| YouTube Channel

आरग्वधः (AragvadhaH)

 
Apte
English
आरग्वधः [āragvadhḥ], The tree Cassia Fistula (Mar. बाहवा) largely used in medicinal recipes. -धम् Its fruit.
Apte 1890
English
आरग्वधः The tree Cassia Fistula (Mar. बाहवा) largely used in medicinal recipes.
धं Its fruit.
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) आ+रगे(शङ्कायाम्)+क्विप् । आंरगं रोगशङ्कांयपि हन्ति । अरग+अच् । वधादेशः। १.वृक्षविशेषः सोंदाल् इति हिन्द्याम् । राजवृक्षः, शम्याकः, चतुरङ्गुलः, आरेवतः, व्याधिघातः, कृतमालः, सुवर्णकः इति अमरः। ‘मन्थानः, रोचनः, दीर्घफलः, नृपद्रुमः, हिमपुष्पः, राजतरूः, कण्डुघ्नः, ज्वरान्तकः, अरूजः, स्वर्णपुष्पः, स्वर्णद्रः, कर्णिकारः, कर्णाभरणकः, स्वर्णाङ्गः’ इति राजनिर्घण्टः प्रग्रहः रत्नमाला । (न) आरग्वधफलम् ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आरग्वधः, राजवृक्षः, सम्पाकः, चतुरङ्गुलः, आरेवतः, व्याधिघातः, कृतमालः, सुवर्णकः, मन्थानः, रोचनः, दीर्घफलः, नृपदृमः, हिमपुष्पः, राजतनुः, कण्डुघ्नः, ज्वरान्तकः, अरुजः, स्वर्णपुष्पम्, स्वर्णद्रुः, कुष्ठसुदनः, कर्णाभरणकः, महाराजद्रुमः, कर्णिकारः, स्वर्णाङ्गः, प्रग्रहः, शम्पाकः, शम्पातः
noun
वृक्षविशेषः यस्य माषः दीर्घः अस्ति।
"आरग्वधस्य पुष्पाणि पीतानि तथा च पर्णानि शिरीषसदृशानि भवन्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आरग्वधः,
पुं,
 (आ + रगे शङ्कायां क्विप । आरगरोगशङ्कामपि हन्ति अच् बधादेशश्च ।) वृक्ष-विशेषः । सोनालु सोँदालि इति ख्यातः । तत्-पर्य्यायः । राजवृक्षः २ सम्पाकः ३ चतुरङ्गुलः ४आरेवतः ५ व्याधिघातः ६ कृतमालः ७ सुव-र्णकः ८ । इत्यमरः ॥
मन्थानः ९ रोचनः १० दीर्घ-फलः ११ नृपद्रुमः १२ हिमपुष्पः १३ राजतरुः १४कण्डुघ्नः १५ ज्वरान्तकः १६ अरुजः १७ स्वर्ण-पुष्पः १८ स्वर्णद्रुः १९ कुष्ठसूदनः २० कर्णा-भरणकः २१ महाराजद्रुमः २२ कर्णिकारः २३स्वर्णाङ्गः २४ । इति राजनिर्घण्टः ॥
प्रग्रहः २५ ।इति रत्नमाला ॥
अस्य गुणाः । अतिमधुरत्वं ।शीतलत्वं । शूलज्वरकण्डुकुष्ठमेहकफविष्टम्भना-शित्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥
अपि च । ज्वर-हृद्रोगवातरक्तोदावर्त्तरोगे अतिशयपथ्यत्वं । मृदु-त्वञ्च । अस्य फलगुणाः । मधुरत्वं । शुक्रकारित्वं ।वातपित्तहारित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
आमल-तास इति हिन्दीभाषा ।“आरग्वधो राजकृक्षः सम्पाकश्चतुरङ्गुलः ।आरेवतव्याधिघातकृतमालसुवर्णकाः ॥
कर्णिकारो दीर्घफलः स्वर्णाङ्गः स्वर्णभूषणः ।आरग्वधो गुरुः स्वादुः शीतलः स्रंसनोत्तमः ॥
ज्वरहृद्रोगपित्तास्रवातोदावर्त्तशूलनुत् ।तत्फलं स्रंसनं रुच्यं कुष्ठपित्तकफापहं ॥
ज्वरे तु सततं पथ्यं कोष्ठशुद्धिकरं परं” ।इति भावप्रकाशः ॥
(व्यवहारो यथा, --“बाले वृद्धे क्षते क्षीणे सुकुमारे च मानवे ।योज्योमृद्वलपायित्वाद्विशेषाच्चतुरङ्गुलः” । * ॥
ग्रहणप्रणाली यथा ॥
* ॥
“फलकाले फलन्तस्य ग्राह्यं परिणतञ्च यत् ।तेषां गुणवतां भारं सिकतासु निधापयेत् ॥
सप्तरात्रात् ससुद्धृत्य शोषयेदातपे मिषक् ।ततो मज्जानमुद्धृत्य शुचौ भाण्डे निधापयेत्” । * ॥
संयोगविशेषे गुणा यथा ॥
* ॥
“द्राक्षारसयुतो देयो दाहोदावर्त्तपीडिते ।चतुर्व्वर्षसुखं बाले यावद्द्वादशवार्षिके । * ॥
चतुरङ्गुलमज्ज्ञस्तु प्रसृतं वाथवाञ्जलिं ।सुरामण्डेन संयुक्तमथवा कोलसीधुना ॥
दधिमण्डेन वा युक्तंरसेनामलकस्य वा ।कृत्वा शीतकषायं तं पिबेत् सौवीरकेण वा” ॥
इति चरकः ॥
)