| YouTube Channel

आधिबन्ध (Adhibandha)

 
Monier Williams Cologne
English
आधि-बन्ध a See under आ-√ ध्यै.
आ-धि—बन्ध b
m.
 the tie of anxiety (said of a king in relation to his care of his subjects),
MBh.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आधिबन्ध
पु०
 आधिः बहुप्रजानां कथं पालनं स्यादितिचिन्ता एव बन्धः । बहुप्रजारक्षणार्थचिन्तारूपबन्धे ।“कथं राजन्! प्रजारक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते” युधिष्थिरप्रश्नेतच्चिन्ताधिरूपबन्धनिवारणाय यथा राज्ञाचरणीयंतथोक्तं तं प्रति भीष्मेण भा० शा० ७० अ० “समासेनैवते राजन्! धर्मान् वक्ष्यामि शाश्वतान् । विस्तरे-णेह धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात् । धर्मनिष्ठान् श्रुत-वतो देवव्रतसमाहितान् । अर्च्चयित्वा यजेथास्त्वं गृहेगुणवतो द्विजान् । प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्यच । अथ सर्व्वाणि कुर्व्वीथाः कार्य्याणि सपुरोहितः ।धर्म्मकार्य्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च । ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः । आर्ज्जवेन च सम्पन्नोधृत्या बुद्ध्या च भारत! । यथार्थं प्रतिगृह्णीयाः काम-क्रोधौ च वर्ज्जयेः । कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽयं राजा-ज्नुतिष्ठति । न स धर्म्मं न चाप्यर्थं प्रतिगृह्णाति वा-लिशः । मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामार्थेषु प्रयूयुजः ।अलुब्धान् बुद्धिसम्पन्नान् सर्वकर्म्मसु योजयेः । मूर्खोह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्य्याणामविशारदः । प्रजाः क्लिश्नात्ययो-गेन कामक्रोधसमन्वितः । बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेना-थापराधिनाम् । शास्त्राणि तेन लिप्सेथा वेतनेन धना-गमम् । दापयित्वा करं धर्मं राष्ट्रं नीत्या यथाविधि ।तथैतं कल्पयेद्राजा योगक्षेममतन्द्रितः । गोपायितारंदातारं षर्मनित्यमतन्द्रितम् । अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्तिमानवाः । मा स्माधर्मेण लोभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् ।धर्मार्थावध्रुवौ तस्य यो न शास्त्रपरो भवेत् । अर्थशास्त्र-परो राजा धर्मार्थान्नाधिगच्छति । अस्थाने चास्य त-द्वित्तं सर्वमेव विनश्यति । अर्थमूलो हि हिंसाञ्च कुरुतेस्वयमात्मनः । करेरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात् सम्पीडयेत्प्रजाः । ऊधश्छिन्द्यात्तु यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः । एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्द्धते । यो हिदोग्ध्रीमुपास्ते च स नित्यं विन्दते पयः । एवं राष्ट्रमुपा-येन भुञ्जानो लभते फलम् । अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्य-मानं सुरक्षितम् । जनयत्यलां नित्यं कोषवृद्धिं युधि-ष्टिर! । दोग्ध्री धान्यं हिरण्यञ्च मही राज्ञा सुरक्षिता ।नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः । माला-कारोपमो राजन्! भव नाङ्गारिकोपमः । तथा युक्तश्चिरंराज्यं भोक्तुं शक्ष्यसि पलयन् । परचक्राभियानेन यदिते स्याद्धनक्षयः । अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषुयत् । मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रच लेन्मनः । अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत । धनानि तेभ्योदद्यास्त्वं यथाशक्ति यथाऽर्हतः । सान्त्वयन् परिरक्षंश्च स्व-र्गमाप्स्यसि दुर्ज्जयम् । एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परि-पालय । स्वन्तं पुण्यं यशो नित्यं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन! ।धर्म्मेणव्यवहारेण प्रजां पालय पाण्डव! । युधिष्ठिर! यथायुक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे । एष एव परो धर्मो यद्राजारक्षति प्रजाः । भूतानां हि यदा धर्मो रक्षणं परमादया । तस्मादेव परं धर्म्मं मन्यन्ते धर्म्मकोविदाः । योराजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम् । यदह्ना कुरुतेपापमरक्ष भयतः प्रजाः । राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्त-मधिगच्छति । यदह्ना कुरुते धर्म्मं प्रजा धर्मेण पालयन् ।दश वर्षसहस्राणि तस्यभुङ्क्तेफलं दिवि । स्विष्टिः स्वधीतिःसुतपा लोकान् जयति यावतः । क्षणेन तानवाप्नोतिप्रजा धर्मेण पालयन् । एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय! परि-पालय । ततः पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिवन्धेन योक्ष्यसे” ।