| YouTube Channel

आयुः (AyuH)

 
Monier Williams Cologne
English
आयुः (in comp. for आयुस् below).
Hindi
Hindi
[लंबे समय से] जीवन
E Bharati Sampat
Sanskrit
(न)(आयुस्) एति । इण्(गतौ)+उसिः। ‘एतेर्णिच्च’ उ०१.१८३। १.जीवितकालः। ‘शृङ्गं सदृप्रविनयाधिकृतः परेषामत्युच्छ्रितं न ममृषे न तु दीर्घमायुः’ रघुः९.६१। २.जीवितकालवृद्ध्यर्थं क्रियमाण होम ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आयुः, आयुष, जीवनम्, जीवा, जीवित्वम्, जीव्यम्, मन्दसान
noun
आमृत्योः कालः।
"तस्य जीवनं परोपकारे एव व्यतीतम्।"
Synonyms:
 आयुः
noun
जन्मनः आरभ्य गतः जीवनकालः।
"श्यामस्य आयुः द्विवर्षाधिकः अस्ति।"
Synonyms:
 आयुः
noun
मण्डूकानां राजः ।
"आयुः वर्णनम् महाभारते वर्तते"
Synonyms:
 आयुः
noun
एकः पुरुषः ।
"आयुः इन्द्रेण उपद्रुतः"
Synonyms:
 आयुः
noun
अग्निविशेषः ।
"आयुः उर्वशीपुरुरवसोः पुत्रः आसीत्"
Synonyms:
 आयुः
noun
एकः उत्सवः ।
"आयुषः उल्लेखः कोषे अस्ति"
Synonyms:
 आयुः
noun
पुरुषनामविशेषः ।
"आयुः इति नामकानां नैकेषां पुरुषाणाम् उल्लेखः महाभारते हरिवंशे च अस्ति"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: आयुः
Root: आयु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पशुयागस्थः पाशुबन्धिकः अग्निः
Meaning(s):
⇒ Fire at an animal sacrifice
Shloka(s):
1|2|25|1 ► सभ्यावसथ्यौ तत्पूर्वावायुः स्यात् पाशुबन्धिकः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|25|1 ⇢ आयुः (आयु) (पुं) ⇒ Fire at an animal sacrifice ⇒ पशुयागस्थः पाशुबन्धिकः अग्निः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ यज्ञाग्निः
जातिः ➡ इन्धनजम्
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आयुः,
पुं,
क्ली,
 (एति इण् गतौ छन्दसीण इत्युण् ।)जीवितव्याप्यकालः । इति जटाधरः ॥
(जीवनं, प्राणाः । यथा महाभारते, --“अहं केशरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुना ।जातः कमलपत्राक्षो हनूमान्नाम वानरः” ।स्वनामख्यातश्चन्द्रवंशीयो राजा, स च नहुषस्यपिता । यथा महाभारते, --“नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।तत्रैव पूर्व्वपूर्व्वेषामायोर्वंशधरः सुतः” ।पुरूरवसः पुत्त्रः स्वनामख्यातो राजा ।यथा हरिवंशे, --“बुधस्य तु महाराज विद्वान् पुत्त्रः पुरूरवाः” ।“तस्य पुत्त्रा बभूवुस्ते सप्त देवसुतोपमाः ।दिवि जाता महात्मान आयुर्धीमानमावसुः” ।हृदस्य पुत्रः स्वनामख्यातोऽसुरः ।यथा हरिवंशे, --“हृदस्य पुत्त्रो ह्यायुर्वै शिविः कालस्तथैव च” ।)
आयुः, [स्]
क्ली,
 (एति गच्छतीति इण् + उसि +णिच्च ।) जीवितकालः । परमायुः । इत्यमरः ॥
तत्-पर्य्यायः । विजीवितं २ नित्यगः ३ अनुबन्धः ४ ।“पुरुषाः सर्व्वसिद्धाश्च चतुर्वर्षशतायुषः ।कृते त्रेतादिकेऽप्येवं पादशो ह्रसति क्रमात्” ॥
इति वैद्यकं ॥
“अरोगाः सर्व्वसिद्धार्थाश्चतुर्व्वर्षशतायुषः ।कृते त्रेतादिषु ह्येषामायुर्ह्रसति पादशः” ॥
इति मनुः १ । १८३ ॥
घृतं । इति राजनिर्घण्टः ॥
(“नाभिस्थः प्राणपवनः स्पृष्ट्वा हृत्कमलान्तरं ।कण्ठाद्वहिर्विनिर्याति पातुं विष्णुपदामृतं ॥
पीत्वा चाम्बरपीयुषं पुनरायाति वेगतः ।प्रीणयन् देहमखिलं जीवयन् जठरानलम् ॥
शरीरप्राणयोरेवं संयोगादायुरुच्यते” ।इति शार्ङ्गधरः ॥
“शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितं ।नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्य्यायैरायुरुच्यते” ॥
इति ।“वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले । सन्तिपुनरधिकोनवर्षशतजीविनो मनुष्याः । तेषांविकृतिवर्ज्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्ष-णतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत” ।“तन्त्रेण तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैवतत्र शरीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्यविशेषेण यौवनवतः समन्वागतबलवीर्य्यपौरुष-पराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदायेवर्त्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य स-मृद्धसर्व्वारम्भस्य यथेष्टविचारणात् सुखमायु-रुच्यते” । इति च ।“असुखमतो विपर्य्ययेण हितैषिणः पुनर्भूताना-म्परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परी-क्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहत-मुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोप-शमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोगेर्ष्या-मदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपो-ज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमि-मञ्चासुञ्चापेक्षमाणस्य स्मृतिमतो हितमायु-रुच्यते” । इति च ॥
“अहितमतो विपर्य्ययेण प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रिय-मनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैरुपलभ्यते अ-निमित्तैरिदमस्मात् क्षणान्मुहूर्त्ताद्दिवसात्त्रिपञ्च-दश-सप्तदश-द्वादशाहात् पक्षान्मासात् षण्मा-सात् संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यते इति । तत्र-स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणमनित्यतानिरोध-इत्येकोऽर्थः । इत्यायुषः प्रमाणमतो विपरीतम-प्रमाणम्” । इति च ॥
“वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले तस्य नि-मित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्मोपसेवनञ्चेति” ।इति च चरकः ॥
)