| YouTube Channel

आमवातः (AmavAtaH)

 
Apte Hindi
Hindi
आमवातः
पुं*
 आम-वातः -
कब्ज
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) आमः अपक्वहेतुः वातः। वातव्याधिभेदः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 मलावरोधः, बद्धकोष्ठम्, आमवातः, विष्टम्भः, गुद्ग्रहः, मलविष्टम्भः, नाहः, आनाहः, विड्ग्रहः, विद्सङ्गः, निबन्धः, विबन्धः, कोष्ठनिबन्धः, वेगरोधः, वेगविधारणम्
noun
रोगविशेषः यस्मिन् उदरे मलस्य अवरोधनं भवति।
"सः मलावरोधेन पीडितः।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आमवातः,
पुं,
 (आमोऽपाकहेतुः वातः ।) स्वनामख्यात-रोगविशेषः । तस्य निदानपूर्व्विकां संप्राप्तिमाह ।“विरुद्धाहारचेष्टस्य मन्दाग्नेर्निश्चलस्य च ।स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नं व्यायामं कुर्व्वतस्तथा ॥
वायुना प्रेरितो ह्यामः श्लेष्मस्थानं प्रधावति ।तेनात्यर्थमपक्वोऽसौ धमनीभिः प्रपद्यते ॥
वातपित्तकफैर्भूयो दूषितः सोऽन्नजो रसः ।स्रोतांस्यभिष्यन्दयति नानावर्णोऽतिपिच्छिलः ॥
जनयत्यग्निदौर्ब्बल्यं हृदयस्य च गौरवं ।व्याधीनामाश्रयो ह्येष आमसंज्ञोऽतिदारुणः ॥
विरुद्धाहारचेष्टस्य विरुद्धाहारः क्षीरमत्स्यादि ।विरुद्धा चेष्टा मुक्त्वा व्यायामादि । तद्युक्तस्य ।निश्चलस्य निर्व्व्यापारस्य । “स्निग्धं भुक्तवतो ह्यन्नंव्यायामं कुर्व्वतः” इति मिलितो हेतुः । श्लेष्म-स्थानं आमाशयसन्ध्यादि । तेन श्लेष्मस्थानगतेनअत्यर्थं अपक्वः । पित्तस्थानगमने तु पक्वोऽभ-विष्यदित्यभिप्रायः । असौ आमः धमनीभिःप्रपद्यते धमनोमार्गैश्चलति । भूयो दूषितः अति-शयेन दूषितः । सोऽन्नजो रसः । आमः स्रो-तांसि अभिष्यन्दयति संस्तभ्य रसवहशिराव-रोधं कृत्वा स्रोतांसि गुरूणि करोति । नानावर्णःवातादिजनितवर्णभेदान्नानावर्णः ॥
* ॥
आमस्यलक्षणमाह ।“अजीर्णात् यो रसो जातः सञ्चितो हि क्रमेण तै ।आमसंज्ञां स लभते शिरोगात्ररुजाकरः” ॥
अजीर्णात् भुक्तादजीर्णात् ॥
* ॥
आमवातस्य सा-मान्यलक्षणमाह ।“युगपत् कुपितावेतौ त्रिकसन्धिप्रवेशकौ ।स्तब्धञ्च कुरुते गात्रमामवातः स उच्यते” ॥
एतौ वातकफौ । त्रिकसन्धिप्रवेशकौ वेदनयेतिबोद्धव्यौ ॥
* ॥
तन्त्रान्तरे तस्य लक्षणान्तरमाह ।“अङ्गमर्दोऽरुचिस्तृष्णास्यालस्यं गौरवं ज्वरः ।अपाकः शूलताङ्गानां आमवातस्य लक्षणम्” ॥
* ॥
अस्यैवातिवृद्धस्य लक्षणमाह ।“स कष्टः सर्व्वरोगाणां यदा प्रकुपितो भवेत् ।हस्तपादशिरोगुल्फत्रिकजानूरुसन्धिषु ॥
करोति सरुजं शोथं यत्र दोषः प्रपद्यते ।स देशो रुज्यतेऽत्यर्थं व्याबिद्ध इव वृश्चिकैः ॥
जनयेत् सोऽग्निदौर्ब्बल्यं प्रसेकारुचिगौरवम् ।उत्साहहानिं वैरस्यं दाहञ्च बहुमूत्रतां ॥
कुक्षौ कठिनतां शूलं तथा निद्राविपर्य्ययं ।तृट्छदिश्रममूर्च्छाश्च हृद्ग्रहं विडविबद्धतां ॥
जाड्यान्त्रकूजमानाहं कष्टांश्चान्यानुपद्रवान्” ।यदा प्रकुपितो भवेत् प्रकर्षेण कुपितः स्यात्तदावक्ष्यमाणानुपद्रवान् करोति । तानाह हस्तेत्यादि ।यत्र दोषः दुष्ट आमः प्रद्यते गच्छति । जाड्यंअकर्म्मण्यत्यं । अन्यानुपद्रवान् कलायखञ्जत्वादीन्॥
* ॥
तस्यैव विशिष्टानि लक्षणान्याह ।“पित्ताद्दाहं सरागञ्च सशूलं पवनात्मकं ।स्तिमितं गुरुकण्डूकं कफजुष्टं तमादिशेत्” ॥
गुरुकण्डूकं बहुकण्डूकम् ॥
* ॥
तस्यासाध्यत्वादि-कमाह ।“एकदोषानुगः साध्यो द्विदोषो याप्य उच्यते ।सर्व्वदेहचरः शोथः सकष्टः सान्निपतिकः” ॥
* ॥
अथ आमवातस्य चिचित्सा ।“लङ्घनं स्वेदनं तिक्तं दीपनानि कटूनि च ।रेचनं स्रेहनमपि वस्तयश्चाममारुते ॥
रूक्षस्वेदो विधातव्यो वालुकापुटकैरिह ।उपनाहाश्च कर्त्तव्यास्तेऽपि स्नेहविवर्जिता ॥
* ॥
वास्तूकमत्र वृन्ताकं पटोलं कारवेल्लकं ।कोरदूषा यवाः पथ्याः षष्टिकाः शालयोऽनवाः” ॥
अनवाः पुराणाः ।“लावकानां तथा मांसं हितं तक्रेण संस्कृतं ।हितश्च यूषः कौलत्थः कलायश्चणक्स्य च” ॥
* ॥
“चित्रकं कटुका पथ्या नागरातिविषामृताः ।चूर्णिताः कोष्णतोयेन पिबेदामानिलापहाः । १ ।शटी शुण्ठी शिवासोग्रा देवाह्वातिविषामृताः ।क्वथिताः प्रपिवेदामवाती रूक्षञ्च भोजयेत् ॥
देवाह्वा देवदारु । २ ।आमवातगजेन्द्रस्य शरीरवनचारिणः ।एकएव निहन्तायमेरण्डस्नेहकेशरी । ३ ।एरण्डस्नेहयुक्तां हरीतकीं भक्षयेद्विधिवत् ।आमानिलार्त्तियुक्तो युक्तो वृद्ध्या च गृध्रस्या । ४ ।श्वेतं पुनर्नवामूलं तेन तैलं प्रसाधयेत् ।आमवातरुजं हन्ति पादाभ्यञ्जनमर्द्दनात् । ५ ।आरग्वधस्य पत्राणि भृष्टानि कटुतैलतः ।आमवातप्रशान्त्यर्थं खादेद्भक्तावृतानि च । ६ ।शुण्ठीगोक्षुरकक्वाथः प्रातः प्रातर्निषेवितः ।आमवाते कटीशूले पाचनं रुक्प्रणाशनं । ७ ।कटीशूले पिबेत्तैलं एरण्डफलसम्भवं ।महौषधगुडच्योश्च क्वाथं मागधिकायुतं ॥
विशोध्यैरण्डवीजानि पिष्ट्वा क्षीरे विपाचयेत् ।तत्पायसं कटीशूले गृध्रस्यां परमौषधं । ८ ।रास्ना वातारिमूलञ्च वासकः सदुरालभः ।शटीदारुबलामुस्तनागरातिविषाभयाः ॥
श्वदंष्ट्राव्याधिघातश्च मिषिधान्यं पुनर्णवा ।अश्वगन्धामृता कृष्णा वृद्धदारः शतावरी ॥
वचा सहचरश्चैव चविका वृहतीद्वयं ।समभागानि सर्व्वाणि रास्नात्र त्रिगुणा मता ॥
पिबेत् कषायमेतेषामष्टभागावशेषितं ।क्षिप्त्वा नागरचूर्णञ्च प्रक्षेपोऽत्र यथामलं ॥
सर्व्वेषु वातरोगेषु सामेषु तु विशेषतः ।पक्षाघातेऽर्दिते कम्पे कुब्जे सन्धिगतेऽनिले ॥
जानुजङ्घास्थिपीडासु गृध्रस्याञ्च हनुग्रहे ।उरुस्तम्भे वातरक्ते विसूच्यां क्रोष्टुशीर्षके ॥
हृदामये च दुर्नाम्नि योनिशुक्रामयेषु च ।पुंसां मेढ्रगते वाते स्त्रीणां बन्ध्यामये तथा ॥
योषितां गर्भदं मुख्यं नास्त्यस्मात् परमौषधं ।महारास्नादिकः क्वाथो वेधसायं विनिर्म्मितः” ।महारास्नादिक्वथः । ९ । “अजमोदामरिच-पिप्पलीविडङ्गसुरदारुचित्रकशताह्वाः । सैन्धव-मागधिमूलं भागा नवकस्य पलिकाः स्युः ॥
शुण्ठीदशपलिका स्यात् पलानि तावन्ति वृद्धदारस्य ।अभया पलानि पञ्च श्लक्ष्णं चूर्णं विधापयेदेषां ॥
समगुडवटकानदतश्चूर्णं वा कोष्णवारिणा पिबतः ।नश्यन्त्यामानिलजाः सर्व्वे रोगाः सुदारुणाः शीघ्रं ॥
आनाहशूलतूनी प्रतितूनी गृध्रसी गुल्मः । कटि-पृष्ठपरिष्फुटनं स्फुटनं चैवास्थिजङ्घयोस्तीव्रं ॥
श्वयथुस्तथाङ्गसन्धिषु ये चान्येऽप्यामवातजा रोगाःसर्व्वे प्रयान्ति शान्तिं तमैव सूर्य्यांशुविध्वस्तं ॥
अजमोदादिचूर्णमोदकः । १० ।“आमवाते हितोऽतीव पथ्यादिर्गुग्गुलुर्मतः” ।तथैव योगराजाख्यश्चरकादिचिकित्सकैः । ११ ।नागरस्य पलान्यष्टौ घृतस्य कुडवं तथा ।क्षीराढकसमायुक्तं खण्डस्यार्द्धशतं पलं ॥
व्योषत्रिजातकद्रव्यात् प्रत्येकञ्च पलं पलं ।निःक्षिपेच्चूर्णितं तत्र खादेदग्निबलं यथा ॥
आमवातप्रशमनं धातुपुष्टिकरं परं ।बल्यमायुष्यमोजस्यं बलीपलितनाशनं” ॥
शुण्ठीखण्डः । १२ ।“मेथिकायाः पलान्यष्टौ शुण्ठ्या अष्ट पलानि च ।तयोश्चूर्णं पटे पूतं दुग्धे मृद्वग्निना पचेत् ॥
दुग्धाढकयुगे गव्यं घृतमष्टपलं क्षिपेत् ।तत्तावत्सुपचेत् यावत् भवेदतिघनं पयः ॥
पुनः पचेत् शनैस्तत्र दत्त्वाढकमितां सितां ।ततः प्राके सुविज्ञाते ज्वलनादवतारयेत् ॥
मरिचं पिप्पली शुण्ठी कणामूलं सचित्रकं ।यवानी जीरको धान्यं कारवी शतपुष्पिका ॥
जातीफलं शटीत्वक् च पत्रकं भद्रमुस्तकं ।गृह्णीयात् पलमेतेषां सर्व्वेषाञ्च पृथक् पृथक् ॥
षडक्षं नागरं तत्र मरिचं च षडक्षकं ।एषां चूर्णं परिक्षिप्य सर्व्वं संमिश्र्य रक्षयेत् ॥
एतत्तु भेषजं प्रोक्तं मेथिकापाकसंज्ञकं ।भक्षयेत् पलमात्रं तत् यथा चाग्निबलं तथा ॥
आमवातं निहन्त्येतत् सर्व्वांश्च पवनामयान् ।ज्वरांश्च विषमान् हन्ति पाण्डुरोगं सकामलं ॥
हन्त्युन्मादमपस्मारं प्रमेहान् वातशोणितं ।अम्लपित्तं शीतपित्तं शिरःपीडां दृगामयं ॥
पदरं सूतिकारोगं हन्यादेतन्न संशयः ।वपुषः पुष्टिकृद्बल्यं वीर्य्यवृद्धिकरं परं” ॥
मेथिकापाकः । १३ ।“रसो रसोनस्य पिचुप्रमाणःक्षिपेच्च तत्राक्षमितं घृतं गोः ।पिबेटुभे तेन दहत्यवश्यंशिखीव तूलं हि महामवातं” ॥
सामान्यवातव्याधिचिकित्सायां हि लिखितं रसी-नाष्टकमामवाते अतिगुणदं । १४ ।“सैन्धवं श्रेयसी रास्ना शतपुष्पा यवानिका ।स्वर्जिका मरिचं कुष्ठं शुण्ठी सौवर्च्चलं विडं ॥
वचाजमोदा जरणः पौष्करं मधुरं कणा ।एतान्यर्द्धपलांशानि सूक्ष्मकल्कानि कारयेत् ॥
प्रस्थमेरण्डतेलस्य प्रस्थोऽम्बु शतपुष्पजं ।काञ्जिकं द्विगुणं दत्त्वा मस्तु च द्विगुणं तथा ॥
एतत् संभृत्य संभारं शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ।सिद्धमेतत् प्रयोक्तव्यमामवातहरं परं ॥
पाने चाम्भञ्जने वस्तौ कुरुतेऽग्निबलं भृशं ।वातार्त्ते वंक्षणे शूले कटीजानूरुसन्धिजे ॥
तथा हृत्पार्श्वजे शूले शस्तं श्लेष्मणि पीडिते ।अन्यांश्चानिलजान् रोगान् नाशयत्याशु देहिनां”वृहत्सैन्धवाद्यं तैलं । १५ ।“दधिमत्स्यगुडक्षीरपोतकीमाषपिष्टकं ।वर्जयेदामवातार्त्तो गुडमांसमनूपजं” ॥
इत्यामवाताधिकारः । इति भावप्रकाशः ॥
(आत्रेयौवाच ।“लक्षणं शृणु पुत्त्र ! त्वं समासेन वदाम्यहं ।गुर्व्वन्नाहारपुष्टेन मन्दाग्नेश्च व्यवायिनः ॥
तर्पितैः कन्दशाकैस्तु आमोवायुसमीरितः ।श्लेष्मस्थाने प्रपच्यैव जायते बहुवेदनः ॥
आमातिसारो वर्त्तेत सन्धौ शोफः प्रजायते ।जडत्वञ्चैव गात्राणां बलासपतनं मुखे ॥
पृष्ठमन्यात्रिकेजातवेदनार्त्तोऽपि सीदति ।अङ्गं वैकल्यमायाति आमवाते भिषग्वर” ! ॥
चिकित्सा यथा ॥
* ॥
“तस्य नो स्नेहनं कार्य्यं पाचनञ्च विधीयते ।आमं संक्षयते प्राज्ञैः चतुर्धा भेदलक्षणैः” ॥
विष्टम्भ्यामलक्षणं यथा ॥
* ॥
“विष्टम्भी गुल्मकृन्मेही आमः पक्वाम एव च ।सर्व्वाङ्गगो भवेच्चान्यो वक्ष्ये तस्यापि लक्षणं ॥
विष्टम्भो गुरु चाध्मानं वस्तिशूलञ्च जायते ।तस्यापि पाचनं कार्य्यं स्नेहनञ्चैव कारयेत्” ॥
गुल्मशङ्क्यामलक्षणं यथा ॥
* ॥
“जठरं गर्ज्जते यस्य गुल्मवत् परिपीड्यते ।कटीदेशे जडत्वञ्च आमगुल्माभिशङ्कितः ॥
तस्यादौ लङ्घनानि स्युर्ज्ञात्वा देहबलाबलं ।पाचनं नैव कर्त्तव्यं गुल्मपाके विमूर्च्छति ॥
पाचिते चापि गुल्मामे तदाशु मरणं ध्रुवम्” ।स्नेह्यामलक्षणं यथा ॥
* ॥
“यस्य च स्निग्धता गात्रे जाड्यं मन्दाग्निको वली ।स्नेहामो विजलो यस्य स्नेहीवामः प्रकीर्त्तितः ॥
तस्य नो स्नेहनं कार्य्यञ्चोपवासञ्च कारयेत् ।पाचनञ्चैव कर्त्तव्यमामञ्चैवातिसारयेत्” ।आमस्य लक्षणं यथा ॥
* ॥
“यस्य शोफाननं जाड्यं तथा चैव घनोदरं ।अरुच्यामातिसारश्च सचासाध्यो विजानता ॥
प्रत्याख्येया क्रिया कार्य्या जीवितस्यापि संशये ।पाचनं पाचितं ज्ञात्वा तस्माच्चूर्णानि दापयेत्” ।चिकित्सा यथा ॥
* ॥
“आमवाते कणायुक्तं दशमूलीजलं पिबेत् ।गुडूची नागरं पथ्या चूर्णमेतद्गुडान्वितं ॥
धान्यनागरराजाम्लदेवदारुवचाभयाः ।पाचनञ्चामवाते च श्रेष्ठमेतत्सुखावहं” ॥
)