इति स्मृतः” ॥
धार्म्मिकः । धर्म्मशीलः । यथा, मनुः, १० । ७५७ ।“आर्य्यरूपमिवानार्य्यं कर्म्मभिः स्वैर्व्विभावयेत्” ।उचितः । यथा, रामायणे, --“मार्गमाय्यं प्रपन्नस्य नानुमन्येत कः पुमान्” ॥
नाट्योक्तौ सम्मानसूचकमिदं नाम प्रायेण मान्य-जनाह्वाने व्यवह्रियते । यथा, सातित्वदर्पणे, षष्ठ-परिच्छेदे ।“स्वेच्छया नाममिर्विप्रैर्विप्र आर्य्येति चेतरैः” ।“वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्य्यनाम्ना परस्परं” ॥
)
आर्य्यः,
पुं,
 (अर्त्तुं सदाचरितुं योग्यः । ऋ + ण्यत् ।)स्वामी । बुद्धः । इति हेमचन्द्रः ॥
सुहृत् । इत्यजयः ।(श्रेष्ठवर्णः । म्लेच्छेतरजातिः । यदुक्तं महाभारते ।“म्लेच्छाश्चान्ये बहुविधाः पूर्व्वं ये निकृता रणे ।आर्य्याश्च पृथिवीपालाः” । इति । स्वनामख्यातःसावर्णमनोः पुत्त्रः । यथा, हरिवंशे ।“वरीयांश्चावरीयांश्च संमतो धृतिमान् वसुः ।चरिष्णुरार्य्यो धृष्णुश्च राजः सुमतिरेव च ।सावर्णस्य मनोः पुत्त्राः भविष्या दश भारत !” ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आर्य्य
पु०
 ऋ--ण्यत् । १ स्वामिनि, २ गुरौ, ३ सुहृदि च ।४ श्रेष्ठकुलोत्पन्ने ५ पूज्ये ६ श्रेष्ठे, ७ सङ्गते, नाट्योक्तौ ८ मान्ये, ९ उदारचरिते, १० शान्तचित्ते “कर्त्तव्यमाचरन् कार्य्यम-कर्त्तव्यमनाचरन् । तिष्ठति प्रकृताचारे स वा आर्य्य इतिस्मृतः इत्युक्तलज्ञणे ११ जने च
त्रि०
 । “ग्रहीतुमार्य्यान्परिचर्य्यया मुहुः” माघः । “त्यजेदकस्मात्, पतिरार्य्यवृत्तः”“वर्णापेतमविज्ञातं नरं कलुषयोनिजम् । आर्यरूपमिवानार्यंकर्मभिः स्वैर्विभावयेत्” “जातो नार्य्यामनार्यायामार्यादार्योभवेद्गुणैः । जातोऽप्यनार्यादार्यायामनार्यैति निश्चयः” ।“अनार्य्य मार्यकर्माणमार्यं चानाय्यकर्मिणम्, । संप्रधार्याव्रवीदेतौ न समौ नासमाविति” इति च मनुः ।आर्य्यत्वेन सम्भाषणे नाटके नियमविशेषाः सा० द०उक्ता यथा “राजन्नित्यृपिभिर्वाच्यः सोऽपत्यपत्ययेन च ।स्वेच्छया नामभिर्निव्रैर्विप्र आर्य्येति चेतरैः” विप्रेतरैर्विप्रः आर्य्येति वाच्यः “वाच्यौ नटीसूत्रधारावार्यनाम्नापरस्परम्” । नट्या सूत्रधारः आर्य्येति वाच्यः सूत्रधारेणच नटी आर्य्या इति वाच्या । “वयस्येत्युत्तमैर्वाच्योमध्यैरार्य्येति चाग्रजः” । “आर्य्यबालचरितप्रस्तावनाडि-ण्डिम” इति वीरच० रामचरितवर्ण्णने लक्षणोक्तिः । “वत्स!पुत्रक तातेति संज्ञागोत्रेण वा युतः । शिष्योऽनुजश्च वक्त-व्योऽमात्य आर्य्येति चेतरैः” इतरैरमात्य आर्य्येति वक्तव्यः“वृत्तेन हि भवत्यार्य्यो न धनेन न विद्यया” भा०उ० ८९ अ० उक्तेः सदाचारेणैव नराणामार्य्यत्वम् ।आर्य्याऽप्यरुन्धती तत्र व्यापारं कर्त्तुमर्हति” कुमा०१२ प्राकृतभाषायां स्त्री “मुखबाहूरुपज्जानां या लोकेजातयो बहिः । म्लेच्छवाचश्चार्य्यवाचः सर्वेते दस्यवःस्मृताः” मनुः । १३ श्वशुरे
पु०
 । आर्य्यपुत्रः पतिः“आर्य्यो ब्राह्मणकुमारयोः” पा० उक्तेः कर्मधारयेब्राह्मणकुमारयोः परतः प्रकृतिस्वरः ।
Capeller
German
आ॑र्य
f.
°आ u. आ॑री zu den Treuen, den
eigenen Leuten gehörig, edel geboren,
arisch, ein Arier, ein Mann der drei
oberen Kasten, Ehrenmann
Voc. Herr
oder Freund.
f.
 आर्या N. einer Strophengattung.
Grassman
German
1. (ā́rya), ā́ria, m., nur einmal ā́rya ({466, 2}) ursprünglich der zu den Treuen [aryás] gehörige
daher der Arier als Benennung der indischen (wie auch der iranischen) Stämme, im Gegensatze gegen die Fremden dásyu [{51, 8}
{117, 21}
{202, 18}. _{202, 19}
{459, 3}
{521, 6}], dā́sa [{864, 3}
{964, 3}
{1020, 9}
{909, 1}
{912, 19}
{466, 2}
{928, 3}], dāsá [{964, 3}].
-as {864, 3}
{964, 3}
{1020, 9}.
-am {130, 8}
{156, 5}
{909, 1}
{912, 19}.
-ena-eṇa {202, 19}.
-āya {59, 2}
{117, 21}
{202, 18}
{322, 2}
{459, 3}
{521, 6}
{466, 2} (ā́ryāya s. o.).
-asya sadhamā́s {534, 7}
várdhanam {712, 1}
vadhám {928, 3}.
-ā [du.] {326, 18}.
-ān {51, 8}.
2. ā́rya, ária, a., den Arier [1. ā́ria] betreffend, zu ihm gehörig, arisch, dem Arier lieb, oft mit dem Gegensatze dā́sa.
-ias (índras) {388, 6}.
-yam sáhas {103, 3}
várṇam {268, 9}
nā́ma {875, 3}.
-iam kṛṇvántas víśvam 〰 {775, 5}
jyótis {869, 4}.
-yāt áṃhasas {644, 27}.
-yā [n.] vratā́ {891, 11} (arische Herrschaft).
-iā [n.] vṛtrā́ni {474, 3}
{501, 6}
{895, 6}
dhā́māni {775, 14}.
-iāṇi vṛtrā́ {463, 10}
{599, 1}.
-iās [N. p. f.] víśas {837, 4}.
-īs [N. p. f.] víśas {77, 3}
{96, 3} [A. p.].
185, 5.a v. u.: -eṇa st. -ena
186, 11.b: [A. p.]
2. ā́rya:
-iās [N. p. f.] prajā́s {549, 7}.
Burnouf
French
आर्य आर्य a. (अर्य) de la race des Aryas
de race noble
bien né.
Noble, généreux. -- S.
m.
 maître
chef de maison
propriétaire.
Bd. l'ārya, le buddhiste qui, entré dans la vie
religieuse, doit passer par les divers degrés de perfection. -- S.
f.
आर्या esp. de mètre poétique dont la forme est variée.
आर्यक
m.
 grand-père, t. de théâtre.
N. vase employé
dans les sacrifices en l'honneur des Pitris ou Ancêtres des Aryas.
आर्यपुत्र
m.
 père noble, au théàtre.
Le fils du
maître spirituel.
आर्यमार्ग
m.
 la voie de l'ārya, c-à-d. la sanctification
de la vue, de la volonté, de l'effort, de l'action, de la vie, de la
parole, de la pensée, de la méditation
Bd.
आर्यमिश्र a. (मिश्) noble
fameux
célèbre.
आर्यसत्यानि
n.
 pl. les quatre vérités sublimes, ou les 4
réalités de l'ārya
Bd.
आर्यावर्त्त
m.
 (वृत्) la contrée des Aryas, entre
l'Himālaya et le Vindhya, Manu I.
Stchoupak
French
आर्य-
m.
 Aryen, hab. de l'Āryāvarta
homme des trois premières
castes
homme honoré (aïeul, frère aîné, etc.
titre honorifique)
pl.
 fils d'Aṅgiras
a. noble, aryen, honorable
-आ-
f.
 Durgā
n.
 d'une
rivière
d'un mètre
-ता-
f.
 -त्व- nt. conduite noble.
°गृह्य- a. qui se tient avec les hommes d'honneur
facile à gagner
pour des hommes d'honneur.
°चेतस्- a. de nobles sentiments.
°जुष्ट- a. qui plaît aux hommes d'honneur.
°दासी-
f.
n.
 de femme.
°दुहितृ-
f.
 amie (terme de respect).
°देश-
m.
 pays aryen.
°पथ-
m.
 voie des hommes d'honneur.
पुत्र-
m.
 fils d'un personnage considérable, d'un frère aîné, etc.
époux
prince.
°प्रवृत्त- a. qui se conduit en homme d'honneur.
°प्राय- a. habité surtout par des Aryens.
°बुद्धि- a. de noble caractère
°मति- id.
°भट-
m.
 auteur du traité d'astronomie आर्यभटीय-
°भाव-
m.
 caractère noble.
°मिश्र-
m.
 homme d'honneur ou de distinction
pl.
 réunion d'hommes
distingués.
°रूप- a. qui a l'air d'un homme d'honneur.
°लिङ्गिन्- a. qui porte les marques d'un homme d'honneur.
°वर्मन्-
m.
n.
 d'un roi.
°वाच्- a. qui parle une langue aryenne.
°वृत्त- a. à la conduite noble
nt. noblesse de conduite.
°वेश- a. vêtu en homme de distinction.
°व्रत- a. qui observe les lois des Aryens.
°शील- a. de noble caractère.
°सुत-
m.
 époux.
आर्यावर्त-
m.
 domaine des Ārya (plaine indo-gangétique).