| YouTube Channel

आम्रः (AmraH)

 
Apte
English
आम्रः [āmrḥ], [अम् गत्यादिषु रन् दीर्घश्च
Uṇ.*
 2.16.] The mango tree. -म्रम् The fruit of the mango tree.
Comp.
 -अस्थि The seed of the mango tree.
आवर्त
N.
 of a tree (आम्रातक).
inspissated mango juice. (-र्तम्) the fruit of आम्रातक. -कूटः
N.
 of a mountain
सानुमानाम्रकूटः
Me.*
 17. -गन्धकः
N.
 of a plant (समष्ठिलवृक्ष
Mar.
 सुरण). -निशा
N.
 of the plant Curcuma Reclinata (Mar. आंबेहळद). -पञ्चमः A particular Rāga in music.-पाली
f.
N.
 of a prostitute famous for her beauty.-पेशी [आम्रस्य पेशीव] a portion of dried mango fruit.-फलप्रपाणकम् A cooling drink made of mangoes. -वण [आम्रस्य वनम्
cf.
P.
 VIII.4.5.] a grove of mango trees
सो$हमाम्रवणं छित्त्वा Rām.
Apte 1890
English
आम्रः [अम् गत्यादिषु रन् दीर्घश्च Uṇ. 2. 16] The mango-tree.
म्रं The fruit of the mango-tree.
Comp.
आवर्तः {1} N. of a tree (आम्रातक). {2} inspissated mango juice. (
र्तं) the fruit of आम्रातक.
कूटः the name of a mountain
सानुमानाम्रकूटः Me. 17.
गंधकः N. of a plant (समष्ठिलवृक्ष).
पेशी [आम्रस्य पेशीव] a portion of dried mango-fruit.
वणं [आम्रस्य वनं cf. P. VIII. 4. 5] a grove of mango trees
सोहमाम्रवणं छित्त्वा Rām.
Apte Hindi
Hindi
आम्रः
पुं*
 - अम्+रम्+दीर्घः
आम का वृक्ष
आम्रः
पुं*
 - अमुगत्यादिषु रन्दीर्घश्च
आम का वृक्ष
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अम्यते - अम (गत्यादौ) + ‘रक्’ दीर्घश्च । ‘अभितम्यो दीर्घश्च’ (उ .२.१६) । १. चूतः , रसालः , सहकारः (वृक्षः) ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आम्रः, आम्रवृक्षः, चूतः, सहकारः, कामशरः, कामवल्लभः, कामाङ्गः, कीरेवृः, माधवद्रुमः, भृङ्गामीष्टः, सीधुरसः, मधूली, कोकिलोत्सवः, वसन्तदूतः, अम्रफलः, मोदाख्यः, मन्मथालयः, मध्वावासः, सुमदनः, पिकरागः, नृपप्रियः, प्रियाम्बुः, कोकिलावासः, माकन्दः, षट्पदातिथिः, मधुव्रतः, वसन्तद्रुः, पिकप्रयः, स्त्रीप्रियः, गन्धबन्धुः, अलिप्रियः, मदिरासखः
noun
फलवृक्षविशेषः- दीर्घजीवी पादपः यस्य पीतवर्णीयं फलम् अतीव मधुरम्।
"आम्रवृक्षे शुकाः निवसन्ति।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: आम्रः
Root: आम्र
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Mango tree
Shloka(s):
3|3|25|1 ► आम्रे कामाङ्गमाकन्दौ चूतो वेलोऽङ्गनाप्रियः। (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
3|3|25|2 ► करको वलयश्चाथ श्रेष्ठेऽत्र सहकारकः॥ (भूमिकाण्डः/वनाध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|3|25|1 ⇢ आम्रः (आम्र) (पुं) ⇒ Mango tree ⇒
➠ 3|3|25|1 ⇢ कामाङ्गः (कामाङ्ग) (पुं) ⇒ Mango tree
Tamil Mā ⇒
➠ 3|3|25|1 ⇢ माकन्दः (माकन्द) (पुं) ⇒ Mango tree
Tamil Mā ⇒
➠ 3|3|25|1 ⇢ चूतः (चूत) (पुं) ⇒ Mango tree
Tamil M ⇒
➠ 3|3|25|1 ⇢ वेलः (वेल) (पुं) ⇒ Mango tree
Tamil Mā ⇒
➠ 3|3|25|1 ⇢ अङ्गनाप्रियः (अङ्गनाप्रिय) (पुं) ⇒ Mango tree ⇒
➠ 3|3|25|2 ⇢ करकः (करक) (पुं) ⇒ Mango tree
Tamil Mā ⇒
➠ 3|3|25|2 ⇢ वलयः (वलय) (पुं) ⇒ Mango tree
Tamil Mā ⇒
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ वृक्षः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आम्रः,
पुं,
 (अम्यते अम गत्यादौ अमितभ्योदीर्घश्चेतिरक् दीर्घश्च ।) फलवृक्षविशेषः । आम आँव इतिभाषा । तत्पर्य्यायः । चूतः २ रसालः ३ । अति-सौरभश्चेत् सहकारः ४ । इत्यमरः ॥
कामशरः ।कामवल्लभः ६ कामाङ्गः ७ कीरेष्टः ८ माधवद्रुमः९ भृङ्गाभीष्टः १० सीधुरसः ११ मधूली १२कोकिलोत्सवः १३ वसन्तदूतः १४ अम्लफलः १५मोदाख्यः १६ मन्मथालयः १७ मध्वावासः १८सुमदनः १९ पिकरागः २० नृपप्रियः २१ प्रि-याम्बुः २२ कोकिलावासः २३ । इति राजनिर्घण्टः ।माकन्दः २४ षट्पदातिथिः २५ मधुव्रतः २६वसन्तद्रुः २७ पिकप्रियः २८ स्त्रीप्रियः २९ गन्ध-बन्धुः ३० अलिप्रियः ३१ । इति शब्दरत्नावली ॥
मदिरासखः ३२ । इति जटाधरः ॥
बालाम्रफल-गुणाः । वायुरक्तपित्तकारित्वं । इति राजव्रल्लभः ॥
अपिच । कषायत्वं । अम्लरसत्वं । सुगन्धित्वं ॥
कफामयनाशित्वं । अस्रकरत्वं । पित्तप्रकोपवायु-रक्तदोषपटुत्वादिरुचिप्रदत्वञ्च । तच्च बद्धास्थिता-दृक् । इति राजनिर्घण्टः ॥
* ॥
मध्याम्रगुणः ।पित्तकारित्वं ॥
* ॥
पक्वाम्रगुणाः । वर्णरुचि-मांसशुक्रबलकारित्वं । पित्ताविरोधित्वं । वायु-नाशित्वं । हृद्यत्वं । गुरुत्वं । अनुलोमनत्वं । इतिराजवल्लभः ॥
अपिच । त्रिदोषशमताकारित्वं ।स्वादुत्वं । पुष्टिजनकत्वं । अधिकधातुप्रचयकारित्वं ।तृप्तिकान्तिकारित्वं । तृष्णाश्रमशमनत्वञ्च । इतिराजनिर्घण्टः ॥
* ॥
मधुयुक्ताम्रगुणाः । क्षयरोग-प्लीहवातश्लेष्मरोगनाशित्वं ॥
* ॥
घृतयुक्ताम्रगुणाः ।वातपित्तनाशित्वं । अग्निबलवर्णकारित्वञ्च ॥
* ॥
दुग्धयुक्ताम्रगुणाः । शीतलत्वं । स्वादुत्वं । गुरुत्वं ।स्निग्धत्वं । भेदकत्वं । वातपित्तहारित्वं । शुक्ररक्तब-लवर्द्धकत्वञ्च ॥
* ॥
तत्फलास्थिगुणाः । तृष्णाच्छ-र्द्दिमेहातीसारनाशित्वं । इति राजबल्लभः ॥
* ॥
तत्त्वग्गुणः । कषायत्वं ॥
* ॥
तन्मूलगुणाः ।सुगन्धित्वं । कषायत्वं । रुचिकारित्वं । संग्राहित्वं ।शीतलत्वञ्च ॥
* ॥
तत्पुष्पगुणौ । रुचिकारित्वं ।अग्निदीपनत्वञ्च ॥
* ॥
आम्रपेषीगुणाः । काषा-यत्वं । अम्लत्वं । भेदकत्वं । कफवातनाशित्वञ्च ॥
* ॥
कृत्रिमपक्वाम्रगुणः ॥
अम्लरसहानेर्मधुरत्वाच्चपित्तनाशित्वं ॥
* ॥
चुषिताम्रगुणाः ॥
परमरुचि-बलवीर्य्यकारित्वं । लघुत्वं । शीतलत्वं । शीघ्र-पाकित्वं । वातपित्तहारित्वं । सारकत्वञ्च ॥
* ॥
तद्गालितरसगुणाः । बलकारित्वं । गुरुत्वं । वात-हरत्वं । सारकत्वं । हृद्यत्वं । तृप्तिजनकत्वं । अति-शयष्टंहणत्वं । कफवर्द्धकत्वञ्च ॥
* ॥
तत्खण्ड-गुणाः ॥
गुरुत्वं । रोचकत्वं । गुरुपाकित्वं । मधु-रत्वं । वृंहणत्वं । बलकारित्वं । शीतलत्वं । वातना-शित्वञ्च ॥
* ॥
अतिशयाम्रभक्षणगुणाः ॥
मन्दाग्नि-बिषमज्वररक्तामयबद्धगुदोदरनयनामयकारित्वं ।“एतदम्लाम्रविषयं न तु मधुराम्रपरं । मधुरस्यपरं नेत्रहितत्वादिगुणत्वात् ॥
यद्यतिशयभक्षणंकरोति तदा शुण्ठीजलानुपानं । अथवा सौवर्च्चलेनसह क्षीरं प्रयोक्तव्यं” ॥
* ॥
तत्पल्लवगुणाः । रुचिकारित्वं । कफपित्तनाशि-त्वञ्च ॥
* ॥
तथा च राजनिर्घण्टः ।“आम्रमामं जलं स्विन्नं मर्द्दितं दृढपाणिना ।सिताशीताम्बुसंयुक्तं कर्पूरमरिचान्वितं ॥
प्रपाणकमिदं श्रेष्ठं भीमसेनेन निर्म्मितं ।सद्यो रुचिकरं बल्यं शीघ्रमिन्द्रियतर्पणम्” ॥
(तत्रादावाम्रस्य नामानि गुणाश्च ।“आम्रः प्रोक्तो रसालश्च सहकारोऽतिसौरभः ।कामाङ्गो मधुदूतश्च माकन्दः पिकवल्लभः ॥
* ॥
आम्रपुष्पमतीसारकफपित्तप्रमेहनुत् ।असृग्दुष्टिहरं शीतं रुचिकृद्ग्राहि वातलम् ॥
आम्रं बालं कषायाम्लं रुच्यं मारुतपित्तकृत् ।तरुणन्तु तदत्यम्लं रूक्षं दोषत्रयस्रकृत् ॥
आम्रमामं त्वचाहीनमातपेऽतिविशोषितम् ॥
अम्लं स्वादुकषायं स्याद्भेदनं कफवातजित् ॥
* ॥
पक्वन्तु मधुरं वृष्यं स्निग्धं बलसुखप्रदम् ॥
गुरु वातहरं हृद्यं वर्ण्यं शीतमपित्तलम् ।कषायानुरसं वह्लि-श्लेष्म-शुक्र-विबर्द्धनम् ॥
* ॥
तदेव वृक्षसम्पक्वं गुरुवातहरं परम् ।मधुराम्लरसं किञ्चित् भवेत् पित्तप्रकोपनम् ॥
* ॥
अम्रं कृत्रिमपक्वञ्च तद्भवेत् पित्तनाशनम् ॥
* ॥
रसस्याम्लस्य हीनस्तु माधुर्य्याच्च विशेषतः ॥
उषितं तत्परं रुच्यं बल्यं वीर्य्यकरं लघु ॥
शीतलं शीतपाकि स्याद्वातपित्तहरं सरम् ॥
* ॥
तद्रसो गालितो बल्यो गरुर्वातहरः सरः ।अहृद्यस्तर्पणोऽतीव वृंहणः कफवर्द्धनः ॥
* ॥
तस्य खण्डं गुरुपरं रोचनं चिरपाकि च ।मधुरं वृंहणं बल्यं शीतलं वातनाशनम् ॥
वातपित्तहरं रुच्यं वृंहणं बलवर्द्धनम् ॥
* ॥
वृष्यं वर्णकरं स्वादु दुग्धाम्रं गुरु शीतलम् ॥
* ॥
मन्दानलत्वं विषमज्वरञ्चरक्तामयं बद्धगुदोदरञ्च ।आम्रातियोगो नयनामयं वाकंरोति तस्मादति तानि नाद्यात् ॥
एतदम्लाम्रविषयं मधुराम्लपरं न तु ।मधुरस्य परं नेत्रहितन्त्वाद्या गुणा यतः ॥
शुण्ठ्याम्भसोऽनुपानं स्यादाम्राणामतिभक्षणे ।जीरकं वा प्रयोक्तव्यं सह सौवर्च्चलेन च” ॥
* ॥
आम्रवीजस्य गुणाः ।“आम्रवीजं कषायं स्याच्छर्द्द्यतीसारनाशनम् ।ईषदम्लञ्च मधुरं तथा हृदयदाहनुत्” ॥
* ॥
आम्रनवपल्लवस्य गुणाः ॥
“आम्रस्य पल्लवं रुच्यं कफपित्तविनाशनम्” ॥
* ॥
इति भावप्रकाशः ॥
“अपक्वमाम्रं फलमेव शस्तंसंग्राहि पित्तासृजि कोपनञ्च ।तथा विपक्वं मधुरन्तु चाल्पं, भेद्यं सपित्तामयनाशनञ्च” ॥
इति हारीतः ॥
“वातपित्तास्नकृद्बालं बद्धास्थिकफपित्तकृत् ॥
गुर्व्वाम्रं वातजित् स्वाद्वम्लं कफशुक्रकृत्” ।इति वाभटः ॥
“रक्तपित्तकरं बालमापूर्णं पित्तवर्द्धनम् ।पक्वमाम्रं जयेद्वायुं मांसशुक्रबलप्रदम्” ॥
* ॥
“आम्रामलकलेहाश्च वृंहणा बलबर्द्धनाः ।रोचनास्तर्पणाश्चोक्ताः स्नेहमाधुर्य्यगौरवात्” ॥
इति चरकः ॥
“पित्तानिलकरं बालं पित्तलं बद्धकेशरम् ॥
हृद्यं वर्णकरं रुच्यं रक्तमांसबलप्रदम् ।कषायानुरसं स्वादु वातघ्नं वृंहणं गुरु ॥
पित्ताविरोधि सम्पक्वमाम्रं शुक्रविवर्द्धनम् ।वृंहणं मधुरं बल्यं गुरु विष्टभ्य जीर्य्यति” ॥
इति सुश्रुतः ॥
)