| YouTube Channel

आभ्युदयिकं (AbhyudayikaM)

 
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आभ्युदयिकं, त्रि, (अभ्युदयः प्रयोजनम् अस्य । अभ्यु-दय् + ठक् ।) अभ्युदयनिमित्तश्राद्धादि । यथा ।अथाभ्युदयिकश्राद्धं । तत्र गोभिलः । आभ्युदयिकेश्राद्धे युग्मानाशयेत् प्रदक्षिणमुपचारः ऋजवोदर्भाः यवैस्तिलार्थः । सम्पन्नमिति तृप्तिप्रश्नः ।दधिवदराक्षतमिश्राः पिण्डाः नान्दीमुखाः पितरःप्रीयन्तामिति दैवे वाचयित्वा नान्दीमुखेभ्यः पि-तृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपितामहेभ्यो मातामहेभ्यःप्रमातामहेभ्यो वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च प्रीयन्तां नस्वधाञ्च प्रयुञ्जीत इति । अभ्युदयो विवाहादिस्त-दर्थं श्राद्धं आभ्युदयिकं । आभ्युदयिके अभ्युदय-निमित्तके । अभ्युदयः इष्टलाभः । स च भूत-भविष्यद्भेदेन द्विबिधः । तत्र भूतं पुत्त्रजन्मादिभविष्यत् विवाहादि । एवञ्च श्राद्धविवेकादौश्राद्धभेदगणने वृद्धिश्राद्धत्वेन कर्म्माङ्गत्वेन चयदुभयत्वमुक्तं तदुभयमेवात्राभ्युदयिकत्वेनोपपन्नंतेनाभिलापे आभ्युदयिकश्राद्धमिति प्रयोज्यं । अत्रयवैस्तिलार्थ इत्यनेन पार्ब्बणश्राद्धप्राप्ततिलस्थानेयवविधानात् आभ्युदयिकस्यापि पार्ब्बणप्रकृतित्वंप्रतीयते । अन्यथा तिलार्थ इत्युपादानं व्यर्थंस्यात् । ततश्च पार्ब्बणप्रकृतिकत्वेन पित्र अयुग्म-ब्राह्मणप्राप्तौ तन्निराशाय पितृपक्षे ब्राह्मणयुग्म-त्वोपदेशः दैवे युग्मत्वस्य पार्ब्बणप्राप्तत्वान्नतदर्थो-पदेशः ।“अपसव्यं ततः कृत्वा पितॄणामप्रदक्षिणं” ।इति याज्ञवल्क्यवचनेन देवकर्म्मानन्तरं पितृ-कर्म्मकरणे प्राप्तवामोपचारनिराशाय प्रदक्षिण-मुपचारः तेन देवपितृकर्म्मकरणाय दक्षिणावर्त्तेनगन्तव्यं । द्विगुणभुग्नत्वनिराशाय ऋजवो दर्भाइति ऋजुत्वोपदेशः । तृप्ताः स्थ इत्यनेन तृप्तिप्रश्नेसम्पन्नमिति प्रष्टव्यं । योग्यत्वात् सुसम्पन्नमितिप्रोक्ते इति वक्ष्यमाणछन्दोगपरिशिष्टवचनाच्च सु-सम्पन्नमित्युत्तरं । एतद्दर्भमयब्राह्मणपक्षेप्यबाधि-तत्वाद्वाच्यं । दधिवदराक्षतमिश्रा इत्यनेन दध्या-दिमिश्रणमावश्यकं । अक्षतो यवः ।“अक्षताश्च यवाः प्रोक्ता भृष्टा धाना भवन्ति ते” ।इति भट्टनारायणधृतात् । अतएव वक्ष्यमाणछन्दो-गपरिशिष्टवचने अक्षतमनुक्त्वा संयोज्य यवकर्क्क-न्धुदधिभिरिति निःसन्दिग्धमुक्तं । स्वधावाचनप्रश्न-निवृत्तये नान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामित्युप-देशः । तत्र स्वधां वाचयिष्ये इति पितृपक्षएवप्रत्रः अतएव तन्निष्टत्तये दैव इति आदौ देवपक्षेनान्दीमुखाः पितरः प्रीयन्तामिति प्रश्नः । उत्तरञ्चप्रीयन्तामिति । ततः पितृपक्षे स्वधावाचनस्थानी-यत्वेन वृद्धप्रमातामहेभ्यश्च इति चकारनिर्देशेनच स्वधोच्यतामितिवत् प्रत्येकमेव प्रीयन्तामितिपृच्छेत् प्रत्युत्तरञ्च अस्तु स्वधा इतिवत् तन्त्रेणैवप्रीयन्तामिति । अत्र नान्दीमुखाः पितर इत्यादिनान्दीमुखेभ्यः पितृभ्य इति निर्देशेन च नान्दी-मुखं पितृगणमिति विष्णुपुराणेन च मातामहे-भ्यश्च तथा नान्दीमुखेभ्य एव च इति व्रह्मपुराणेनच नान्दीमुखपदश्रुतेस्तद्विशेषणविशिष्टस्यैवाभ्यु-दयिके देवतात्वं ततश्चात्रापि प्रीयन्तामितिवन्ना-न्दीमुखेभ्यः पितामहेभ्य इति वाच्यं । न तु नान्दी-मुखविशेषणशून्यं पितामहेभ्यः प्रीयन्तामितिपितृदयितोक्तं युक्तम् । नान्दीमुखेभ्यः पितृभ्यप्रीयन्तामित्यत्रान्वितस्य नान्दीमुखेभ्य इत्यस्यपितामहेभ्य इत्यादावनन्वयित्वेन प्रागुक्तयुक्त्याप्राप्तस्य नान्दीमुखविशेषणस्य पितामहेभ्य इत्या-दावपि प्राप्तेः । एतेनात्र मैथिलोक्तं तन्त्रता-विधानमपि निरस्तं । पार्ब्बणवत् स्वधाःप्राप्तेः तन्निराशाय न स्वधां प्रयुञ्जीतेति अत्रविशेषादभिलापे मन्त्रे च स्वधापदनिवृत्तिः ।अभिलापे नम इति ब्रूयात् । “अमुकामुकगोत्रै-तत् तुभ्यमन्नं स्वधा नमः” । इति ब्रह्मपुराणे श्राद्धेस्वधा नमः पदयोस्त्यागबोधकत्वेन विकल्पाद-त्राभ्युदयिके स्वधानिषेधान्नम एवान्वेति । पितॄ-नप्यत्र देववदित्यनेनापि पार्ब्बणोक्तविश्वदेव-पक्षीयनम एव प्रतीयते न तु मैथिलोक्तं स्वाहेति ।श्राद्धे तथा प्रयागे प्रमाणाभावात् । एवमाश्वला-यनगृह्ये यवोसीति मन्त्रे तु पुष्ट्या इति श्रुतेर्मन्त्र-मात्रे स्वधापदस्थाने पुष्टिपदप्रयोगः । इति श्राद्ध-तत्त्वं । अन्यत् नान्दीमुखशब्दे द्रष्टव्यं ॥