आधि (Adhi)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दसागरः
EnglishCapeller Eng
EnglishHelp us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
Spoken Sanskrit
Englishआधि - Adhi - - mental pain
आधि - Adhi - - repository
आधि - Adhi - - bane
आधि - Adhi - - curse
आधि - Adhi - - agony
आधि - Adhi - - anxiety
आधि - Adhi - - lease [ money ]
आधि-मुक्त - Adhi-mukta - - carefree
आधि Adhi bane
अश्वघ्न azvaghna horse-bane
पङ्क्तिदोष paGktidoSa society-bane
Wilson
EnglishApte
Englishआधिः [ādhiḥ], [आधीयते स्थाप्यते प्रतीकाराय मनो$नेन, आ-धा-कि III.3.92
connected with आध्यै in some senses]
Mental pain or anguish, agony, anxiety (opp. व्याधि- which is bodily pain)
न तेषामापदः सन्ति नाधयो व्याधय- स्तथा Mb
मनोगतमाधिहेतुम् 3.1
8.27, 9.54
3.15
4.11
4
1.37.
A bane, curse, misery
यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः 4.18
6.28.
A pledge, deposit, pawn, mortgage
2.23
8.143
आधिश्चोपनिधिश्चोभौ न कालात्ययमर्हतः 145.
A place, residence.
Location, site.
Definition, epithet, attribute, title.
Misfortune, calamity (व्यसन).
Reflection on religion or duty (धर्मचिन्ता)
Hope, expectation.
A man solicitous for the maintenance of his family (कुटुम्बव्यापृत).
Punishment
एनमाधिं दापयिष्येद्यस्मात्तेन भयं क्वचित् Śukra. 4.641.Comp. -ज्ञ
suffering pain, distressed.
crooked.-भोगः the use or enjoyment of a deposit (as of a horse, cow when pledged). -मन्युः (pl. ) feverish heat or burning. -स्तेनः one who uses a deposit without the owner's consent.
Apte 1890
Englishआधिः [आधीयते स्थाप्यते प्रतीकाराय मनोऽनेन, आ-धाकि P. III. 3. 92
connected with आध्यै in some senses] 1 Mental pain or anguish, agony, anxiety, (opp. व्याधि which is bodily pain)
न तेषामापदः संति नाधयो व्याधयस्तथा Mb.
मनोगतमाधिहेतुं Ś. 3. 11
R. 8. 27, 9. 54
Bh. 3. 105
Bv. 4. 11
Māl. 4
Ki. 1. 37.
2 A bane, curse, misery
यांत्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः Ś. 4. 17
Mv. 6. 28.
3 A pledge, deposit, pawn, mortgage
Y. 2. 23
Ms. 8. 143.
4 A place, residence.
5 Location, site.
6 Definition, epithet.
7 Misfortune, calamity (व्यसन).
8 Reflection on religion or duty (धर्मचिंता).
9 Hope, expectation.
10 A man solicitous for the maintenance of his family (कुटुंबव्यापृत).
Comp.
ज्ञ a. {1} suffering pain, distressed. {2} crooked.
भोगः the use or enjoyment of a deposit (as of a horse, cow &c. when pledged).
मन्युः (pl.) feverish heat or burning.
स्तेनः one who uses a deposit without the owner's consent.
Monier Williams Cologne
EnglishMonier Williams 1872
English1. आ-धि, इस्, m. (for 2. आ-धि see under आ-ध्यै),
place, situation
a pledge, deposit
a pawn, a mort-
gage
location fixing, site
definition, epithet.
—आ-
धि-त्व, अम्, n. the nature or circumstance of a
pledge.
—आधित्वोपाधि (°त्व-उप्°), इस्, m. the ob-
ject or purpose with which a pledge is given, the
conditions or terms of a mortgage.
—आधि-भोग,
अस्, m. enjoyment or use of a deposit, use of a horse,
cow, &c., when pledged.
2. आ-धि, इस्, m. (for 1. see under आ-धा), thought,
care, anxious reflection, mental agony, anxiety, pain
misfortune
reflection on religion or duty
hope, ex-
pectation
a man solicitous for his family's livelihood.
—आधि-ज, अस्, आ, अम्, produced by pain, &c.
—आधि-
ज्ञ, अस्, आ, अम्, suffering pain, distressed
crooked.
—आधि-मन्यु, अवस्, m. pl. feverish heat or burning.
—आधि-म्लान, अस्, आ, अम्, withered with anxiety.
Macdonell
EnglishBenfey
EnglishApte Hindi
Hindiआधिः
- आ+ धा+ कि
"मानसिक पीड़ा, वेदना, चिन्ता"
आधिः
- आ+ धा+ कि
"विपत्ति, अभिशाप, सन्ताप"
आधिः
- आ+ धा+ कि
"निक्षेप, धरोहर, गिरवी, रेहन"
आधिः
- आ+ धा+ कि
"स्थान, आवास"
आधिः
- आ+ धा+ कि
"अवस्थान, ठिकाना"
आधिः
- आ+ धा+ कि
परिवार के भरण-पोषण के लिए चिन्तातुर
आधिः
- आ+ धा+ कि
दण्ड
Shabdartha Kaustubha
Kannadaआधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮನೋರೋಗ
निष्पत्तिः - > आ + डुधाञ् (धारणपोषणयोः) -"किः" (३-३-९२)
व्युत्पत्तिः - > आधीयतेऽनेन
प्रयोगाः - > "भूयिष्ठं भव दक्षिणा परिजने भाग्येष्वनुत्सेकिनी यान्त्येवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः ॥"
उल्लेखाः - > शाकु० ४-१७
आधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಡವು /ಗಿರವಿ
आधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಳ /ಜಾಗ
आधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಸನ /ದುಃಖ
आधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪ್ರತ್ಯಾಶೆ /ನಿರೀಕ್ಷಣೆ
आधि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಾಮೀನು /ಈಡು /ಹೊಣೆ
विस्तारः - > "आधिः पुमांश्चित्तपीडाप्रत्याशाबन्धकेषु च । व्यसने चाप्यधिष्ठानेऽपि" - मेदि० ।
L R Vaidya
EnglishADi {% m. %} 1. Mental agony, anxiety, (op. to व्याधि which is bodily pain), आधिव्याधिपराहतो यदि सदा क्षेमं निजं वाञ्छसि Bh.V.iv.11, viii.27, ix.54
2. a bane, curse, misery, यान्त्वेवं गृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः Sak.iv.
3. a pledge, a pawn, a mortgage (in law), Yaj.ii.28, M.viii.144
4. residence.
Bopp
LatinIndian Epigraphical Glossary
EnglishSanskrit Tibetan
Tibetankun 'dzin
१ )+ाधि २) आग्रह ३) षन्धर ४) सन्धा
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskritमदो मुन्मोहसंभेदो व्याधिस्त्वाधी रुजाकरः ॥ ३१२ ॥
मद (पुं), व्याधि (स्त्री), आधि (पुं), रुजाकर (पुं)
प्रतिभूर्लग्नकः साक्षी स्थेय आधिस्तु बन्धकः ॥ ८८२ ॥
प्रतिभू (पुं), लग्नक (पुं), साक्षिन् (पुं), स्थेय (पुं), आधि (पुं), बन्धक (पुं)
मनसः कर्म संकल्पः स्यादथो शर्म निर्वृतिः ।
सातं सौख्यं सुखं दुःखं त्वसुखं वेदना व्यथा ॥ १३७० ॥
पीडा बाधार्तिराभीलं कृच्छ्रं कष्टं प्रसूतिजम् ।
आमनस्यं प्रगाढं स्यादाधिः स्यान्मानसी व्यथा ॥ १३७१ ॥
सङ्कल्प (पुं), शर्मन् (क्ली), निर्वृति (स्त्री), सात (क्ली), सौख्य (क्ली), सुख (क्ली), दुःख (क्ली), असुख (क्ली), वेदना (स्त्री), व्यथा (स्त्री), पीडा (स्त्री), बाधा (स्त्री), आर्ति (स्त्री), आभील (क्ली), कृच्छ्र (क्ली), कष्ट (क्ली), प्रसूतिज (क्ली), आमनस्य (क्ली), प्रगाढ (क्ली), आधि (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskritआधि
आधि, मानसी-पीडा
आधिस्तु मानसी पीडा वाञ्छितोऽर्थो मनोरथः ।
verse 2.1.1.535
page 0061
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritवाचस्पत्यम्
Sanskritआधि अधीयतेऽभिनिवेश्यते प्रतीकाराय मनोऽनेनआ + धा--कि । मानसदुःखकारके व्यथाभेदे “नाध-योव्याधयः क्लेशादैवभूतात्महेतवः” भा० प्र० । “यान्त्येवंगृहिणीपदं युवतयो वामाः कुलस्याधयः” शकु० ।आधिदैविकशब्देऽस्य विवृतिः । ईषत् अधिक्रियतेउत्तमर्ण्णोऽत्र आ + ईषदर्थे धा--अधिकारार्थे आधारे किआधीयते ऋणशोधनार्थम् आ + धा--कर्मणि किवा१ ऋणशोधनार्थं प्रतिभूस्थानीयतया बन्धकत्वेन उत्तमर्ण्णसमीपे अधमर्णेनाधीयमाने उत्तमर्ण्णस्य ईषत्स्वत्व-हेतुभूतव्यापारविशिष्टे २ द्रव्येऽस्य विवृतिः मिता० ।“धनप्रयोगे द्वौ विश्वासहेतू प्रतिभूराधिश्च । यथाह ना-रदः । “विश्रम्भहेतू द्वावत्र प्रतिभूराघिरेव चेति” । तत्रप्रतिभूर्निरूपित इदानीमाधिर्निरूप्यते । आधिर्नाम गृही-तस्य द्रव्यस्योपरि विश्वासार्थमधमर्णेनोत्तमर्णाधिक्रियायैआधीयतं इत्याधिः स च द्विधैव कृतकालोऽकृतकालश्च पुन-श्चैकैकशोद्विबिधः गोप्योभोग्यश्च । यथाह नारदः । “अधि-क्रियतैत्याधिः स विज्ञेयोद्विलक्षणः । कृतकालोऽपनेयश्च-यावद्देयोद्यतस्तथा । स पुनर्द्विविधः प्रोक्तोगोप्योभोग्यस्त-थैव चेति” । कृतकाल आधानकालएवामुष्मिन् कालेदीपोत्सवादौ मयायमाधिर्म्मोक्तव्योऽन्यथा तवैवाधिर्भ-विष्यतीत्येवं निरूपिते कालेऽपनेयः आत्मसमीपे नेतव्योभो-चयितव्यः इत्यर्थः । देयं दानं देयमनतिक्रम्य यावद्देयम्उद्यतोनियतः स्थापितैत्यर्थः । यावद्देयम् उद्यतोयाव-द्देयोद्यतः गृहीतधनप्रत्यर्पणावधिरनिरूपितकाल इत्यर्थःगोप्योरक्षणीयः । एवञ्चतुर्विधस्याधेर्विशेषमाह । “आधिःप्रणश्येत् द्विगुणे धने यदि न मुच्यते । काले काल-कृतोनश्येत् फलभोग्यो न नश्यति” या० । प्रयुक्ते धनेस्वकृतया वृद्ध्या कालक्रमेण द्वितुणीभूते यद्याधिरधमर्ण्णेनद्रव्यदानेन न मोच्यते तदा नश्यत्यधर्मर्णस्य धनं प्र-योक्तुः स्वं भवति । कालकृतः कृतकालः आहिताग्न्या-दिषु पाठात्कालशब्दस्य पूर्वनिपातः स तु कालेनिरूपिते प्राप्ते नश्येत् द्वैगुण्यात्प्रागूर्द्धंवा । फल-भोग्यः फलंः भोग्यं यस्यासौ फलभोग्यः क्षेत्रारामादिःस न कृदाचिदपि नश्यति । कृतकालस्य गोप्यस्य भोग्यस्य चतत्कालातिक्रमे नाशौक्तः “काले कालकृतोनश्येदिति ।अकृतकालस्य भोग्यस्य नाशाभावौक्तः “फलभोग्यो न नश्य-तीति” पारिशेष्यादाधिःप्रणस्येतदित्येदेतदकृतकालगोप्याधि-विषयसवतिष्ठते । द्वैगुण्यातिक्रमेण निरूपितकालातिक्रमणच विनाशे चतुर्दशदिवसप्रतीक्षणं कर्त्तव्यम् वृहस्पतिवचनात्“हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्णे काले कृतावधौ । बन्धकस्यधनी स्वामी द्विसप्ताहं प्रतीक्ष्य च । तदन्तरा धनदत्त्वाऋणी बन्धमवाप्नुयादिति” । नन्वाधिःप्रणश्येदित्यनुपपन्नम्अधमर्णस्य स्वत्वनिवृत्तिहेतोर्दानविक्रयादेरभावात् मनुवचन-विरोधाच्च “नचाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः”इति । कालेन संरोधः कालसंरोधश्चिरकालमवस्थानंतस्मात्कालसंरोधाच्चिरकालावस्थानादाधेर्न्ननिसर्गोस्ति ना-न्यत्राधीकरणमस्ति न च विक्रयः एवमाधीकरणविक्रयप्रतिषेधाद्धनिनः स्वत्वाभावोऽवगम्यत इति, उच्य-ते आधीकरणमेव लोके सोपाधिकस्वत्वानिवृत्तिहेतुः प्रसिद्धः ।आधिस्वीकारश्च सोपाधिकस्वत्वापत्तिहेतुः प्रसिद्धः ।तत्र धनद्वैगुण्ये निरूपितकालप्राप्तौ च द्रव्यदानस्यात्यन्तनिवृत्तेरनेन वचनेनाधमर्णस्यात्यन्तिकी स्वत्यनिवृत्तिरुत्त-मर्णस्य चात्यन्तिकं स्वत्वम्भवति । न च मनुवचनविरोधःयतः “नत्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिमाप्लुयादिति”भोग्याधिं प्रस्तुत्येदमुच्यते “नचाधेः कालसंरोधान्निस-र्गोस्ति न विक्रय” इति भोग्यस्याधेश्चिरन्तनकालावस्थाने-ऽप्याधीकरणविक्रयनिषेधेन धनिनः स्वत्वन्नास्तीति । इहा-प्युक्तं “फलभोग्योन नश्यतीति” । गोप्याधौ तु पृथगारब्ध-म्मनुना । “न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानोवृद्धिमुत्सृजे-दिति” । इहापि वक्ष्यते “गोप्याधिभोगे नोवृद्धिरिति”आधिःप्रणश्येद्द्विगुण इति तु गोप्याधिं प्रत्युच्यत इतिसर्वमविरुद्धम् । किञ्च “गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारेऽथ-हापिते । नष्टोदेयो विनष्टश्चदैवराजकृतादृते” या० । गो-प्याधेस्ताम्रकटाहादेरुपभोगे न वृद्धिर्भवति । अल्पेऽप्युपभोगेमहत्यपि वृद्धिर्हातव्या समयातिक्रमात् तथा सोपकारे उप-कारकारिणि बलीवर्द्दताम्रकटाहादौ भोग्याधौ सवृद्धिके हापिते हानिं व्यवहाराक्षमत्वं गमिते नो वृद्धिरितिसम्बन्धः नष्टोविकृतिङ्गतस्ताम्रकटाहादिश्छिद्रभेदादिनापूर्ववत् कृत्वा देयः तत्र गोप्याधिर्न्नष्टश्चेत् पूर्व्ववत् कृत्यादेयः । उपभुक्तोऽपि चेद्वृद् धिरपि हातव्या भोग्यादिर्य्यदि नष्टःतदा पूर्ववत् कृत्वा देयः । वृद्धिसद्भ्वावे वृद्धिर्वा हातव्या विनष्टआत्यन्तिकं नाशं प्राप्तः सोऽपि देयोमूल्यादिद्वारेण तद्दानेसवृद्धिकं मूल्यं लभते यदि न ददाति तदा मूलनाशः“विनष्टे मूलनाशः स्याद्दैवराजकृतादृत” इति नारदवच-नात् । दैवराजकृतादृते दैवमग्न्युदकदेशोपप्लवादि ।दैवकृताद्विनाशाद्विना । तथा स्वापराधरहिताद्राजकृतात् ।दैवराजकृते तु विनाशे सवृद्धिकं मूल्यं दातव्यमधर्मेणा-ध्यन्तरं वा यथाह । “स्रोतसापहृते क्षेत्रे राज्ञा चैवापहा-रिते । आधिरन्योऽथकर्त्तव्योदेयं वा धनिने धनमिति” ।तत्र स्रोतसापहृत इति दैवकृतोपलक्षणम् । अपि च“आधेः स्वीकरणात्सिद्धीरक्ष्यमाणोऽप्यसारताम् । यातश्चे-दन्य आधेयोधनभाग्वा धनी भवेत्” या० । आधे-र्गोप्यस्य भोग्यस्य च स्वीकरणादुपादानादाधिग्र-हणसिद्धिर्न साक्षिलिखनमात्रेण नाप्युद्देशमात्रेण ।यथाह नारदः । “आधिस्तु द्विविधः प्रोक्तोज-ङ्गमःस्थावरस्तथा । सिद्धिरत्रोभयस्यापि भोगोयद्य-स्ति नान्यथेति” । अस्य च फलम् । “आधौ प्रतिग्रहे क्रीतेपूर्वा तु बलवत्तरेति” । या स्वीकारान्ता क्रिया सा पूर्वा-बलवती स्वीकाररहिता तु पूर्वापि न बलषतीति । सचाधिःप्रयत्नेन रक्ष्यमाणोऽपि कालवशेन यद्यसारतामविकृत एवसवृद्धिकमूल्यद्रव्यापर्याप्तताङ्गतस्तदाधिरन्यः कर्त्तव्यः । “ध-निने वा धनन्देयं रक्ष्यमाणोऽप्यसारतामिति” वदताऽऽधिःप्रयत्नेन रक्षणीयो धनिनेति ज्ञापितम् । आधिःप्रण-श्येद्द्विगुण इत्यस्यापवादमाह । “चरित्रबन्धककृतं सवृद्ध्या-दापयेद्धनम् । सत्याङ्कारकृतन्द्रव्यं द्विगुणम्प्रतिदापयेत्” या०चरित्रं शोभनाचरितम् चरित्रेणं बन्धकम् चरित्रबन्धकम्तेन यत् द्रव्यमात्मसात्कृतम्पराधीनं वा कृतम् । एत-दुक्तम्भवति धनिनः स्वच्छाशयत्वेन बहुमूल्यमपि द्रव्य-माधीकृत्याधमर्णेनाल्पमेव द्रव्यमात्मसात्कृतम् । यदि वाऽ-धमर्णस्य स्वच्छाशयत्वेनाल्पमूल्यमाधिं गृहीत्वा बहु-द्रव्यमेव धनिनाधमर्ण्णाधीनं कृतमिति तद्धनं नृपोवृद्ध्यासह दापयेत् । अयमाशयः एवंरूपं बन्धकं द्विगुणीभूतेऽपिद्रव्ये न नश्यति किन्तु द्रव्यमेव द्विगुणन्दातव्यमिति । तथासत्यङ्कारकृतं करणङ्कारः भावे घञ् सत्यस्य कारः सत्य-ङ्कारः “कारे सत्यागदस्येति” पा० मुम् सत्यङ्कारेण कृतं सत्यङ्का-रकृतम् । अयमभिसन्धिः यदा बन्धकार्पणसमय एवेत्धंपरिभाषितं द्विगुणीभूतेऽपि द्रव्ये मया द्विगुणं द्रव्यमेवदातव्यम् नाधिनाश इति तदा तत्द्विगुणन्दापयेत् इति ।अन्योऽर्थः । चरित्रमेव बन्धकञ्चरित्रबन्धकम् । चरित्र-शब्देन गङ्गास्नानाग्निहोत्रादिजनितमपूर्वमुच्यते यत्रतदेवाधीकृत्य यद्द्रव्यमात्सात्कृतम् । तत्र तदेवद्विगुणभूतन्दातव्यन्नाधिनाश इति । “आधिप्रसङ्गादन्य-दुच्यते । सत्यंकारकृतमिति क्रयविक्रयादिव्यस्थानिर्वा-हाय यद्यङ्गुलीयकादि परहस्ते कृतं तद्व्यवस्थातिक्रमे द्वि-गुणन्दातव्यं तत्रापि येनाङ्गुलीयकाद्यर्पितं सएव चेद्यव-स्थातिवर्त्ती तेन तदेव हातव्यम् । इतरश्चेद्व्यवस्थाति-वर्त्ती तदा तदेवाङ्गुलीयकादिद्विगुणम्प्रतिदापयेदिति ।किञ्च “उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिः स्तेनोऽन्यथा भवेत् ।प्रयोजकेऽसति धनं कुलेऽन्यस्याधिमाप्नुयात्” या० । धन-दानेनाधिमोक्षणायोषस्थितस्याधिर्मोक्तव्योधनिना वृद्धि-लोभेन न स्थापयितव्यः । अन्यथा अमोक्षणे स्तेन श्चौर-वद्दण्ड्यो भवेत् । असन्निहिते पुनःप्रयोक्तरि कुले तदा-प्तहस्ते सवृद्धिकं धनं निधायाधमर्णः स्वीयं बन्धकं गृ-ह्णीयात् । अथ प्रयोक्ताप्यसन्निहितस्तदाप्ताश्च धनस्यग्रहीतारो न सन्ति यदि वा असन्निहिते प्रयोक्तरि आधि-विक्रयेण धनदित्साऽधमर्णस्य तत्र किं कतेव्यमित्यपेक्षितेआह । “तत्कालकृतमूल्योवा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः” या० ।तस्मिन् काले यत्तस्याधेर्म्मूल्यन्तत्परिकल्प्य तत्रैव धनिनितमाधिं वृद्धिरहितं स्थापयेन्न तत ऊर्द्धं धनं वर्द्धते याव-द्धनी धनं गृहीत्वा तमाधिं मुञ्चति यावद्वा तन्मूल्यद्रव्य-मृणिने । प्रवेशयति यदा तु द्विगुणीभूतेऽपि धने द्विगुण-न्धनमेव ग्रहीतव्यम् नत्वाधिनाश इति विचारितमृण-ग्रहणकालएव तदा द्विगुणीभूते द्रव्ये असन्निहितेवाऽधमर्णे धनिना किं कर्त्तव्यमित्यतआह । “विनाधारणकाद्वापि विक्रीणीत ससाक्षिकम्” या० । धारण-कादधमर्णाद्विना असन्निहिते साक्षिभिस्तदाप्तैश्च सह-तमाधिं विक्रीय तत् धनं गृह्णीयाद्धनी वाशब्दोव्यवस्थितविकल्पार्थः । यदर्णग्रहणकाले द्विगुणीभूतेऽपिधने धनमेव गृहीतव्यम् नत्वाधिनाश इति न विचा-रितम् । तदा आधिः प्रणश्येत् द्विगुण इत्याधिनाशः ।बिचारिते त्वयं पक्ष इति । भोग्याधौ विशेषमाह ।“यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु । मोच्य आधि-स्तदुपन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने” या० यदा प्रयुक्तं धनं स्वकृ-तया वृद्ध्या द्विगुणीभूतन्तदाधौ कृते तदुत्पन्ने आध्यु त्पन्नेद्विगुणे धनिनः प्रविष्टेधनिनाधिर्मोक्तव्यः यदि वादावे-वाधौ दत्ते द्विगुणीभूते द्रव्ये त्वयाधिर्मोक्तव्य इति परि-भाषया कारणान्तरेण वा भोगाभावेन यदा द्विगुणी-भूतमृणन्तदाधौ भोगार्थं धनिनि प्रविष्टे तदुत्पन्ने द्रव्यद्विगुणे सत्याधिर्मोक्तव्यः । अधिकोपभोगे तदपि देयम् ।सर्वथा सवृद्धिकमूलर्णापाकरणार्थाध्युपभोगविषयमिदं वच-नम् । तमेनं क्षयाधिमाचक्षते लौकिकाः यत्र तु वृद्ध्यथेएवाध्युपभोग इति परिभाषा तत्र द्वैगुण्यातिक्रमेऽपि याव-न्मूलदानं तावदुपभुङ्क्ते एवाधिम् एतदेव स्पष्टीकृतं वृहस्प-तिना “ऋणी बन्धमवाप्नुयात् । फलभोग्यं पूर्णकालं दत्त्वाद्रव्यञ्च सामकम् । यदि प्रकर्षितं तत्स्यात्तदा ल धनभा-ग्धनी । ऋणी च नलभेद्वन्धं परस्परमतं विना” अस्यार्थः ।फलम्भोग्यं यस्यासौ फलभोग्यः बन्ध आधिः स च द्विबिधःसवृद्धिकमूलापाकरणार्थो वृद्धिमात्रापाकरणार्थश्च तत्रसवृद्धिमूलापाकरणार्थं बन्धं पूर्णकालं पूर्णः कालो-यस्यासौ पूर्णकालस्तमाप्नुयादृणी । यदा सवृद्धिकं मूलंफलद्वारेण धनिनः प्रविष्टन्तदा बन्धमवाप्नु यांदित्यर्थः वृद्धि-मात्रापाकरणार्थन्तु बन्धं सामकन्दत्त्वा प्राप्नुयादृणी । समंमूलं सममेव सामकम् । अस्यापवादमाह । यदि प्रक-षितं तत्स्यात्तद्बन्धकं प्रकर्षितमतिशयितं वृद्धेरभ्यधिक-फलं यदि स्यात्तदान धनभाग्धनी । सामकं न लभेद्बन्धं, मूलमदत्त्वेवर्णी बन्धमवाप्नुंयादिति यावत् । अथाप्रकर्षितंतद्बन्धकं वृद्धयेऽप्यपर्य्याप्तन्तदा सामकं दत्त्वापि बन्धम् न लभे-तमर्णः वृद्धिशेषंदत्त्वैव लभेतेत्यर्थः । पुनरुभयत्रापवाद-माह । परस्परमतं विना उत्तमर्णाधर्णयोः परस्परा-नुमत्यभावे यदि प्रकर्षितमित्याद्युक्तम् । परस्परानुमतौतूत्कृष्टमपि बन्धकं यावन्मूलदानन्तावदुपभुङ्क्ते धनी नि-कृष्टमपि मूलमात्रदानेनैवाधमर्णोलभत इति” ।
Burnouf
FrenchNo entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.