| YouTube Channel

आयु (Ayu)

 
शब्दसागरः
English
आयु mn. (-युः-यु) Age, duration of life.
E.
 अय् to go, Unādi affix डु.
Capeller Eng
English
1 आयु॑
a.
 living, lively, active
m.
 living creature, man,
mankind.
2 आ॑यु
m.
 the genius of life
n.
 life.
Yates
English
आयु (युः-यु) 1.
m.
n.
 Age.
Spoken Sanskrit
English
आयु Ayu
adj.
 living
आयु Ayu
adj.
 movable
आयु Ayu
adj.
 vivid
आयु Ayu
m.
 living beings collectively [ mankind ]
आयु Ayu
m.
 divine personification presiding over life
आयु Ayu
m.
 descendant
आयु Ayu
m.
 offspring
आयु Ayu
m.
 living being
आयु Ayu
m.
 family
आयु Ayu
m.
 human
आयु Ayu
m.
 lineage
आयु Ayu
n.
 life
आयु Ayu
n.
 duration of life
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb provide
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb draw or pull towards one's self
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb produce
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb seize
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb stir up
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb take possession of
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb agitate
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb procure
आयुवते { आयु } Ayuvate { Ayu } verb mingle
Wilson
English
आयु
mn. (-युः-यु) Age, duration of life.
E.
 अय to go, Uṇādi affix डु.
Apte
English
आयु [āyu],
a.
 [इ-ठण्
Uṇ.*
 1.2]
Ved.
 Living, going, movable.
युः A living being, man.
Mankind, human race.
Living beings taken collectively.
The first man.
Life, duration of life.
Wind, अहं केशरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुना
Mb.
A son, descendant, offspring.
The son of Purūravas and Urvaśī.Comp. -षक्
a.
 attached to
joined with men
सोमः पवत आयुषक्
Rv.*
 9.25.5.
Apte 1890
English
आयु a. [इ-उण् Uṇ. 1. 2] Ved. Living, going, moveable.
युः 1 A living being, man.
2 Mankind, human race.
3 Living beings taken collectively.
4 The first man.
5 Life, duration of life.
6 Wind.
7 A son, descendant, offspring.
8 The son of Purūravas and Urvaśī.
Comp.
षक् a. attached to
joined with men.
Monier Williams Cologne
English
1. आ-√ 2. यु Ā. (आ॑-युवते,
RV.
 ix, 77, 2
pf. -युयुवे॑,
RV.
 i, 138, 1
p.
 -युव॑मान,
RV.
 i, 582 and -युवान,
ŚBr.
 ix, 4, 1, 8)
to draw or pull towards one's self
to seize, take possession of
RV.
TBr.
ŚBr.
to procure, provide, produce,
TS.
to stir up, agitate, mingle,
MānŚr.
 &
MānGṛS.
 :
Intens.
 (p. -यो॑युवान,
RV.
 iv, 1, 11) to meddle with.
2. आयु॑
mfn.
 (fr. √ इ,
Uṇ.
 i, 2), living, movable,
RV.
VS.
आयु॑ (उस्),
m.
 a living being, man
living beings collectively, mankind,
RV.
son, descendant, offspring
family, lineage,
RV.
a divine personification presiding over life,
RV.
 x, 17, 4
N.
 of fire (as the son of Purūravas and Urvaśī),
VS.
MBh.
Hariv.
 (cf. आयुस्)
N.
 of a man persecuted by Indra,
RV.
N.
 of several other men,
MBh.
Hariv.
&c.
N.
 of a king of frogs,
MBh.
आयु॑ (उ),
n.
 [and (उस्)
m.
 ,
L.
 ] life, duration of life,
RV.
 iii, 3, 7
ix, 100, 1.
आयुः (in comp. for आयुस् below).
Monier Williams 1872
English
आयु आयु, उस्, उस्, उ (perhaps fr. rt. अन्, but
said to be fr. rt. अय्, to go), Ved. living, movable
(उस्), m. a living being, man
living beings collectively
mankind
the human race
the first man
life, du-
ration of life
wind
a son, descendant, offspring
the son of Purūravas and Urvaśī
N. of a man per-
secuted by Indra, also of one protected by him
N. of a Riṣi
of a son of Hrada
of a king of
frogs.
—आयु-षक्, ind. (षक् fr. rt. सच्), Ved.
joined with men, with the co-operation of men
(Sāy.) attached to.
Macdonell
English
आयु 1. āy-ú,
a.
 active, lively
m.
 living being
🞄man.
आयु 2. ā́y-u,
n.
 life.
Lanman
English
āyú, a. active, lively. [√i, 1178a: prob.
akin are ἠύς, *ἠϳύ-ς, ἐύς, ‘active, doughty,
mighty, ’ εὐ-, ‘strongly, ’ εὖ, generalized,
‘well’: for mg of āyú, cf. the phrase
“full of go.”]
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 ग्रह्, परिग्रह्, उपग्रह्, उपयम्, आसंग्रह्, आसङ्ग्रह्, आदा, उपाधा, उपादा, उपहन्, उपालभ्, निग्रह्, प्रतिग्रह्, अभ्यादा, उपलभ, अभिप्रयुज्, अपहन्, समालभ्, परिमृश्, अनुमृश्, अभिप्रमृश्, अभिसंस्पृश्, अभिसमृ, आयु, संरभ्, अभ्यारभ्, अभिसंरभ्, आक्रम्, आबध्
verb
बलात् स्वाधिकारस्थापनानुकूलः व्यापारः।
"सैन्यं दुर्गं अगृह्णात्।"
अभिधानचिन्तामणीशिलोच्छः
Sanskrit
--source--
जीवातुर्जीवितेऽथायुः पुंस्युदन्तोऽपि चायुषि ।
-wordlist-
जीवातु (पुंक्ली), आयु (पुं)
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: आयुः
Root: आयु
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒ पशुयागस्थः पाशुबन्धिकः अग्निः
Meaning(s):
⇒ Fire at an animal sacrifice
Shloka(s):
1|2|25|1 ► सभ्यावसथ्यौ तत्पूर्वावायुः स्यात् पाशुबन्धिकः। (स्वर्गकाण्डः/लोकपालाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 1|2|25|1 ⇢ आयुः (आयु) (पुं) ⇒ Fire at an animal sacrifice ⇒ पशुयागस्थः पाशुबन्धिकः अग्निः
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ यज्ञाग्निः
जातिः ➡ इन्धनजम्
Mahabharata
English
Āyu(s) (gen. ºoḥ and ºushaḥ)^1 (son of Purūravas and Urvaśī, and father of Nahusha, etc.). § 141 (Purūravas): I, 75, 3149, 3150.--§ 156 (Pūruvaṃś.): I, 95, ††3760 (Āyusho Nahusho, etc.).--§ 450 (Ājagarap.): III, 179, 12408 (Nahusho…Āyor vaṃśadharaḥ sutaḥ).--§ 599e (Śini): VII, 144, 6029 (Āyusho Nahushaḥ sutaḥ).--§ 656 (Khaḍgotp.): XII, 166, 6193 (among those who succeeded each other in the possession of the sword).--§ 702 (Mokshadh.): XII, 297, 10875 (cited by Parāśara in a question of caste).--§ 717 (Nārāyaṇīya): XII, 343, VII), 13214 (ºshaḥ putro Nahushaḥ).--§ 761 (Ānuśāsan.): XIII, 115, 5661 (Āyunāthānaraṇyena)--§ 768 (Kṛshṇa): XIII, 147, 6832 (son of Purūravas and father of Nahusha).--§ 775 (Ānuśāsan.): XIII, 166, 7682.
Āyu^2 (king of the frogs). § 461 (Vāmadevacar.): III, 192, ††13173.
Āyu(s)^3 = Śiva (1000 names^2).
Vedic Reference
English
Āyu appears in the Rigveda^1 with Kutsa and Atithigva as
having been defeated, with Indra's aid, by Tūrvayāṇa, who is
believed by Pischel^2 to have been King of the Pakthas. Possibly
he is elsewhere^3 referred to as victorious, by Indra's aid, over
Veśa. Elsewhere he is quite mythical.^4
1) i. 53, 10
ii. 14, 7
vi. 18, 3
viii. 53, 2
Bergaigne, Religion Védique,
1, 60.
2) Vedische Studien, 1, 71-75.
3) Rv. x. 49, 5
but the word is
possibly not a proper name.
4) Cf. Macdonell, Vedic Mythology, 100,
135, 140.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आयुः,
पुं,
क्ली,
 (एति इण् गतौ छन्दसीण इत्युण् ।)जीवितव्याप्यकालः । इति जटाधरः ॥
(जीवनं, प्राणाः । यथा महाभारते, --“अहं केशरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुना ।जातः कमलपत्राक्षो हनूमान्नाम वानरः” ।स्वनामख्यातश्चन्द्रवंशीयो राजा, स च नहुषस्यपिता । यथा महाभारते, --“नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।तत्रैव पूर्व्वपूर्व्वेषामायोर्वंशधरः सुतः” ।पुरूरवसः पुत्त्रः स्वनामख्यातो राजा ।यथा हरिवंशे, --“बुधस्य तु महाराज विद्वान् पुत्त्रः पुरूरवाः” ।“तस्य पुत्त्रा बभूवुस्ते सप्त देवसुतोपमाः ।दिवि जाता महात्मान आयुर्धीमानमावसुः” ।हृदस्य पुत्रः स्वनामख्यातोऽसुरः ।यथा हरिवंशे, --“हृदस्य पुत्त्रो ह्यायुर्वै शिविः कालस्तथैव च” ।)
आयुः, [स्]
क्ली,
 (एति गच्छतीति इण् + उसि +णिच्च ।) जीवितकालः । परमायुः । इत्यमरः ॥
तत्-पर्य्यायः । विजीवितं २ नित्यगः ३ अनुबन्धः ४ ।“पुरुषाः सर्व्वसिद्धाश्च चतुर्वर्षशतायुषः ।कृते त्रेतादिकेऽप्येवं पादशो ह्रसति क्रमात्” ॥
इति वैद्यकं ॥
“अरोगाः सर्व्वसिद्धार्थाश्चतुर्व्वर्षशतायुषः ।कृते त्रेतादिषु ह्येषामायुर्ह्रसति पादशः” ॥
इति मनुः १ । १८३ ॥
घृतं । इति राजनिर्घण्टः ॥
(“नाभिस्थः प्राणपवनः स्पृष्ट्वा हृत्कमलान्तरं ।कण्ठाद्वहिर्विनिर्याति पातुं विष्णुपदामृतं ॥
पीत्वा चाम्बरपीयुषं पुनरायाति वेगतः ।प्रीणयन् देहमखिलं जीवयन् जठरानलम् ॥
शरीरप्राणयोरेवं संयोगादायुरुच्यते” ।इति शार्ङ्गधरः ॥
“शरीरेन्द्रियसत्त्वात्मसंयोगो धारि जीवितं ।नित्यगश्चानुबन्धश्च पर्य्यायैरायुरुच्यते” ॥
इति ।“वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले । सन्तिपुनरधिकोनवर्षशतजीविनो मनुष्याः । तेषांविकृतिवर्ज्ज्यैः प्रकृत्यादिबलविशेषैरायुषो लक्ष-णतश्च प्रमाणमुपलभ्य वयसस्त्रित्वं विभजेत” ।“तन्त्रेण तत्रायुरुक्तं स्वलक्षणतो यथावदिहैवतत्र शरीरमानसाभ्यां रोगाभ्यामनभिद्रुतस्यविशेषेण यौवनवतः समन्वागतबलवीर्य्यपौरुष-पराक्रमस्य ज्ञानविज्ञानेन्द्रियेन्द्रियार्थबलसमुदायेवर्त्तमानस्य परमर्द्धिरुचिरविविधोपभोगस्य स-मृद्धसर्व्वारम्भस्य यथेष्टविचारणात् सुखमायु-रुच्यते” । इति च ।“असुखमतो विपर्य्ययेण हितैषिणः पुनर्भूताना-म्परस्वादुपरतस्य सत्यवादिनः शमपरस्य परी-क्ष्यकारिणोऽप्रमत्तस्य त्रिवर्गं परस्परेणानुपहत-मुपसेवमानस्य पूजार्हसम्पूजकस्य ज्ञानविज्ञानोप-शमशीलस्य वृद्धोपसेविनः सुनियतरागरोगेर्ष्या-मदमानवेगस्य सततं विविधप्रदानपरस्य तपो-ज्ञानप्रशमनित्यस्याध्यात्मविदस्तत्परस्य लोकमि-मञ्चासुञ्चापेक्षमाणस्य स्मृतिमतो हितमायु-रुच्यते” । इति च ॥
“अहितमतो विपर्य्ययेण प्रमाणमायुषस्त्वर्थेन्द्रिय-मनोबुद्धिचेष्टादीनां विकृतिलक्षणैरुपलभ्यते अ-निमित्तैरिदमस्मात् क्षणान्मुहूर्त्ताद्दिवसात्त्रिपञ्च-दश-सप्तदश-द्वादशाहात् पक्षान्मासात् षण्मा-सात् संवत्सराद्वा स्वभावमापत्स्यते इति । तत्र-स्वभावः प्रवृत्तेरुपरमो मरणमनित्यतानिरोध-इत्येकोऽर्थः । इत्यायुषः प्रमाणमतो विपरीतम-प्रमाणम्” । इति च ॥
“वर्षशतं खल्वायुषः प्रमाणमस्मिन् काले तस्य नि-मित्तं प्रकृतिगुणात्मसम्पत् सात्मोपसेवनञ्चेति” ।इति च चरकः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आयु
त्रि०
 “छन्दसीणः” उणा० इण--उण् । गमनशीले “ता अस्यवर्ण्णमायुवोनेष्टुः सचन्त धेनवः” ऋ० २, ५, ५ । “आयुवो-गन्त्र्यः” भा० उवङ् छान्दसः “अभि सोमास आयवः पवन्तेमद्यं मदम्” ऋ० ९, २३, ४ । २ आयुषि
न०
 “कालः-क्रीडति गच्छत्यायुरित्युक्तेः कालगत्यैव तस्य गामित्वात्तथा-त्वम् । जीवनस्यकालरूपत्वे तु कालस्य सततगामित्वात्तथात्वंयुक्तमेव “अग्ने जरस्व स्वापत्य आयुन्यूर्ज्जा” ऋ० २, ३, ७ ।“वत्सं न पूर्व्वं आयुनि जातं रिहन्ति मातरः” ऋ०९, १००, १ आयुनि आयुषि” भा० बाहुलकात् भाषा-यामपि उण् उज्ज्व० । तेन “वायुना जगदायुना” वर्ण्णि-विवेकः । “मा बधिष्ठा जटायुंमाम्” भट्टिः । “तटींविन्ध्यस्याद्रेरभजत जटायोः प्रथमजः” इति अभिनन्दः ।
Capeller
German
1. आयु॑ beweglich, lebendig
m.
 lebendes
Wesen, Mensch.
2. आयु
n.
 Leben.
Grassman
German
āyú, a. m. Der Grundbegriff ist: „beweglich“, oft mit dem Nebenbegriffe der Regsamkeit, Geschäftigkeit. Es ist aus i „gehen“ ebenso entsprungen, wie z. B. cāyú aus ci, kārú aus kṛ. Als männliches Substantiv bezeichnet es theils den flammenden Agni, als den beweglichen (vgl. agní, áṅgiras) theils die Menschen, als die beweglichen, regsamen, und zwar nicht blos im Allgemeinen, sondern vorzugsweise als die im Dienste der Götter thätigen
häufig auch in collectivem Sinne. Ausserdem ist es Eigenname. Also 1〉 a., beweglich, regsam
2〉 m., Agni, sofern er angezündet ist, wobei oft der Grundbegriff: der bewegliche, regsame deutlich hervortritt
3〉 m., der Mensch als der im Dienste der Götter thätige
4〉 m., der Mensch als der bewegliche, wandernde, auch zum Theil geradezu als Wanderer aufzufassen, bisweilen collectiv
5〉 m., Eigenname eines mit kútsa und atithigvá zusammen genannten Feindes des Indra
6〉 m., Eigenname eines mit mánu oder mit śrutárvan und sávya zusammen genannten Freundes des Indra.
-ús 1〉 aryamā́ {162, 1}
{395, 2}
índus {779, 8}.
-úm 2〉 {31, 11}
{846, 7}. — 4〉 {452, 4}. — 5〉 {53, 10}
{459, 13}
{1022, 2}.
-áve 1〉 índrāya {779, 8}. — 3〉 {193, 8}
{294, 7}
{361, 6}. — 4〉 {31, 2}. _{31, 11}
{520, 3}. — 6〉 {635, 5}
{875, 5}.
-ós 2〉 {96, 2}
{147, 1}
{122, 4}
{397, 14}
{831, 6}. — 3〉 {195, 2}
{211, 4}
{223, 2}
{298, 12}
{302, 11}
{319, 8}
{357, 4}
{395, 19}
aryamáṇam {174, 6}
pári ā́pas 〰: {178, 1}
{334, 4}. — 4〉 {403, 1}. _{403, 2}
{508, 6}
úparasya {104, 4}
{298, 18}. — 5〉 {205, 7}. — In {288, 2}
{931, 4}. _{931, 9} (sácā 〰) hat Pada āyós, es ist jedoch ayós zu lesen (s. idám).
-aú 3〉 {1021, 1}. — 4〉 {114, 8}.
-ávas 1〉 ṛtvíjas {60, 3}
sómāsas {735, 4}. _{735, 2}
{819, 14}
{776, 17}
mahiṣā́s {798, 25}. — 3〉 {117, 25}
{130, 6}
{139, 3}
{222, 7}
[Page183] {303, 4} {397, 14}
{455, 3}
{623, 7}. _{623, 8}. _{623, 16}
{632, 13}
{722, 6}
{727, 7}
{774, 20}
{775, 17}
{776, 23}
{819, 17}
{833, 5}
{872, 8}
{900, 4}.
-úvas [N. p. f.] 1〉 dhenávas {196, 5}.
-úbhis 1〉 marúdbhis {414, 8}. — 3〉 {769, 3}
{774, 13}
{778, 23}.
-úṣu 1〉 {58, 3} vikṣú. — 3〉 {728, 8}
{731, 3}. — 4〉 {135, 2}
{293, 9}
{659, 10}.
ā́yu 1〉 a., beweglich, lebendig [s. āyú]
2〉 n., Lebensfrische, Lebenskraft
3〉 m., Genius der Lebensfrische mit pūṣán zusammen genannt.
-us 1〉 prāṇás {66, 1}. — 3〉 {843, 4} (viśvā́yus).
-u 2〉 in {89, 9}
{283, 2} verlangt das Versmass ā́yu statt ā́yus.
-uni 2〉 suapatyé {237, 7}
pū́rve {812, 1}
{831, 7}.
āyú:
-áve 2〉 {140, 8}
-ávas 3〉 {131, 2}.
Burnouf
French
आयु आयु a. (इ, sfx. उ) rapide, Vd. -- S.
m.
 marche
durée
durée de la vie, âge
cf. आयुस्।
Np.
m.
 आयु,
descendant d'Āyu fils de Purūravas fils d'ईऌआ fille de Manu,
Vd.
Stchoupak
French
आयु-
nt. vie
m.
n.
 du Feu
de divers personnages.