| YouTube Channel

आयुर्वृद्धि (AyurvRddhi)

 
Apte Hindi
Hindi
आयुर्वृद्धिः
स्त्री*
 आयुस्-वृद्धिः -
"लम्बा जीवन, दीर्घायु"
Shabdartha Kaustubha
Kannada
आयुर्वृद्धि
पदविभागः - > स्त्रीलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಯುರ್ವೃದ್ಧಿ
L R Vaidya
English
Ayus-vfdDi {% f. %} longevity.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
आयुर्वृद्धि med. Oppert II, 4482.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आयुर्वृद्धि स्त्री आयुषो वृद्धिः । द्रव्यविशेषसेवनेनायुषोवृद्धौ तानि च द्रव्याणि कतिचिदुच्यन्ते । रस एव तावत्सर्वापेक्षयायुर्वृद्धिकरः “अभ्रकं तव वीजन्तु मम वीजन्तुपारदः । अनयीर्मेलनं देवि! मृत्युदारिद्र्यनाशनम्”इति सर्व० द० गौरीं प्रति शिववाक्यम्” कमयोगेन देवेशि!प्राप्यते पिण्डधारणम् । रसश्च पवनश्चेति कर्म्मयोगोद्विधा स्मृतः । मूर्च्छितो हरति व्याधीन् मृतो जीवयतिस्वयम् । बद्धः खेचरतां कुर्य्याद्रसो वायुश्च भैरवि!” इतिसर्व्व० द० तन्त्रवाक्यम् । यथा च वायोर्निरोधेनैव आयु-र्वृद्धिः । तथोक्तं काशी० “संनियम्येन्द्रियग्रामं नातिनो-चोच्छ्रितासनः । मध्यमञ्चोत्तमं चाथ प्राणायामसुपक्र-मेत् । चलेऽनिले चलं सर्वं निश्चलं तत्र निश्चले । स्थाणुत्व-माप्नुयाद्योगोततोऽनिलनिरोधनात् । यावद्देहे स्थितःप्राणो जीवितं तावदुच्यते । निर्गते तत्र मरणं ततःप्राणंनिरोधयेत् । प्राणायामेन युक्तेन सर्व्वव्याधिक्षयोभयेत्अयुक्ताभ्यासयोगेन सर्वव्याधिसमुद्भवः” ततश्च प्राणायामस्यसर्वव्याधिहरत्वादप्यायुर्वृद्धिकरत्वम् । अस्यचायुर्वृद्धिकरत्वेऽन्यदपि कारणम् तथा हि “षष्टिश्वासैभंवेत् प्राणः षट्प्राणानाडिका मता । षष्टिर्नाड्यस्त्वहोरात्रोजपसंख्याक्रमो-मतः । एकविंशतिसाहस्रं षट्शतानि महेश्वरि! । जपतिप्रत्यहं प्राणीति” तन्त्रोक्त्या २१६०० एतन्मिताः श्वासरूपाःप्राणक्रियाः अहोरात्रे भवन्ति वत्सरसंख्यया ३६० गुणि-तास्ताः ७७७६०० एतन्मिता वत्सरे भवन्ति । “शतायुर्वैपुरुष” इति श्रुत्या मनुष्याणां स्वाभाविकशतायुष्ट्वोक्तेः शतेनगुणितास्ताः ७७७६००००० एतन्मिताः प्राणक्रियामनुष्याणां जीवनकाले भवितुमर्हन्ति तत्र प्राणाया-मादिना प्राणवायोर्निरोधे प्राणक्रियानुत्पत्तेः प्राणक्रियारोधकाले च यावत्यः प्राणक्रिया भवितुमर्हन्ति तावन्तःकालाआयुषो बर्द्धन्ते इति । उक्ताः प्राणक्रियाश्च सुस्थस्यैव भवन्तिरोगाद्युपसर्गे शीघ्रधावनादिपरिश्रमे च प्राणक्रिया-धिक्यं भवति तेन स्वल्पकालमध्ये यावत्प्राणक्रिया अपेक्षिता-स्ततोन्यूनकालमध्ये तासामुत्पत्तावायुःक्षयः । शतायुष्ट्वञ्चस्वाभाविकं कर्म्मवशात् ततोन्यूनताऽपि जात्यायुर्भोगानांकर्म्मविपाकत्वस्य योगशास्त्रे उक्तेः । तादृशाल्पायुष्ट्वादिसूचकोग्रहविशेषयोगादिर्ज्योतिषे उक्तः । अन्नदोषादीनाञ्चाल्पा-युष्ट्वप्रयोजकत्वं स्मृत्युक्तमदृष्टद्वारैव । वैद्यकोक्तापथ्यभोजनस्यतथात्वञ्च रोगोत्पत्तिद्वारेतिभेदः । रोगोपसृष्टदेहं च जीवोदुःखहेत्वात् वह्न्याद्युपद्रुतदेशवत् शीघ्रं परिजिहीर्षति ।तथा च देहो यथा न रोगादिभिरुपसृज्येत” तथा यति-तव्यमित्येतदर्थं शास्त्रेषु पथ्योपदेशः इति बोधयम् ।एवं खेचरीमुद्रादीनामप्यायुर्वृद्धिकरत्वम् काशी० उक्तम् ।“कपालकुहरे जिह्वा प्रविष्टा विपरीतगा । भ्रुवोरन्तर्गता-दृष्टिर्मुद्रा भवति खेखरी । न पीड्यते स रोगेण न चलिप्येत कर्म्मणा । बाध्यते न स कालेन योमुद्रां वेत्तिखेचरीम् । चित्तं चरति खे यस्माज्जिह्वा चरति खे गता ।तेनैषा खेचरी नाम मुद्रा सिद्धैर्निषेविता । यावद्विन्दुःस्थिरोदेहे तावन्मृत्युभयं कुतः । यावद्बद्धा नभोमुद्रा ताव-द्विन्दुर्न गच्छति । उड्डीनं कुरुते यस्मादहोरात्रं महा-खगः । उडीयानं ततः प्रोक्तं तत्र बन्धोऽभिधीयते । जठरेपश्चिमं जानु नाभेरूर्द्ध्वञ्च धारयेत् । उड्डीयानं ह्ययंबन्धोमृत्यारपि भयं जयेत् । बन्धाति हि शिराजालंअधोगामि न भोजनम् । एष जालन्धरोबन्धः कण्ठेदुःखौघनाशनः । जलन्धरे कृते बन्धे कण्ठसंकोचलक्षणे ।न पीयूषं पतत्यग्नौ न च वायुः प्रधावति । पार्ष्णिभागेनसंपीड्य योनिमाकुञ्चयेद्गुदम् । अपानमूर्द्धमाकृष्य मूल-बन्धोऽभिधीयते । अपानप्राणयीरैक्यं क्षयेमूत्रपुरीषयोः ।युवा भवति वृद्धोऽपि सततं मूलबन्धनात्” । एवमन्या-न्यपि स्मार्त्ताणि कर्म्माणि आयुर्वृद्धिकराणि “मत्स्यान्मोचयतो द्विजाय ददतोऽप्यायुश्चिरं वर्द्धते” “आयुष्यं प्राङ्-मुखोभुङ्क्ते” इत्यादीनि ।रसवत् अन्यान्यपि द्रव्याणि सेवितानि आयुर्वृद्धिकराणिसुश्रुते दर्शितानि तानि रसतुल्यतया रसायनानि यथा“अथातः सर्व्वोपघातशमनीयं रसायनंव्याख्यास्यामः ।पूर्वे वयसि मध्ये वा मनुष्यस्य रसायनम् । प्रयुञ्जीतभिषक् प्राज्ञः स्निगधशुद्धतनोः सदा । नाविशुद्धशरीरस्ययुक्तो रासायनो विधिः । न भाति वाससि क्लिष्टे रङ्ग-योग इवाहितः । शरीरस्योपघाता ये दोषजा मानसा-स्तथा । उपदिष्टाः प्रदेशेषु तेषां बक्ष्यामि वारणम् । शी-तोदकं पयः क्षौद्रं सर्पिरित्येकशो द्विशः । त्रिशः समस्त-मथ वा प्राक् पीतं स्थापयेद्वयः । तत्र विडङ्गतण्डुलचूर्ण-माहृत्य यष्टीमधुयुक्तं यथाबलं शीततोयेनोपयुञ्जीत शी-ततोयं चानुपिबेदेवमहरहर्मासं तदेव मधुयुक्तं भल्लातक-क्वाथेन वा मधुद्राक्षाक्वाथयुक्तं वा मध्वामलकरसभ्यां वागुडुचीक्वार्थेन वा । एवमेते पञ्च प्रयोगा भवन्ति जीर्ण्णेमुद्गामलकयषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् ।एते खल्वर्शांसि क्षपयन्ति कृमीनुपघ्नन्ति ग्रहणधारण-शक्तिं जनयन्ति भासेमासे प्रयोगे वषशतमायुषोऽभिवृद्धिर्भ-वति । विडङ्गतण्डुलानां द्रोणं पिष्टपचने पिष्टवदुत्स्वेद्यविगतकषायं स्विन्नमवतार्य्य दृषदि पिष्टमायसे दृढेकुम्भे मधूदकोत्तर प्रावृषि भस्मराशावन्तर्गृहे चतुरोमासान्निदध्यात् वर्षाविगमे चोद्धृत्योपसंस्कृतशरीरः सह-स्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा प्रातः प्रातर्यथाबलमुपयुञ्जीत, जीर्णे मुद्गामलकयूषेणालवणेनाल्पस्नेहेन घृतंवन्तमोदनम-श्रीयात् पांशुशय्यायां शयीत । तस्य मासादूर्द्ध्वं सर्वाङ्गेभ्यःकृमयो निःक्रामन्ति तानणुतैलेनाभ्यक्तस्य वंशविदलेनापहरेत् । द्वितीये पिपीलिकास्तृतीये यूकास्तथैवापहरेत्चतुर्थे दन्तनखरोमाण्यवशीर्य्यन्ते पञ्चमे प्रशस्तगुणलक्ष-णानि जायन्ते । अमानुषं चादित्यप्रकाशं वपुरधिग-च्छति दूराच्छ्रवणानि दर्शनानि चास्य भवन्ति रजस्त-मसी चापोह्य सत्वमधितिष्ठति । श्रुतिनिगाद्यपूर्वोत्पादीगजबलोऽश्वजवः पुनर्युवाष्टौ वर्षशतान्यायुरवाप्नोति ।तस्याणुतैलमभ्यङ्गार्थे । अजकर्णकषायमुत्सादनार्थे सो-शीरं, कूपोदकं स्नानार्थे, चन्दनमुपलेपनार्थे, भल्लातकवि-धानवदाहारः परिहारश्च । काश्मर्य्याणां निष्कुलीकृतानामेष एव कल्पः पांशुशय्याभोजनवर्जम् । अत्र हिपयसा शृतेन भोक्तव्यम् आशिषश्च पूर्वेण समानाः ।शोणितपित्तनिमित्तेषु विकारेष्वेतेषामुपयोगः । यथोक्तमा-गारं प्रविश्य बलामूलार्द्धपलं पलं वा पयसालीड्यपिबेत् । जीर्णे पयः सर्पिरोदनैत्याहारः । एवं द्वादश-रात्रमुपयुज्य द्वादश वर्षाणि वयस्तिष्ठति । एवं दिवसश-तमुपयुज्य वर्षशतं वयस्तिष्ठति । एवमेवातिबलानागबला-विदारीशतावरीणामुपयोगः । विशेषतस्त्वतिबलामुदकेन, नागबलाचूर्णं मधुना, विदारीचूर्णं वा क्षीरेण, शतावरीम-प्येवं, पूर्व्वेणान्यत् समानमाशिषश्च समाः । एतास्त्वौषधयोबलकामाणां शोणितंछर्दयतां विरिच्यमानानां चोप-दिश्यन्ते । वाराहीमूलतुलाचूर्णं कृत्वा ततोमात्रां मधु-युक्तां पयसालोड्य पिबेत् जीर्णे पयःसर्पिरोदनैत्या-हारः । प्रतिषेधोऽत्र पूर्ववत् क्रियाप्रयोगमुपसेवमानोवर्षशतमायुरवाप्नोति स्त्रीषु चाक्षयताम् । एतेनैव चू-र्णेन पयोऽवचूर्णशृतशीतमभिमथ्याज्यमुत्पाद्य मधुयुतसु-पयुञ्जीत सायम्प्रातरेककालं वा जीर्णे पयःसर्पिरोदनइत्याहारः । एवं मासमुपयुज्य वर्षशतायुर्भवति । जीर्णेपयः सर्पिरोदन इत्याहारः । चक्षुःकामः प्राणकामोवा वीजकसाराग्निमन्थमूलं निःक्वाथ्य माषप्रस्थं साध-येत् तस्मिन् सिध्यति चित्रकमूलानामक्षमात्रं कल्कं दद्या-दामलकरसचतुर्थभागं ततः स्विन्नमवतार्प्य सहस्रसम्पाता-भिहुतं कृत्वा शीतीभूतं मधुसर्पिभ्यां संसृज्योपयुञ्जीतयथाबलं लवणं परिहरन् भक्षयेत् जीर्णे मुद्गामलकयूषेणा-लवणेन घृतवन्तमोदनमश्नीयात् पयसा वा मासत्रय-मेवमाभ्यां प्रयोगाभ्यां चक्षुःसौपर्ण्णवद्भवत्यनल्पबलोबलवान् स्त्रीषु चाक्षयो वर्षशतायुर्भवतीति । भवति चात्र ।पयसा सह सिद्धानि नरः सनफलानि यः । भक्षयेत् ।पयसा सार्द्धं वयस्तस्य न शीर्य्यते ।अथातो मेधायुष्कामीयं रसायनं चिकित्सितं व्या-ख्यास्यामः! मेधायुःकामः श्वेतवल्गुजफलान्यातप-परिशुष्काण्यादाय सूक्ष्मचूर्णानि कृत्वा गुडेन सहसमालोढ्य स्नेहकुम्भे सप्तरात्र धान्यराशौ निदध्यात्सप्तरात्रादुद्धृत्य हृतदोषस्य यथाबलं पिण्डं प्रयच्छेद-नुदिते सूर्य्ये उष्णोदकं चानुपिवेत् । भल्लातकविधान-वच्चागारप्रवेशो जीर्णोषधश्चापराह्णे हिमाभिरद्भिः प-रिषिक्तगात्रः शालीनां षष्टिकानां च पयसा शर्करामधुरे-णौदनमश्रीयादेवं षण्मासानुपयुज्य विगतपाष्मा वल-वर्णोपेतः श्रुतिमिगादी स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवति ।कुष्ठिनं पाण्डुरोगिणमुदरिणं वा कृष्णाया गोर्मूत्रे-णालोड्यार्द्धपलिकं पिण्डं विगतलौहित्ये सवितरि पाय-येत, अपराह्णे चालवणेनामलकयूषेण सपिर्ष्मन्तमोदनमश्नी-यात् । एवं मासमुपयुज्य स्मृतिमानरोगो वर्षशतायुर्भवतिएष एवोपयोगश्चित्रकमूलानां, रजन्याश्चित्रकमूले विशेषोद्विपलिकं पिण्डं परं प्रमाणं शेषं पूर्ववत् ।हृतदोष एव प्रतिसंसृष्टभक्तो यथाकममागारं प्रविश्यमण्डूकपर्ण्णीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतं कृत्वा यथा-बलं पयसालोड्य पिबेत् पयोऽनुपानं वा तस्यां जीर्णायांयवान्नं पयसोपयुञ्जीत तिलैर्वा सह भक्षयित्वा त्रीन्मासान्पयोऽनुपानं जीर्णे पयः सर्पिरोदन इत्याहारः । एवमु-पयुञ्जानः ब्रह्मवर्चसी श्रुतनिगादी भवति वर्षशत-मायुरवाप्नोति त्रिरात्रोपोषितश्च त्रिरात्रमेनां भक्ष-येत् । त्रिरात्रादूर्द्ध्वं पयःसपिरिति चोपयुञ्जीत ।विल्वमात्रं पिण्डं वा पयसालोड्य पिबेदेवं दशरात्रमुप-युज्य मेधावी वर्षशतायुर्भवति । हृतदोष एवागारं प्रविश्यप्रतिसंसृष्टभक्तोब्राह्मीस्वरसमादाय सहस्रसम्पाताभिहुतंकृत्वा यथाबलमुपयुञ्जीत जीर्ण्णौषधश्चापराह्णे यवागूमल-वणां पिबेत् क्षीरसात्म्यो वा पयसा भुञ्जीत । एवं सप्तरा-त्रमुपयुज्य ब्रह्मवर्चसी मेधावी भवति । द्वितीयं सप्तरात्र-मुपयुज्य ग्रन्थमीप्सितमुत्पादयति । नष्टञ्चास्य प्रादुर्भवति ।तृतीयं सप्तरात्रमुपयुज्य द्विरुच्चारितं शतमम्यवधारयति ।एवमेकविंशतिरात्रमुपयुज्यालक्ष्मीरपक्रामति मूर्त्तिमती चैनंवाग्देव्यनुप्रविशति सर्वाश्चैनं श्रुतय उपतिष्ठन्ति । श्रुतधरःपञ्चवर्षशतायुर्भवति । ब्राह्मीस्वरसप्रस्थद्वये घृतप्रस्थं विड-ङ्गतण्डुलानां कुडवं द्वे द्वे पले वचात्रिवृतयोर्द्वादश हरीत-क्यामलकविभीतकानि श्लक्ष्णपिष्टान्यावाप्यैकध्यं साधयित्वास्वनुगुप्तं निदध्यात् । ततः पूर्वविधानेन मात्रां यथाबल-मुपयुञ्जीत जीर्णे पयःसर्पिरोदन इत्याहारः । एतेनो-र्द्ध्वमधस्तिर्य्यक्कृमयो निःक्रामन्ति अलक्ष्मीरपक्रामति ।पुष्करकर्णः स्थिरवयाः श्रुतनिगादी त्रिवर्षशतायुर्भवत्ये तदेवकुष्ठविषमज्वरापस्मारोन्मादविषभूतग्रहेष्वन्येषु च महा-व्याधिषु च संशोधनमादिशन्ति । हृतदोष एवागारंप्रविश्य हैमवत्या वचायाः पिण्डमामलकमात्रमभिहुतंपयसालोड्य पिबेत् जीर्णे पयःसर्पिरोदन इत्याहारः ।एवन्द्वादशरात्रमुपयुञ्जीत ततोऽस्य श्रोत्रं विव्रियते द्विर-भ्यासात् स्मृतिमान् भवति त्रिरभ्यासाच्छतमादत्ते चतुर्द्धादशरात्रमुपयुज्य सर्व्वं तरति किल्विषं तार्क्ष्य दर्शनमुत्पद्यतेशतायुश्च भवति । द्वे द्वे पले इतरस्या वचाया निः-क्वाथ्य पिबेत् पयसा समानं भोजनं समाः पूर्व्वेणा-शिषश्च । वत्ताशतपाकंवा सर्पिर्द्रोणमुपयुज्य पञ्चवर्ष-शतायुर्भबति गलगण्डापचीश्लीपदस्वरभेदांश्चापहन्तीति ।अथायु कामीयं वक्ष्यामः । मन्त्रौषधसमायुक्तं संवत्सर-फलप्रदम् । विल्वस्य चूर्णं पुष्ये तुहुतं वारान् सहस्रशः ।श्रीसूक्तेन नरः कल्ये ससुवर्णं दिने दिने । सर्पिर्मधु-युतं लिह्यादलक्ष्मीनाशनं परम् । त्वचं विल्वस्य मूलस्यमूलक्वाथं दिने दिने । प्राश्नीयात् पयसा सार्द्धं स्नात्वाहुत्वा समाहितः । दशसाहस्रमायुष्यं स्मृतं युक्तरथं भवेत् ।हुत्वा विशालाक्वाथन्तु मधुलाजैश्च संयुतम् । अमोघंशतसाहस्रं युक्तं युक्तरथं स्मृतम् । सुवर्णपद्मवीजानिमधुलाजाः प्रियङ्गवः । गव्येन पयसा पीतमलक्ष्मींप्रतिषेधयेत् । नीलोत्पलदलक्वाथो गव्येन पयसा शृतः ।ससुवर्णतिलैः सार्द्धमलक्ष्मीनाशनः स्मृतः । गव्यं पयःसुवर्णञ्च मधूच्छिष्टञ्च माक्षिकम् । पीतं शतसहस्राभिहुतंयुक्तरर्थं स्मृतम् । वचाघृतसुवर्णञ्च विल्वचूर्णमिति त्रयम् ।मेध्यमायुष्यमारोग्यपुष्टिसौभाग्यवर्द्धनम् । वासामूलतुला-क्वाथे तैलमावाप्य साधितम् । हुत्वा सहस्रमश्नीया-न्मेध्यमायुष्यमुच्यते । यावकांस्तावकान्भक्षेदभिभूय यवां-स्तथा । पिप्पलीमधुसंयुक्तान् शिक्षाचरणवद्भवेत् । मध्वा-मलकचूर्णानि मुवर्णमिति च त्रयम् । प्राश्यारिष्टगृही-तोऽपि मुच्यते प्राणसंशयात् । शतावरीघृतं मम्यगुपयुक्तंदिने दिने । सक्षोद्रं ससुवर्णं च नरेन्द्रं स्थापयेद्वशे । गोच-न्दनामोहनिकामधूकं माक्षिकं मधु । सुवर्णमिति संयोगःपेयः सौभाग्यमिच्छता । पद्मनीलोत्पलक्वाथे यष्टीमधु-कसंयुते । सर्पिरासादितं गव्यं ससुवर्णं सदा पिबेत् ।पयश्चानुपिबेत् सिद्धं तेषामेव समुद्भवे । अलक्ष्मीघ्नं सदा-युष्यं राज्याय सुभगाय च । यत्र नोदीरितो मन्त्रो योगे-ष्वेतेषु साधने । शब्दिता तत्र सर्व्वत्र गायत्री त्रिपदीभवेत् । पाष्मानं नाशयन्त्येता दद्युश्चौषधयः श्रियम् ।कुर्य्युर्नागबलं चापि मनुष्यममरोपमम् । सतताध्ययनंबादः परतन्त्रावलोकनम् । तद्विद्याचार्य्यसेवा च बुद्धि-मेधाकरोगणः । आयुष्यं भोजनं जीर्णेवेगानाञ्चाविधा-रणम् । ब्रह्मचर्य्यमहिंसा च साहसानाञ्च वर्जनम्” ।एवम् “सद्योमांस नवान्नञ्च वाला स्त्री क्षीरभोजनम् ।घृतमुष्णोदकं चैव सद्यः प्राणकराणि षट्” इत्याद्युक्तानिसुश्रुते हिताहितीयाध्याये हिततया चोक्तानि च आयु-र्वृद्धिकराणि ।