| YouTube Channel

आधारः (AdhAraH)

 
Apte
English
आधारः [ādhārḥ], [आ-धृ घञ्
आध्रियन्ते$स्मिन्क्रियाः इति Kāśi.)
Support, prop, stay
इत्याधारानुरोधात्त्रिपुरविजयिनः पातु वो दुःखनृत्तम् (Some annotators explain आधार as local conditions)
Mu.*
 1.2.
(Hence) Power of sustaining, aid, patronage, assistance
त्वमेव चातकाधारः
Bh.*
 2.5.
A receptacle, reservoir
तिष्ठन्त्याप इवाधारे
Pt.*
 1.67
चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः
Ku.*
 6.67
अपामिवाधारमनु- त्तरङ्गम्
Ku.*
 3.48
तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यन्दरेखाङ्किताः
Ś.*
 1.14
आधारः क्षमाम्भसाम्
K.*
 44
Y.*
 3.144, 165.
That which holds or contains, a vessel, recipient.
A part, character (in dramas)
भेदैः सूक्ष्मैरभिव्यक्तैः प्रत्याधारं विभज्यते
Mv.*
 1.3.
A basin round the foot of a tree
आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः
R.*
 5.6.
A dike, dam, embankment.
A canal.
The sense of the locative case, location, comprehension
आधारो$धिकरणम्
(आधार is of 3 kinds. औपश्लेषिक, वैषयिक, and अभिव्यापक see Sk. on
P.
 I.4.45).
Relation.
A ray.
cf.
 आधार आलवाले$म्बुबन्धे च किरणे$पि च Nm.
Comp.
 -आधेयभावः the influence, relation, or action of the support or recipient upon the thing received or supported
H.*
 3.12. -चक्रम्
N.
 of a mystical circle on the posterior part of the body
Rasikaramaṇa. -शक्तिः
f.
Māyā or illusion.
the Supreme goddess.
Apte 1890
English
आधारः [आ-धृ घञ्
आध्रियंतेऽस्मिन्क्रियाः इति Kāśi.] 1 Support, prop, stay
Mu. 1. 2.
2 (Hence) Power of sustaining, aid, patronage, assistance
त्वमेव चातकाधारः Bh. 2. 50.
3 A receptacle, reservoir
तिष्ठंत्याप इवाधारे Pt. 1. 67
चराचराणां भूतानां कुक्षिराधारतां गतः Ku. 6. 67
अपामिवाधारमनुत्तरंगं Ku. 3. 48
तोयाधारपथाश्च वल्कलशिखानिष्यंदरेखांकिताः Ś. 1. 14
आधारः क्षमांभसां K. 44
Y. 3. 144, 165.
4 That which holds or contains, a vessel, recipient.
5 A part, character (in dramas)
Mv. 1. 3.
6 A basin round the foot of a tree
आधारबंधप्रमुखैः प्रयत्नैः R. 5. 6.
7 A dike, dam, embankment.
8 A canal.
9 The sense of the locative case, location, comprehension
आधारोऽधिकरणं
(आधार is of {3} kinds:
औपश्लेषिक, वैषयिक, and अभिव्यापक see Sk. on P. I. 4. 45).
10 Relation.
Comp.
आधेयभावः the influence, relation, or action of the support or recipient upon the thing received or supported
H. 3. 12.
शक्तिः f. {1} Māyā or illusion. {2} the Supreme goddess.
Hindi
Hindi
समर्थन या आधार
Apte Hindi
Hindi
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
"आश्रय, स्तंभ, टेक"
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
"(अतः) सँभाले रखने की शक्ति, सहायता, संरक्षण, मदद"
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
"भाजन, आशय"
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
आलवाल
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
"पुलिया, बाँध, पुश्ता"
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
"नहर, "
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
"अधिकरण कारक का भाव, स्थान"
आधारः
पुं*
 - आ+ धृ+ घञ्
किरण
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) आध्रियन्ते अस्मिन्निति आधारः। आ+धृञ्(अवस्थाने)+घञ् । ‘भावे’ ३.३.१८। १.साहाय्यम् । आ+धृङ्+घञ् । वा०३.३.१२२। ‘अध्यायन्यायोद्याव संहाराधारावायाश्च’ ३.३.१२२। २.आश्रयः। ३.अधिकरणम् । ‘आवृष्टि संरम्भमिवाम्बु वाहमपामिवाधारमनुत्तरङ्गम्’ कुमार०३.४८। ४.आलवालम् । ‘आधरबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैः संवर्धितानां सुतनिर्विशेषम्’ रघुः५.६। ५.पात्रं, भाजनम् । ६.अम्बुधारणम् । ७.बद्धकन्दरः। ८.अधिकरणकारकम् ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आधारः, अधिष्ठानम्, मूलम्, प्रतिष्ठिका
noun
तद् अन्तर्निहितं मूलभूतं पूर्वानुमानं यद् कः अपि विषयः स्पष्टः भवितुम् आवश्यकं भवति।
"भवान् कस्मिन् आधारे मह्यम् इदं कथयति।"
Synonyms:
 आधारः
noun
तद् काष्ठं यद् भारं धारयितुं साहाय्यं करोति।
"कदली फलभारेण वक्रीभवति तम् आधारं ददतु।"
Synonyms:
 आधारः, आधिः, आलम्बनम्, वर्त्म
noun
गृहादिनिर्माणे भूभागे भित्तिदृढार्थे विनिर्मितः भागः।
"दृढे आधारे एव दृढा अट्टालिका विनिर्मितुं शक्यते।"
Synonyms:
 आधारः
noun
सः वस्तु यस्योपरी अन्यद् वस्तु तिष्ठति।
"कस्यापि आधारः ध्रुवः आवश्यकः।"
Synonyms:
 आधारः
noun
एकं सरः ।
"आधारस्य वर्णनं साहित्ये वर्तते"
Synonyms:
 आधारः
noun
एकः कविः ।
"आधारस्य उल्लेखः कोशे वर्तते"
Synonyms:
 आधारः
noun
एकः तडागः ।
"आधारस्य उल्लेखः कोषे अस्ति"
Synonyms:
 आधारः
noun
एकः लेखकः ।
"आधारस्य उल्लेखः कोषे अस्ति"
Tamil
Tamil
ஆதா4ர: : ஆதாரம், பிடிப்பு, உதவி, ரக்ஷணை, பாத்திரம், அணை, கால்வாய்.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: आधारः
Root: आधारः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ end
⇒ rule
⇒ form
⇒ stay
⇒ next
⇒ shape
⇒ death
⇒ nature
⇒ sojourn
⇒ killing
⇒ company
⇒ quality
⇒ standard
⇒ business
⇒ assembly
⇒ property
⇒ inherence
⇒ direction
⇒ cremation
⇒ assemblage
⇒ conclusion
⇒ profession
⇒ completion
⇒ appearance
⇒ occupation
⇒ termination
⇒ institution
⇒ organization
⇒ manifestation
⇒ royal ordinance
⇒ established order
⇒ staying or abiding with
⇒ destruction of the world
⇒ complete liturgical course
⇒ continuation in the right way
⇒ basis or essential form of a sacrifice
⇒ spy or secret emissary in a king's own country
Shloka(s):
3|3|88|2 ► शास्त्रद्रविणयोर्ग्रन्थः संस्थाधारे स्थितौ मृतौ। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|88|2 ⇢ संस्था (संस्था) (स्त्री) ⇒ end, rule, form, stay, next, shape, death, nature, sojourn, killing, company, quality, standard, business, assembly, property, inherence, direction, cremation, assemblage, conclusion, profession, completion, appearance, occupation, termination, institution, organization, manifestation, royal ordinance, established order, staying or abiding with, destruction of the world, complete liturgical course, continuation in the right way, basis or essential form of a sacrifice, spy or secret emissary in a king's own country
Related word(s):
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आधारः,
पुं,
 (आध्रियन्ते अस्मिन् इति आधारःअध्यायन्यायेति सूत्रे अवहाराधारेत्युपसंख्या-नादधिकरणे घञ् । व्याकरणशास्त्रे अधिकरण-कारकं, तल्लक्षणं यथा सिद्धान्तकौमुद्यां, आधा-रोऽधिकरणं कर्तृकर्म्मद्वारा तन्निष्ठक्रियाया आ-धारः कारकमधिकरणसंज्ञः स्यात् । तच्च सामी-प्याश्लेषविषयव्याप्तिभेदाच्चतुर्विधं । तथा सिद्धान्त-कौमुद्यां, औपश्लेषिकोवैषयिकोऽभिव्यापकश्चेत्या-धारस्त्रिधा यथा -- कटे आस्ते । स्थाल्यां पचति ।मोक्षे सर्व्वस्मिन्नात्मास्ति ।) अधिकरणं । आल-वालं । अम्बुधारणं । इति मेदिनी ॥
क्षेत्रादि-सेकार्थं सेतुना बहुनालं जलं निरुध्य यत्र स्थाप्यतेस आधारः बद्धकन्दरादिः । बाँध इति ख्यातः ।इत्यमरटीकायां भरतः ॥
शस्याद्यर्थं जलबन्धन-माधारः । इति वैकुण्ठः ॥
क्षेत्रादिसेकार्थं जला-धारस्थानमाधार इति मधुः ॥
(यथा रघुवंशे ५ । ६ ।“आधारबन्धप्रमुखैः प्रयत्नैःसंवर्द्धितानां सुतनिर्विशेषं ।क्वच्चिन्न वाष्वादिरुपप्लवो वःश्रमच्छिदामाश्रमपादपानाम्” ॥
याज्ञवल्क्यः ।“तथात्मकोऽप्यनेकस्तु जलाधारेष्विवांशुमान्” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“धृञ् धारणे”@} 2 ‘धरते धारणेऽर्थे तु धरते धरतीत्युभे।।’ 3 इति देवः।
धारकः-रिका, धारकः-रिका, दिधीर्षकः-षिका, देध्रीयकः-यिका
इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि भौवादिधरतिकवत् 4 ज्ञेयानि।
5 युगन्धाः- 6 जलन्धरः-पुरन्धरः-श्रुतन्धरः-वसुन्धरा, 7 धनुर्धरा, 8 महीध्रः 9, 10 कर्णधारः, 11 आधारः, 12 धारा, 13 धारयः 14 , 15 धारयन्, 16 धुरन्धरः, धर्मः
इमानि रूपाणि अधिकान्यत्रेति विशेषः।
अस्य धातोः उभयपदित्वात् शतरि--धरन्-न्ती, धरिष्यन्-न्ती-ती, इति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (९१७)
02
=>
 (१-भ्वादिः-९००। सक। अनि। उभ।)
03
=>
 (श्लो। २९)
04
=>
 (९१३)
05
=>
 [[५। ‘संज्ञायां भृतॄवृजिधारिसहितपिदमः’ (३-२-४६) इति कर्मण्युपपदे ण्यन्तात् खच्- प्रत्ययः। युगं धारयतीति युगन्धरः = पर्वतविशेषः। ‘खचि ह्रस्वः’ (६-४-९४) इति ह्रस्वः, ‘अरुर्द्विषदजन्तस्य--’ (६-३-६७) इति मुम्। एवं जलन्धरः, पुरन्धरः, श्रुतन्धरः, वसुन्धरा इत्यादिषु ज्ञेयम्।]]
06
=>
 [पृष्ठम्०८०९+ ३०]
07
=>
 [[१। धनुर्धरा इत्यत्रापि खजेव। अजन्तत्वाभावात् मुमागमो न।]]
08
=>
 [[२। महीं धरतीति महीध्रः = पर्वतः। एवं कुध्रः इत्यपि। ‘कप्रकरणे मूलविभु- जादिभ्य उपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-५) इति कप्रत्यये पृषोदरादित्वात् उपधालोपे साधुः।]]
09
=>
 [[आ। ‘यियासतस्तस्य महीध्ररन्ध्रभिदापटीयान् पटहप्रणादः।’ शि। व। ३। २४।]]
10
=>
 [[३। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यणि रूपम्। एवं सूत्रधारः इत्यादिष्वप्यण्।]]
11
=>
 [[४। ‘ºअवहाराधारावायानामुपसंख्यानम्’ (वा। ३-३-१२२) इति संज्ञायां घापवादो घञ्।]]
12
=>
 [[५। ‘धारा प्रपाते’ (ग। सू। ३-३-१०३) इति भिदादिपाठादङ्। ‘ऋदृशोऽङि--’ (७-४-१६) इति गुणः। निपातनाद् दीर्घः। अन्यत्र धृतिः इत्येव।]]
13
=>
 [[६। ‘अनुपसर्गाल्लिम्पविन्दधारिपारि--’ (३-१-१३८) इत्यादिना ण्यन्तादस्मात् शप्रत्ययः। गुणायादेशौ। कर्तरि प्रत्ययोऽयम्।]]
14
=>
 [[B। ‘सुखजातः सुरापीतो नृजग्धो माल्यधारयः।’ भ। का। ५। ३८।]]
15
=>
 [[७। ण्यन्तादस्मात्, ‘इङ्धार्योः शत्रकृच्छ्रिणि’ (३-२-१३०) इति शता। ‘धारयन् पारायणम्’ इत्यत्र क्लेशं विना धारणस्य द्योतनात् शता। कृच्छ्रार्थे तु धारयमाणः इति शानजेव।]]
16
=>
 [[८। धुरं धरतीत्यर्थे संज्ञात्वाभावेऽपि बाहुलकात् खचि, ‘वाचंयमपुरन्दरौ च’ (६-३-६९) इत्यत्र चकारात् अमागमः इति प्र। सर्वस्वे।]]