| YouTube Channel

आयुर्व्वेदः (AyurvvedaH)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आयुर्व्वेदः,
पुं,
 (आयुरनेन विन्दति वेत्ति वेत्यायुर्व्वेदः ।आयस् + विद् + करणे घञ् ।) अष्टादशविद्या-न्तर्गतधन्वन्तरिप्रणीतविद्याविशषः । वैद्यकशास्त्रं ।चिकित्साशास्त्रं । तत्तु अथर्व्ववेदान्तर्गतं । यथा, “विधाताथर्व्वसर्व्वस्वमायुर्व्वेदं प्रकाशयन् ।स्वनाम्ना संहितां चक्रे लक्षश्लोकमयीमृजुं” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
चरणव्यूहमते ऋग्वेदस्योपवेदः आयुर्व्वेदः । अथ-र्व्ववेदस्य शस्त्रशास्त्राण्युपवेदः ॥
* ॥
अथायुर्व्वेदस्यविवरणम् ।“ऋग्यजुःसामाथर्व्वाख्यान् दृष्ट्वा वेदान् प्रजापतिः ।विचिन्त्य तेषामर्थं चैवायुर्व्वेदं चकार सः ॥
कृत्वा तु पञ्चमं वेदं भास्कराय ददौ विभुः ।स्वतन्त्रसंहितां तस्मात् भास्करश्च चकार सः ॥
भास्करश्च स्वशिष्येभ्य आयुर्व्वेदं स्वसंहितां ।प्रददौ पाठयामास ते चक्रुः संहितास्ततः ॥
तेषां नामानि विदुषां तन्त्राणि तत्कृतानि च ।व्याधिप्रणाशवीजानि साध्वि मत्तो निशामय ॥
धन्वन्तरिर्द्दिवोदासः काशीराजोऽश्विनीसुतौ ।नकुलः सहदेवोऽर्किश्च्यवनो जनको बुधः ॥
जावालो जाजलिः पैलः करथोऽगस्त्य एव च ।एते वेदाङ्गवेदज्ञाः षोडश व्याधिनाशकाः ॥
चिकित्सातत्त्वविज्ञानं नाम तन्त्रं मनोरमम् ।धन्वन्तरिश्च भगवान् चकार प्रथमे सति ॥
चिकित्सादर्पणं नाम दिवोदासश्चकार सः ।चिकित्साकौमुदीं दिव्यां काशीराजश्चकार सः ॥
चिकित्सासारतन्त्रञ्च भ्रमघ्नं चाश्विनीसुतौ ।तन्त्रं वैद्यकसर्व्वस्वं नकुलश्च चकार सः ॥
चकार सहदेवश्च व्याधिसिन्धुविमर्द्दनं ।ज्ञानार्णवं महातन्त्रं यमराजश्चकार सः ॥
च्यवनो जीवदानञ्च चकार भगवानृषिः ।चकार जनको योगी वैद्यसन्देहभञ्ञनं ॥
सर्व्वसारं चन्द्रसुतो जावालस्तन्त्रसारकं ।वेदाङ्गसारं तन्त्रञ्च चकार जाजलिर्मुनिः ॥
पैलो निदानं करथस्तन्त्रं सर्व्वधरं परं ।द्वैधनिर्णयतन्त्रञ्च चकार कुम्भसम्भवः ॥
चिकित्साशास्त्रवीजानि तन्त्राण्येतानि षोडशव्याधिप्रणाशवीजानि बलाधानकराणि च ॥
मथित्वा ज्ञानमन्थानैरायुर्व्वेदपयोनिधिं ।ततस्तन्त्राण्युज्जहरुर्नवनीतानि कोविदाः ॥
एतानि क्रमशो दृष्ट्वा दिव्यां भास्करसंहितां ।आयुर्व्वेदं सर्व्ववीजं सर्व्वं जानामि सुन्दरि ॥
व्याधेस्तत्त्वपरिज्ञानं वेदनायाश्च निग्रहः ।एतद्वैद्यस्य वैद्यत्वं न वैद्यः प्रभुरायुषः ॥
आयुर्व्वेदस्य विज्ञाता चिकित्सासु यथार्थवित् ।धर्म्मिष्ठश्च दयालुश्च तेन वैद्यः प्रकीर्त्तितः” ॥
इति ब्रह्मवैवर्त्ते ब्रह्मखण्डे १६ अध्यायः ॥
* ॥
तस्य लक्षणम् यथा, --“आयुर्हिताहितं व्याधिनिदानं शमनं तथा ।विद्यन्ते यत्र विद्वद्भिः स आयुर्व्वेद उच्यते” ॥
तस्य निरुक्तिर्यथा, --“अनेन पुरुषो यस्मात् आयुर्विन्दति वेत्ति च ।तस्मान्मुनिवरैरेष आयुर्वेद इति स्मृतः” ॥
इति भावप्रकाशः ॥
* ॥
अन्यत् रोगशब्दे वेद-शब्दे वैद्यशब्दे च द्रष्टव्यम् ॥
(“हिताहितं सुखं दुःखमायुस्तस्य हिताहितं ।मानञ्च तच्च यत्रोक्तमायुर्व्वेदः स उच्यते” ॥
“तस्यायुषः पुण्यतमो वेदो वेदविदां मतः ।वक्ष्यते यन्मनुष्याणां लोक्रयोरुभयोर्हितः” ॥
“किमायु कस्मादायुर्व्वेदः किञ्चायुर्व्वेदः शाश्वतोऽशाश्वत इति । कानि चास्याङ्गानि कैश्चायमध्ये-तव्यः किमर्थञ्चेति” ।“तत्र भिषजा पृष्टेनैवञ्चतुर्णामृक्सामयजुरथर्व्व-वेदानामात्मनोऽथर्ब्बवेदे भक्तिरादेश्या वेदोह्या-थर्व्वणः स्वस्त्ययनबलिमङ्गलहोमनियमप्रायश्चि-त्तोपवासमन्त्रादिपरिग्रहाच्चिकित्सां प्राह चि-कित्सा चायुषो हितायोपदिश्यते बेदञ्चोपदि-श्यायुर्वाच्यं तत्रायुश्चेतनाप्रवृत्तिजीवितमनुबन्धो-धारि चेत्येकोऽर्थः, तदा आयुर्व्वेदयत्यायुर्व्वेदः कथ-मुच्यते स्वलक्षणतः सुखासुखतो हिताहिततःप्रमाणाप्रमाणतश्च यतश्चायुष्यानायुष्याणि द्रव्य-गुणकर्म्माणि वेदयत्यतोऽप्यायुर्व्वेदः तत्रायुष्याणिअनायुष्याणि च द्रव्यगुणकर्म्माणि केबलेनोप-देक्ष्यन्ते” ।“तानिन्द्रः सहस्रदृगमरगुरुवरोऽब्रवीत् स्वागतंब्रह्मविदां ज्ञानतपोधनानां ब्रह्मर्षीणामस्ति भुवो-ग्लानिरप्रभावत्वं वैस्वर्य्यं वैवर्ण्यञ्च ग्राम्यवासकृत-मसुखमसुखानुबन्धं च । ग्राम्यो हि वासो मूल-मशस्तानां तत्कृतं पुण्यकृद्भिरनुग्रहः प्रजानांस्वशरीरमरक्षिभिः कालश्चायमायुर्व्वेदोपदेशस्यब्रह्मर्षीणामात्मनः प्रजानाञ्चानुग्रहार्थमायुर्व्वेद-मश्विनौ मह्यं प्रयच्छतां प्रजापतिरश्विभ्यां ।प्रजापतये ब्रह्मा प्रजानामल्पमायुर्ज्जराव्याधि-बहुलमसुखमसुखानुबन्धं अल्पत्वादल्पतपोदम-नियमदानाध्ययनसञ्चयं मत्वा पुण्यतममायुः-प्रकर्षकरं जराव्याधिप्रशमनं ऊर्ज्जस्करममृतंशिवं शरण्यमुदात्तं भवन्तो मत्तः श्रोतुमर्हन्त्युप-धारयितुं प्रकाशयितुञ्च प्रजानुग्रहार्थमार्षं ब्रह्मच मैत्रीं कारुण्यमात्मनश्चानुत्तमं पुण्यमुदारंब्राह्ममक्षयं कर्म्मेति” । इति चरकः ॥
“तानुवाच भगवान् स्वागतं वः । सर्व्वत्र वामीमांस्या अध्याप्याश्च भवन्तो वत्साः ! इहखल्वायुर्व्वेदो नाम यदुपाङ्गमथर्व्ववेदस्यानुत्पाद्यवप्रजाः श्लोकशतसहस्रमध्यायसहस्रञ्च कृतवान् स्व-यम्भूः । ततोऽल्पायुष्ट्वमल्पमेधस्त्वञ्चावलोक्य नराणांभूयोऽष्टधा प्रणीतवान् ॥
तद्यथा ॥
शल्यं शालाक्यंकायचिकित्सा भूतविद्या कौमारमृत्यमगदतन्त्रंरसायनतन्त्रं वाजीकरणतन्त्रमिति” ॥
“वत्स ! सुश्रुत ! इह खल्वायुर्व्वेदप्रयोजनं व्या-ध्युपसृष्टानां व्याधिपरिमोक्षः स्वस्थस्य रक्षणञ्च ।आयुरस्मिन् विद्यतेऽनेन वा आयुर्विन्दतीत्यायु-र्वेदः । तस्याङ्गवरमाद्यमागमप्रत्यक्षानुमानोपमानै-रविरुद्धमुच्यमानमुपधारय । एतद्ध्यङ्गं प्रथमंप्रागभिघातव्रणसंरोहादयज्ञशिरःसन्धानाच्च” ।“तदिदं शाश्वतं पुण्यं स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं वृत्ति-करञ्चेति” ॥
“ब्रह्मा प्रोवाच ततः प्रजापतिरधिजगे तस्मा-दश्विनावश्विभ्यामिन्द्र इन्द्रादहं मया त्विह प्रदेय-मर्थिभ्यः प्रजाहितहेतोः” ॥
इति सुश्रुतः ॥
)