| YouTube Channel

आद्युदात्त (AdyudAtta)

 
Monier Williams Cologne
English
आद्य्-उदात्त
mfn.
 having the Udātta accent on the first syllable,
Pāṇ.
 iii, 1, 3
Macdonell
English
आद्युदात्त ādi‿udātta,
a.
 having the acute on 🞄the first syllable: -tva,
n.
 accentuation on that 🞄syllable.
Apte Hindi
Hindi
आद्युदात्त
वि* आदि-उदात्त -
वह शब्द जिसके आरम्भिक अक्षर पर स्वराघात हो
L R Vaidya
English
Adi-udAtta {% a. %} having the acute accent on the first syllable.
Abhyankara Grammar
English
आद्युदात्त a word beginning with an acute-accent i.e. which has got the first vowel accented acute: words in the vocative case and words formed with an affix marked with a mute ञ् or न् are ādyudātta
cf.P. VI.1.197, 198: for illustrations in detail see P.VI.1.189-216.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आद्युदात्त
त्रि०
 आदिः उदात्तो यस्य । यस्य आदिरुदात्तःतादृशे प्रत्ययादौ । स च पाणिन्यादिभिर्दर्शितः “प्रत्ययः”इत्यचिकारे “आद्युदत्तः” पा० असति अपवादे सर्वोऽपिप्रत्यय आद्युदात्तः । कर्त्तमत्र तेति उदात्तः । “स्वपादि-हिंसानामच्यनिटि” पा० अदाद्यन्तर्गणस्वपादेर्हिनस्तेश्च अ-निटि अजादौ लसार्वधातुके परे आदिरुदात्तोवा । स्वपन्तिइत्यत्र स्वेत्यस्य वा उदात्तता । “अभ्यस्तानामादिः” पा०सूर्व्वोक्तविषये अभ्यस्तसंज्ञकानामादिरुदात्तः । दघति, इत्यादौदेत्यस्योदात्तता “अनुदात्ते च” पा० अविद्यमानोदात्ते लसर्वधातुके परे अभ्यस्तानामादिरुदात्तः । दधासि अनजा-दावपि देत्यस्योदात्तता “आदिर्णमुल्यन्यतरस्याम्” पा०अभ्यस्तानामादिर्णमुलि परे उदात्तो वा । लोलूयं लोलूयम्पक्षे लित्स्वरः । “अचः कर्त्तृयकि” पा० कर्म्मकर्त्तरि यकिपरे उपदेशेऽजन्तानामादिरुदात्तो वा । लूयते केदारःस्वयमेव । “सर्वस्य सुपि” पा० सुपि परे सर्वशब्दस्य आदि-रुदात्तः सर्वे अत्र सेत्यस्योदत्तता । “ञ्नित्यादिनित्यम्” पा०ञिदन्तस्य निदन्तस्यादिरुदात्तः । व्यञोञित्त्वात् तदन्तस्यादि-रुदात्तः “पथिमथोः सवनामस्थाने” पा० अन्योरादिरुदात्तःसुर्वनामस्थाने परे । पन्थाः पेत्युदात्तः । “क्षयोनिवासे” पा०निवासार्थे क्षयस्यादिरुदात्तः । “जयः करणम्” पा०करणवाची जयशब्द आद्युदात्तः । “वृषादीनाञ्च” पा०एषामादिरुदात्तः! वृष जन ज्वर ग्रह हय गय नय तायतय चय अम वेद सूद अंश गुह्य (शमरणौ संज्ञायाम्)(संमतौ भावकर्म्मणोः) । मन्त्र शान्ति काम याम तारा धाराकारा वह कल्प पाद । “आकृतिगणत्वात् अविहितलक्ष-णमाद्युदात्तत्वं वृषादिषु ज्ञेयम्” सि० कौ० । “संज्ञाया-मुपमानम्” पा० चञ्चेव चञ्चा । “निष्ठा च ह्यजनात्” पा०निष्ठान्तस्य द्व्यचः संज्ञायामादिरुदात्तः नत्वाकारान्त ।दत्तः । आकारस्तु स्नातः । “शुष्कधृष्टौ” पा०एतावाद्युदात्तौ असंज्ञायाम् “आशितः कर्त्ता” पा०कर्त्तृवाची आशितशब्द आद्युदात्तः “रिक्ते विभाषा”पा० रिक्तस्यादिरुदात्तः असंज्ञायाम् । “जुष्टा-र्पिते च छन्दसि” पा० एतौ आद्युदात्तौ असंज्ञायाम्“युष्मदस्मदोर्ङसि” पा० अनयोः ङसि परे आदिरुदात्तः ।“ङयि च” पा० अनयोर्ङयि परे आदिरुदात्तः । “यतोऽ-नावः” पा० यत्प्रत्ययान्तस्य द्व्यच आदिरुदात्तः नावं विना ।गव्यम् काम्या । “ईडवन्दवृहसदुहां ण्यतः” पा० ण्यदन्तानामेषामादिरुदात्तः । “विभाषा बेण्विन्धानयोः” पा०एतयोरादिरुदात्तः । “त्यागरागहासकुहश्वठक्रथानाम्” पा०एषाम् आदिरुदात्तः । फिट्सूत्रे शान्तनवाचार्य्यैरन्येऽपिआद्युदात्ता उक्ता यथा “दक्षिणस्य साधौ” फि०स्याङ्गार्थकदक्षिणशब्दस्यादिरुदात्तोवा दक्षिणोबाहुः “छ-न्दसि च” फि० “शुक्लगौरयोरादिः” फि० “अनयोरादि-रुदात्तः “अङ्गुष्ठोदकवकवशानां छन्दस्यन्तः” फि० लोके तुआदिरुदात्तः । “अथादिः प्राक् शकटेः” फि० २ पादे १ सू० ।अधिकारोऽयम् शकटिशकष्ट्योरिति यावत् । “ह्रस्वान्तस्यस्त्रीविषयस्य २” । आदिरुदात्तः स्यात् । वलिःतनुः । “नब्-विषयस्यानिसन्तस्य” ३ । वनं वयः । इसन्तस्य तु सर्पिः । नप्नपुंसकम् । “तृणधान्यानां च द्व्यषाम्” ४ । द्यचामित्यर्थः ।कुशाः, काशाः, माषाः, तिला, बह्वचान्तु गोधूमाः । “न्रःसंख्यायाः” ५ । पञ्च, चतस्रः । “स्वाङ्गशिटासदन्ता-नाम्” ६ । शिट् सर्व्वनाम, “कर्ण्णाभ्यां चुचूकादधि” “ओ-ष्ठाविव मधु” “विश्वो विहायाः” । “प्राणिनां कुपूर्वम्” ७ ।कवर्ग्गात् पूर्व्व आदिरुदात्तः । काकः, वृकः, “शुकेषुमे” । प्राणिनां किम्, “क्षीरसर्पिर्मधूदकम्” । “खय्यु-वर्ण्णं कृत्रिमाख्या चेत्” ८ । खयि परे उवर्ण्णमुदात्तं स्यात्, कन्दूकः, “उनर्व्वनन्तानाम्” ९ । उन । “वरुणं वोऽरि-शादसम्” । ऋ । “स्वसारन्त्वाकृणवै” । वन् । “पीवानंमेषम्” । “वर्ण्णानान्तणतिनितान्तानाम्” १० । आदिरु-दात्तः, एतः हरिणः, शितिः, पृश्निः, हरित् ।“ह्रस्वान्तस्य ह्रस्वमनृ ताच्छील्ये” ११ । ऋद्वर्जं ह्रस्वा-न्तस्यादिभूतं ह्रस्वमुदात्तं स्यात् । मुनिः । “अक्षस्यादे-वनस्य” १२ । आदिरुदात्तः, “तस्य नाक्षः” देवने तु“अक्षैर्म्मा दीव्य” । “अर्द्धस्यासमद्योतने” १३ । अर्द्धो ग्राम-स्य, समेऽंशके तु अर्द्धं पिप्पल्याः । “पीतद्र्वर्थानाम्”१४ । आदिरुदात्तः, पीतद्रुः, सरलः । “ग्रामा-दीनाञ्च” १५ । ग्रामः, सोमः, यामः । “लुबन्तस्यो-पमेयनामधेयस्य” १६ । चञ्चेव चञ्चा, स्फिगन्तस्येति पा-ठान्तरम् । स्फिगिति लुपः प्राचां संज्ञा । “न वृक्षपर्वत-विशेषव्याघ्रसिंहमहिषाणाम्” १७ । एषामुपमेयनाम्ना-मादिरुदात्तो न । ताल इव तालः, मेरुरिव मेरुः, व्याघ्रः, सिंहः, महिषः । “राजविशेषस्य यमन्वा चेत्”१८ । यमन्वा वृद्धः, आङ्ग उदाहरणम् । अङ्गाः प्रत्यु-दाहरणम् । “स्त्रीविषयवर्ण्णाक्षुपूर्व्वाणाम्” २० ।एषान्त्रयाणामाद्युदात्तः, स्त्रीविषयः, मल्लिका, वर्णः, श्येनी, हरिणी, अक्षुशब्दात् पूर्वोऽस्त्येषान्ते अक्षु-पूर्वाः, तरक्षुः । “शकुनीनाञ्च लघुपूर्वम्” २१ । पूवंलघु उदात्तं स्यात्, कुक्कुटः, तित्तिरिः, । “नर्त्तुप्राण्या-ख्यायाम्” २२ । यथालक्षणं प्राप्तमुदात्तत्वन्न, वसन्तः, कृकलासः । “धान्यानाञ्च वृद्धक्षान्तानाम्” २३ । आदिरु-दात्तः, कान्तानाम्, श्यामाकाः, षान्तानाम्, राज-माषाः । “जनपदशब्दानामपान्तानाम्” २४ । केकयः, “हयादीनामसंयुक्तलान्तानामन्तः पूर्व्वं वा” २५ । हयितिहलःसंज्ञा । पललम्, शललम्, हयादीनां किम् एकलःअसंयुक्तेति किं मल्लः । “इगन्तानाञ्च द्व्यषाम्” २६ ।आदिरुदात्तः, कृषिः एतानि २ पादस्थानि । “मक-रवरुडपारेवतवितस्तेक्ष्वार्ज्जिद्राक्षाकलोमाकाष्ठायुतष्ठा का-शीनामादिर्वा” ३, ९, । एषामादिर्द्वितीयो वा उ-दाच्चः । मकरः वरुडः । “छन्दसि च” १० । अमकराद्यर्थआरम्भः । लक्ष्यानुसारादादिर्द्वितीयम् वा उदात्तंज्ञेयम् । “कर्दमादीनाञ्च” ११ । आदिर्द्वितीयं वोदा-त्तः । “सुगन्धितेजनस्य ते वा” १२ । आदि र्द्वितीयंते शब्दश्चेति पर्य्यायेण वोदात्ताः । “नपः फलान्ता-नाम्” १ ३ । आदिर्द्वितीयं वोदात्तम् । राजादनफलम् ।“ईषान्तस्य हलादेरादिर्वा” १४ । हलीषा लाङ्गलीषा ।उशीरदाशेरकपालपलाशशैवालश्यामाकशरीरशरावहृदय-हिरण्यारण्यापत्यदेवराणाम्” १९ । “एषामादिरुदात्तःस्यात् । “महिष्याषाढयोर्ज्जायेष्टकाख्यां चेत्” २० । आदिरुदात्तः, “महिषी जाया” आषाढा उपदधाति । एतानि३ पादस्थानि । “निपाता आद्युदात्ताः” फि० ४, १२ ।स्वाहा “उपसर्गाश्चाभिवर्ज्जम्” फि० ४, १३ ।तथा च पाणिनिशान्तनवाचार्य्यादिभिर्यस्यादेरुदात्तत्वंविहितं ते शब्दा लोके वेदे च आद्युदादात्ता भवन्ति ।
Burnouf
French
आद्युदात्त आद्युदात्त a. (उदात्त) qui a l'udātta sur
la 1ʳᵉ syllabe, tg.