| YouTube Channel

आदिसर्ग (Adisarga)

 
Monier Williams Cologne
English
आदि—सर्ग
m.
 primitive creation,
MBh.
cf.
BhP.
 iv, 10, 12 seqq.
Apte Hindi
Hindi
आदिसर्गः
पुं*
 आदि-सर्गः -
प्रथम सृष्टि
Shabdartha Kaustubha
Kannada
आदिसर्ग
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜಗತ್ತಿನ ಮೊದಲನೆಯ ಸೃಷ್ಟಿ /ಮಹಾಪ್ರಳಯದ ನಂತರ ಪ್ರಪಂಚದ ಸೃಷ್ಟಿ
L R Vaidya
English
Adi-sarga {% m. %} the first creation.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आदिसर्ग
पु०
 कर्म्म० । प्राकृतप्रलयोत्तरं प्रथमसृष्टौ “अव्यक्तात्पूर्व्वमुत्पन्नो महानात्मा महामतिः । आदिर्गुणानां सर्वेषांप्रथमः सर्ग उच्यते । महानात्मा मतिर्विष्णुर्जिष्णुः शम्भुश्चवीर्य्यवान् । बुद्धिः प्रज्ञोपलब्धिश्च तथा ख्यातिर्धृतिःस्मृतिः । पर्य्यायवाचकैः शब्दैर्म्महानात्मा विभाव्यते ।तं जानन् ब्राह्मणो विद्वान् प्रभोहं नाधिगच्छति ।सर्व्वतः पाणिपादश्च सर्वतोऽक्षिशिरोमुखः । सर्व्वतःश्रुति-मान् लोके सर्व्वं व्याप्य स तिष्ठति । महाप्रभावः पुरुषःसर्व्वस्यैव हि निश्चितः । अणिमा लघिमा प्राप्तिरीशानोज्योतिरव्ययः । तत्र बुद्धिविदो लोके सद्भावनिरताश्च ये ।ध्यानिनो मित्ययोगाश्च सत्यसन्धा जितेन्द्रियाः । ज्ञानवन्तश्चये केचिदलुब्धा जितमन्यवः । प्रसन्नमनसो धीरा निर्ममानिरहङ्कृताः । विमुक्ताः सर्व एवैते महत्त्वमुपय न्त्युत ।आत्मनो महतो वेद यः पुण्यां गतिमुत्तमाम् । अहङ्का-रात् प्रसूतानि महाभूतानि पञ्च वै । पृधिवी वायुराकाश-मापो ज्योतिश्च पञ्चमम् । तेषु भूतानि युज्यन्ते महा-भूतेषु पञ्चसु । ते शब्दस्पर्शरूपेष रसगन्धक्रियासु च ।महाभूतविनाशस्तु प्रलये प्रत्युपस्थिते । सर्व्वप्राणभृतांधीरा! महदुत्पद्यते भयम् । स धीरः सर्व्वलोकेषु न मोह-मधिगच्छति । विष्णुरेवादिसर्गेषु स्वयम्भूर्भवति प्रभुः ।एवं हि यो वेद गुहाशयं प्रभुं परं पुराणं पुरुषंविश्वरूपम् । हिरण्मयं बुद्धिमतां परां गतिं स बुद्धिमान्बुद्धिमतीत्य तिष्ठति” भा० आश्व० प० अ० ४० । स च सर्गःदशविथः प्राकृतः षडिवधः, वैकृतस्त्रिविधः, उभयात्मक एक-विधः इति भेदात् तद्विवरणम्” भाग० ३ स्क० १० अ० ।“विश्वं वै ब्रह्म तन्मात्रं संस्थितं विष्णुमायया ।ईश्वरेण परिच्छिन्नं कालेनाव्यक्तमूर्त्तिना १२ । यथेदानींतथाग्रे च पश्चादप्येतदीदृशम् १३ । सर्गोनवविधस्तस्यप्राकृतोवैकृतश्च यः । कालद्रव्यगुणैरस्य त्रिविधः प्रतिसं-क्रयः १४ । आद्यस्तु महतः सर्गोगुणवैषम्यमात्मनः ।द्वितीयस्त्वहमोयत्र द्रव्यज्ञानक्रियोदयः १५ । भूतसर्ग-स्तृतीयस्तु तन्मात्रोद्रव्यशक्तिमान् । चतुर्थ ऐन्द्रियःसर्गो यस्तु ज्ञानक्रियात्मकः १६ । वैकारिको देवसर्गःपञ्चमोयन्मयं मनः । षष्ठस्तु तससः सर्गोयस्तु बुद्धिकृतःप्रभोः १७ । षडिमे प्राकृताः सर्गा वैकृतानपि मे शृणुरजोभाजो भगवतोलीलेयं हरिमेधसः १८ । सप्तमोमुख्यसर्गस्तु षद्धिधस्तस्थुषाञ्च यः । वनस्पत्योषधिलतात्वक्सारावीरुधो द्रुमाः १९ । उत्स्रोतसस्तमःप्राया अन्तःस्पर्शाविशेषिणः २० । तिरश्चामष्टमः सर्गः सोऽष्टाविंशद्विधोमतः ।अविदो भूरितमसो घ्राणज्ञा हृद्यवेदिनः २१ । गोरजोमहिषःकृष्णः शूकरो गवयोरुरुः । द्विशफाः पशवश्चेमे अविरु-ष्ट्रश्च सत्तम! । खरोऽश्वोऽश्चतरोगौरः शरभश्चमरी तथाएते चैकशफाः क्षत्तः! शृणु पञ्चनखान् पशून् २२ । श्वाशृगालोवृकोव्याघ्रोमार्ज्रारः शशशल्लकौ । सिंहः कपिर्गञःकूर्म्मो गोधा च मकरादयः । कङ्कगृध्रवकश्येनभासभल्ल-कबर्हिणः । हंससारसचक्राह्वकाकोलूकादयः खगाः २३ ।अर्व्वाक्स्रोतस्तु नवमः क्षत्तरेकविधोनृणाम् । रजोऽधिकाःकर्म्मपरा दुःखे च सुखमानिनः २४ । वैकृतास्त्रयएवैते देवस-र्गश्च सत्तम! । वैकारिकस्तु यः प्रोक्तःकौमारस्तूभयात्मकः २५ ।देवसर्गश्चाष्टविधोविबुधाः पितरोऽसुराः । गन्धर्व्वाप्सरसःसिद्धा यक्षरक्षांसि चारणाः । भूत प्रेतपिशाचाश्च विद्याध्राःकिन्नरादयः । दशैते विदुराख्याताः सर्गास्ते विश्वसृक्कृताः” ।“स्वव्यतिरिक्तसृज्याभावं दर्शयन् कालस्य सृष्टिनिमि-त्ततां दर्शयति विश्वमिति । विष्णुमायया संस्थितं सं-हृतम् । ब्रह्म तन्मात्रं सत विश्वं ईश्वरेण कर्त्रा कालेननिमित्तेन परिच्छिन्नं पृथक् प्रकाशितम् । अव्यक्ता मूर्त्तिःस्वरूपं यस्येति स्वतोनिर्व्विशेषता दर्शिता १२ । अप्र-तिष्ठत्वं दर्शयितुं तत्कार्य्यविश्वप्रवाहस्याप्रतिष्ठामाहयथेदानीमस्ति तथाग्ने पूर्व्वमप्यासीत् । पश्चादपि तथाभविष्यति १३ । एवं सामान्यतः कालं निरूप्य विशेषतोनिरूपयिष्यन् तन्निमित्तस्य पूर्व्वसर्गस्य पूर्व्वोक्तानेवभेदान् अनुवदति सर्गैति । यस्तु प्राकृतोवैकृतश्च स तु दशमःतन्निमित्तमेव त्रिविधं प्रलयमाह कालेनैव बलेन नित्य-प्रलयः द्रव्येण सङ्कर्षणमुखाग्न्यादिना नैमित्तिकः गुणैःस्वस्वकार्य्यं ग्रसद्भिः प्राकृतिकः १४ । तानेव सर्गान् प्रप-ञ्चयति । आद्य इत्यादिना यावदध्यायसमाप्ति । महतोलक्षणम् आत्मनोहरेः सकाशात् गुणानां वैषम्यमिति ।अहमः अहङ्कारस्य । तस्य लक्षणं यत्रेति । द्रव्यादयो-वक्ष्यमाणास्त्रयः सर्गाः १५ तन्मात्रो भूतसर्गः । ततः-सूक्ष्मसर्ग इत्यर्थः । द्रव्यशक्तिमान् महाभूतोत्पादकःज्ञानकर्म्मेन्द्रियात्मकश्चतुर्थः १६ । पञ्चमोवैकारिकः ।इन्द्रियाधिष्ठातारोदेवाः मनश्च । षष्ठस्त तमसः पञ्चपर्व्वा-विद्यायाः । अबुद्धिर्जीवानामावरणम् विक्षेपश्च तां करोतीत्य-बुद्धिकृत् तस्य १७ । मेमस्तः शृणु अनुद्वेगेन श्रोतव्य-तामाह । यद्विषया मेधा संसारं हरति तस्य हरेर्लीला ।यद्वा इयमिति तमआदिसर्गरूपा । रजोभाज इतिब्रह्मरूपस्येत्यर्थः । अस्मिन् पक्षेऽबुद्धिकृत इति प्रथमान्तंअनवधानकृत इत्यर्थः १८ । मुखमिव प्रथमं कृतःमुख्यःसर्गः । तस्थुषां स्थावराणाम् । षड्विधमेवाह । ये पुष्पंविना फलन्ति ते वनस्पतयः । ओषधयः फलपाकान्ताः ।लताः आरोहणापेक्षाः । त्वक्सारा वेण्वादयः । लता एवकाठिन्येनारोहणानपेक्षा वीरुधः । येपुष्पैः फलन्ति ते-द्रुमाः १९ । तेषां साधारणलक्षणमाह ऊर्द्ध्वंस्रोतआहारसञ्चारो येषाम् । तमःप्राया अव्यक्तचैतन्याः ।अन्तःस्पर्शमेव जानन्ति नान्यत् तदप्यन्तरेव न बहिः ।विशेषिणः अव्यवस्थितपरिणामाद्यनेकभेदवन्तः २० ।तिर्य्यक्स्रोतसां सर्गमाह तिरश्चामिति । स चाष्टविंशति-भेदः । तिरश्चां लक्षणम् अविदः श्वस्तनादिज्ञानशून्याः ।भूरितमसः आहारादिमात्रनिष्ठाः । घ्राणज्ञाः घ्राणेनै-वेष्टमर्थं जानन्ति हृदि अवेदिनः दीर्घानुसन्धानशून्याः ।तथा च श्रुतिः । “अथेतरेषां पशूनाम् अशनापिपासे एवा-भिज्ञानं न विज्ञातं वदन्ति न विज्ञातं पश्यन्ति न विदुःश्वस्तनं न लोकालोकाविति” २१ । अष्टविंशतिभेदानाहगवादयौष्ट्रान्ताः द्विशफाः द्विखुरानव । खरादयः च-मर्य्यन्ता एकशफाः षट् । श्वादयोगोधान्ताः पञ्चनखा द्वा-दश २२ । एवमेते भूचराः सप्तविंशतिः । मकरादयोजलचराःकङ्कादयश्च खगाः अभूचरत्वेनैकीकृत्य गृहीताः । तदेवम-ष्टाविंशतिभेदान् वदन्ति । तेषु कृष्णरुरुगौराः मृग-विशेषाः अन्येषामपि तिर्य्यक्पाणिनामेतेष्वेव यथायथ-मन्तभावः २३ । अध आहारसञ्चारोयस्य सोऽर्व्वाक्स्रोताः ।ह्रस्वमार्षम् । नृणां सर्गः । नृणां लक्षणम् । रजः अधि-कंयेषु २४ । एते त्रयोवैकृताएव न कौमारवदुभयात्मकाः देव-सर्गोवेकृत इत्यनुषङ्गः । वैकारिकस्तु देवसर्गः प्राकृतेषु पू-र्व्वमेव प्रोक्तः अयन्तु ततोन्यूनत्वाद्वैकृतः देवसर्गएदन्त-र्भूतः सनत्कुमारादीनान्तु सर्गः प्राकृतोवैकृतश्च देवत्वेन मनु-ष्यत्वेन च सृज्य इत्यर्थः २५ । वैकृतश्च देवसर्गोऽष्टविधः अत्रविबुधादयस्त्रयोभेदाः गन्धर्व्वाप्सरसएकः यक्षरक्षांस्येकः ।मूतप्रेतपिशाचाएकः सिद्धचारणविद्याध्राः एकः किन्नराएकःआदिशब्दात् किंपुरुषाश्वमुखादयः” श्रीधरव्याख्या ।एवं सामान्यतः सर्गमुक्त्वा तत्रैव २६ अध्याये विशेष उक्तः“भगवानुवाच १० । यत्तत् त्रिगुणमव्यक्तं नित्यं सदसदा-त्मकम् । प्रधानं प्रकृतिं प्राहुरविशेषं विशेषवत् ११ ।पञ्चभिः पञ्चभिः ब्रह्म चतुर्भिर्दशभिस्तथा । एतच्चतुर्व्विंश-तिकं गुणं प्राधानिकं विदुः १२ । महाभूतानि पञ्चैवभूरापोऽग्निर्म्मरुन्नभः । तत्मात्राणि च तावन्ति गन्धा-दीनि मतानि मे । इन्द्रियाणि दश श्रोत्रं त्वग्दृग्रसनना-सिकाः । वाक्करौ चरणौ मेढ्रं पायुर्दशम उच्यते ।१३ । मनोबुद्धिरहङ्कारश्चित्तमित्यरात्मकम् । चतुर्द्धा ल-क्ष्यते भेदोवृत्त्या लक्षणरूपया १४ । एतावानेव संख्यातोब्रह्मणः सगुणस्य च । सन्निवेशोमयाप्रोक्तोयः कालःपञ्चविंशकः १५ । प्रभावं पौरुषं प्राहुः कालमेके यतो-भयम् । अहङ्कारविमूढस्य कर्त्तुः प्रकृतिमीयुषः १६ ।प्रकृतेर्गुणसाम्यस्य निर्विशेधस्य मानवि! । चेष्टा यतः सभगवान् काल इत्युपलक्षितः १७ । अन्तः पुरुषरूपेण काल-रूपेण यो बहिः । तमन्वेत्येष सत्वानां भगवानात्ममायया१९ । दैवात् क्षुभितधर्म्मिण्यां खस्यां योनौ परःपुमान् । आधत्त वीर्य्यं सासूत महत्तत्वं हिरण्म-यम् १९ । विश्वमात्मगतं व्यञ्जन् कूटस्थो जगदङ्कुरः ।स्वतेजसा पिबत्तीव्रमात्मप्रस्वापनं तमः २० । यत्तत् सत्व-गुणं स्वच्छं शान्तं भगवतः पदम् । यदाहुर्व्वासुदेवाख्यंचित्तं तन्महदात्मकम् २१ । स्वच्छत्वमविकारित्वं शान्तत्व-मिति चेतसः । वृत्तिभिर्लक्षणं प्रोक्तं यथाऽपां प्रकृतिःपरा २२ । महत्तत्वाद्विकुर्व्वाणाद्भगवद्वीर्य्यसम्भवात् ।क्रियाशक्तिरहङ्कारस्त्रिविधः समपद्यत २३ । वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्च यतोभवः । मनसश्चेन्द्रियाणाञ्च भूतानांमहतामपि २४ । सहस्रशिरसं साक्षात् यमनन्तं प्रच-क्षते । सङ्कर्षणाख्यं पुरुषं भूतेन्द्रियमनोमयम् २५ ।कर्त्तृत्वं करणत्वञ्च कार्य्यत्वञ्चेति लक्षणम् । शान्तघोरविमूढत्वमिति वा स्यादहङ्कृतेः २६ । वैकारिकाद्विकुर्व्वाणा-न्मनस्तत्त्वमजायत । यत्संकल्पविकल्पाभ्यां वर्तते कामस-म्भवः २७ । यद्विदुर्ह्य निरुद्धाख्यं हृषीकाणामधीश्वरम् ।शारदेन्दीवरश्यामं संराध्यं योगिभिः शनैः २८ । तैज-सात्तु विकुर्व्वाणाद्बुद्धितत्त्वमभूत् सति! । द्रव्यस्फुरणवि-ज्ञानमिन्द्रियाणामनुग्रहः २९ । संशयोऽथ विपर्य्यासोनिश्चयः स्मृतिरेव च । स्वाप इत्युच्यते बुद्धेर्लक्षणं वृत्तितःपृथक् ३० । तैजसानीन्द्रियाण्येव क्रियाज्ञानविभागतः ।प्राणस्य हि क्रिया शक्तिर्बुद्धेर्व्विज्ञानशक्तिता ३१ । ताम-साच्च विकुर्व्वणाद्भगवद्वीर्य्य नोदितात् । शब्दमात्रमभूत्तस्मा-न्नभः श्रोत्रन्तु शब्दगम् ३२ । अर्थाश्रयत्वं शब्दस्यद्रष्टुर्लिङ्गत्वमेव च । तन्मात्रञ्चैव नभसो लक्षणं कवयोविदुः ३३ । भूतानां छिद्रदातृत्वं बहिरन्तरमेव च ।प्राणेन्द्रियात्मधिष्ण्यत्वं नभसोवृत्तिलक्षणम् ३४ । न-भसः शब्दतन्मात्रात् कालगत्या विकुर्वतः । स्पर्शोऽभव-त्ततोवायुस्त्वक् स्पर्शस्य तु संग्रहः ३५ । मृदुत्वं कठिनत्वञ्चशैत्यमुष्णत्वमेव च । एतत्स्पर्शस्य स्पर्शत्वं तन्मात्रत्वंनभस्वतः ३६ । चालनं व्यूहनं प्राप्तिर्नेतृत्वं द्रव्यशब्द-योः । सर्वेन्द्रियाणामात्मत्वं वायोः कर्म्माभिलक्षणम् ।बायोश्च स्पर्शतन्मात्राद्रूपं देवेरितादभूत् । समुत्थितंततस्तेजश्चक्षूरूपोपलम्भनम् । द्रव्याकृतित्वं गुणताव्यक्तिसं-स्थात्वमेव च । तेजस्त्वं तेजसः साध्वि! । रूपमात्रस्य वृ-त्तयः ३८ । द्योतनं पचनं पानमदनं हिममर्दनम् ।तेजसोवृत्तयस्त्वेताः शोषणं क्षुत्तृडेव च । रूपमात्राद्विकु-र्व्वाणात्तेजसोदेवनोदितात् । रसमात्नमभूत्तस्मादम्भो-जिद्धा रसग्रहः ४० । कषायोमधुरस्तिक्तः कट्वम्ल इतिनैकधा । भौतिकानां विकारेण रस एकोविभिद्यते ४१ ।क्लेदनं पिण्डनं तृप्तिः प्राणनाप्ययनोद(न्द)नम् । तापापनोदोभूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः ४२ । रसमात्राद्विकुर्व्वा-णादम्भसो देवनोदितात् । गन्धमात्रमभूत्तस्मात् पृथ्वी-घ्राणस्तु गन्धगः ४३ । करम्भपूतिसौरभ्यशान्तोदग्रा-दिभिः पृथक् । द्रव्यावयववैषम्याद्गन्ध एकोविभिद्यते ४४ ।भावनं ब्रह्मणःस्थानं धारणं सद्विशेषणम् । सर्वसत्वगुणोद्भेदः पृथिवीवृत्तिलक्षणम् ४५ । नभोगुणविशे-षोऽर्थो यस्य तत् श्रोत्रमुच्यते । वायोर्गुणविशषोऽर्थोयस्य तत् स्पर्शनं विदुः । तेजोगुणविशेषोर्थो यस्य तच्च-क्षुरुच्यते । अम्भोगुणविशेषोऽर्थो यस्य तद्रसनं विदुःभूमेर्गुणविशेषोऽर्थो यस्य घ्राणः स उच्यते ४६ । परस्य दृ-श्यते धर्म्मोह्यपरस्मिन् समन्वयात् । अतो विशेषोभावानां भूमावेवोपलभ्यते ४७ । एतान्यसंहत्य यदामहदादीनि सप्त वै । कालकर्म्मगुणोपेतो जगदादिरुण-विशत् ४ ८ । ततस्तेनानुविद्धेभ्यो युक्तेभ्योऽण्डमचेतनम् ।उत्थितं पुरुषो यस्मात् उदतिष्ठदसौ विराट । एतदण्डंविशेषाख्यं क्रमवृद्धैर्दशोत्तरैः । तोयादिभिः परिवृतंप्रधानेनाकृतं बहिः । यत्र लोकवितानोऽयं रूपंभगवतोहरेः ५० । हिरण्मयादण्डकोषादुत्थाय सलिले-शयात् । तमाविश्य महादेवो बहुधा निर्बिभेद खम् ५१ ।निरभिद्यतास्य प्रथमं मुखं वाणी ततोऽभवत् ।बाण्या वह्रिरथो नासे प्राणोतो घ्राण एतयोः ५२ ।घ्राणाद्वायुरभिद्येतामक्षिणी चक्षुरेतयोः । तस्मात् सूर्य्यो-ऽन्वभिद्येतां कर्ण्णौ श्रोत्रं ततोदिशः ५३ । निर्विभेद वि-राजस्त्वग्रोमश्मश्र्वादयस्ततः । ततः ओषधयश्चासन् शिश्नंनिर्ब्बिभिदे ततः । रेतस्तस्मादाप आसन्निरभिद्यत वै गुदम् ।गुदादपानोऽपानाच्च मृत्युर्लोकभयङ्करः ५४ । हस्तौ चनिरभिद्येतां बलं ताभ्यां ततः स्वराट् । पादौ च निर-भिद्येतां गतिस्ताभ्यां ततोहरिः ५५ । नाड्योऽस्य निरभि-द्यन्त ताभ्योलोहितमाभृतम् । नद्यस्ततः समभवन्नुदरं सम-भिद्यत । क्षुत्पिपासे ततःस्यातां समुद्रस्त्वेतयोरभूत् । अ-थास्य हृदयं भिन्नं हृदयान्मन उत्थितम् ५६ । मनसश्च-न्द्रमाजातोबुद्धिर्ब्बुद्धेर्गिरांपतिः । अहङ्कारस्ततोरुद्रःचित्तञ्चैत्त्यस्ततोऽभवत् ५७ । एते ह्यभ्युत्थिता देवा नैवास्यो-त्थापनेऽशकन् । पुनराविशुः खानि तमुत्थापयितुंक्रमांत् । वह्रिर्व्वाचा मुखं भेजे नोदतिष्ठत्ततोविराट् ।घ्राणेन नासिके वायुर्नोदतिष्ठत्ततो विराट् । अक्षिणीचक्षुराटित्यो नोदतिष्ठत्ततो विराट् । हस्ताविन्द्रोबलेनैवबोदतिष्ठत्ततो विराट् । विर्ष्णुर्गत्येव चरणौ नोदतिष्ठत्ततोविराट् । नाडीर्नद्यो लोहितेन नोदतिष्ठत्ततो विराट् ।क्षुत्तृड्भ्यामुदरं सिन्धुर्नोदतिष्ठत्ततो विराट् । बुद्ध्या ब्रह्नापिहृदयं नोदतिष्ठत्ततो विराट् । श्रोत्रेण कर्ण्णौ च दिशोनो-तिष्ठत्ततो विराट् । रेतसा शिश्नमापस्तु नोदतिष्ठत्ततोविराट् । गुदं मृत्युरपानेन नोदतिष्ठत्ततो विराट् ।रुद्रोऽभिमत्या हृदयं नोदतिष्ठत्ततो विराट् । चित्तेनहृदयं चैत्त्यः क्षेत्रज्ञः प्राविशद्यदा । विराट् तदैव पुरुषःसलिलादुदतिष्ठत ५९ । यथा प्रसुप्तं हृदयं प्राणेन्द्रियमनोन्वयाः । प्रभवन्ति विना येन नोत्थाप्रयितुमोजसा ।तमस्मिन् प्रत्यगात्मानं धिया योगविवृत्तया । भक्त्या विरक्त्याज्ञानेन विविच्यात्मनि चिन्तयेत्” ६० । व्याख्यातमेतत् श्रीधरेण“दैवाज्जीवादृष्टवशात् क्षुभिता धर्म्मा गुणायस्याः । योनौअभिव्यक्तिस्थाने प्रकृतौ वीर्य्यंचिच्छक्तिम् । सा प्रकृतिर्म्महत-त्त्वमसूत । महतः स्वरूपमाह हिरण्मयं प्रकाशबहु-लम् १९ । विश्वं अहङ्कारादिप्रपञ्चं आत्मगतं स्वस्मिन्सूक्ष्मरूपेण स्थितं व्यञ्जन् प्रकटयन् तमोऽपिबत्, कूटस्थःलयविक्षेपशून्यः, आत्मानं प्रस्वापयतीति तथा यत्पूर्व्वं प्रलयसमये महान्त प्रकृतौ विलापयमासेति २० ।प्रसङ्गात् चतुर्व्यूहोपासनमाह यत्तदिति सर्व्वागमप्रसि-द्धत्वमाह । स्वच्छ विशदं शान्तं रागादिरहितं भगवतःपदमुपलब्धिस्थानम् । अतएव वासुदेवाख्यंयदाहुः । अय-मर्थः अधिभूतरूपेण तस्यैव महानिति, अध्यात्मरूपेणचित्तमिति, उपास्यरूपेण वासुदेव इति, अधिष्ठाता तत्त्वस्यक्षेत्रज्ञः, एवमहङ्कारे सङ्कर्षण उपास्यः, रुद्रोऽधिष्ठाता, मनसि अनिरुद्ध उपास्य ब्रह्माधिष्ठाता, बुद्धौ प्रद्युम्नउपास्यं ब्रह्माधिष्ठातेति ज्ञातव्यम् २१ । स्वच्छत्वं भग-वद्विभूतिग्राहित्वम् अविकारित्वं लयविक्षेपराहित्यंअपांप्रकृतिः फेनतरङ्गादिरहिताबस्थापरा भूतसंसर्गात्प्राक्तनी सा यथा मधुरा स्वच्छा शान्ता च तद्वदित्यर्थः २२अहङ्कारस्योत्पत्तिपूर्ब्धकं लक्षणमाह महत्तत्त्वादितिचतुर्भिः । क्रियासु शक्तिर्यस्य स क्रियाशक्तिः २३ । तस्यत्रैविध्यमाह वैकारिक इति । तस्य कार्य्यमाह यतोयस्मान्मनआदीनाम् भवौत्पत्तिरिति २४ । तस्मिन्नृपास्यंव्यूहमाह सहस्रशिरससिति २५ । कर्त्तृत्वं देवतारूपेण, करणमिन्द्रियरूपेण, कार्य्यत्वं भूतरूपेण, शान्तत्वादिकंतत्कारणगुणत्रयरूपेण २६ । मनस उत्पत्तिपूर्व्वकं लक्षणमाहवैकारिकादितिद्वाभ्याम् । संकल्पश्चिन्तनम् विकल्पोविशेष-चिन्तनं यस्य मनसः संकल्पविकल्पाभ्यां कामसम्मवोवर्त्ततेइति कामरूपा वृत्तिर्लक्षणत्वेनोक्ता न तु प्रद्युम्नोत्पत्ति-स्तस्य संकल्पादिकार्य्य त्वाभावात् उपास्यव्यूहस्यानिरुद्ध-स्योक्तेः २७ । शारदं शरत्कालोनमिन्दीबरं नीलीत्पलंतदिव श्यामं तच्छनैः संराध्यं वशीकर्त्तुमयोग्यं दुर्ग्रह-त्वात् २८ । बुद्धेरुत्पत्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह तैजसादिति-द्वाभ्याम् हे सति! । द्रव्यस्फुरणरूपं विज्ञानमिति चित्तव्यावृत्त्यर्थमुक्तम् । इन्द्रियाणामनुग्नह इति सविकल्पज्ञानेहृषीकाणामधीश्वर इति यदुक्तं तत्तु निर्व्विकल्पकज्ञाने २९ । द्रव्यस्फुरणस्यैव प्रपञ्चः संशयादिः । विप-र्य्यासो मिथ्याज्ञानं निश्चयः प्रमाणज्ञानं स्वापो-निद्रा, “प्रमाणविपर्य्ययविकल्यनिद्रास्मृतयः” इति पात-ञ्जलोक्ते ३० । इन्द्रियाणामुत्पत्तिमाह तैजसाह-ङ्काराज्जातानि वैकारिकत्वशङ्कानिवृत्त्यर्थमेवकारः द्घि-विधान्यपीन्द्रियाणि तैजसान्येवेत्यर्थः । तत्र हेतुःप्राणस्येति हि यत्मात्प्राणस्य क्रियाशक्तिर्बुद्धेर्विज्ञान-शक्तिता अतः प्राणस्य तैजसत्वात् तदीयशक्तिमता-मिन्द्रियाणां तैजसत्वम् । तथा बुद्धेस्तैजसत्वात् तदीय-ज्ञानशक्तिमतामपि ज्ञानेन्द्रियाणां तैजसत्वमपीत्यर्थः ३१ ।तन्मात्रोत्पत्तिपूर्व्वकमाकाशादिमहाभूतोत्पत्तिन्तल्लक्षणञ्चाह ।तामसादिति पञ्चभिः । श्रोत्रन्तु शब्दगमित्यादिभि-र्विषयोत्पत्त्यनन्तरं तत्सम्बन्धमात्रंकथ्यते नंतूत्पत्तिःप्रागेवो-त्पन्नत्वात् शब्दं गच्छति प्राप्नोतीति शब्दगम् ३२ । शब्दस्यलक्षणमाह अर्थाश्रयत्वं अर्थवाचकत्वं, द्रष्टुर्लिङ्गत्वं कुड्यान्त-रितस्य द्रष्टुर्ज्ञापकत्वं तदुक्तं “लिङ्गं यद्द्रष्टृदृश्ययोरिति, नभसः तन्मात्रत्वं सूक्ष्मत्वं शब्दस्य लक्षणमित्यन्वयः ३३ । छि-द्रदातृत्वमवकाशदादृत्वं बहिरान्तरव्यवहारास्पदत्वम् आत्मामनः । प्राणादीनान्धिष्ण्यत्वमाश्रयत्वं नाड्यादिच्छिद्ररूपेणवृत्तिः कार्य्यमेतल्लक्षणम् । एवमुत्तरत्रापि एकेन श्लोकेनतन्मात्रमहाभूतयोरुत्पत्तिः द्वितीयेन तन्मात्रलक्षणं तृती-येन महाभूतलक्षणं इत्यनुसन्धेयम् । आकाशात्त्वक्-स्पर्शस्य सग्रहः सम्यग्ग्रहणं यया पुंस्त्वं नियतलिङ्गत्वात् ।यद्वा स्पर्शस्य संग्रहस्ततोभवतीति शेषः । शब्दतन्मात्रादि-त्यादि तन्मात्राणामुत्तरोत्तरान्वयार्थमुक्तम् ३५ । स्पर्शत्वंस्वरूपलक्षणमित्यर्थः । नभस्वतो वायोस्तन्मात्रत्वञ्च ३६ ।चालनं वृक्षशाखादेः । व्यूहनं मेलनं तृणादेः प्राप्तिः संयोगःद्रव्यस्य गन्धवतोघ्राणं प्रति नेतृत्वं यथा शौत्यादिमतः स्प-र्शनं, शब्दस्य श्रोत्रं प्रति नेतृत्वं सर्व्वेन्द्रियाणामात्मत्वम्उपोद्बलकत्वं कर्म्मणा कार्य्येणाभिलक्षणं भावे ल्युट् । कर्म्मै-वाभिलक्षणमिति विग्रहे तु करणे ३७ । द्रव्याकृतित्वं द्रव्य-स्याकारसमर्पकत्वं गुणता द्रव्योपसर्जनतया प्रतीतिः श-ब्दस्य तु स्वातन्त्र्येणैव प्रतीतिः । अप्रत्यक्षद्रव्यस्य स्पर्शा-देरपि स्वातन्त्र्येणैव प्रतीतिः रूपस्य तु नैवमिति तस्यायंविशेषौक्तः । व्यक्तिसंस्थात्वं द्रव्यस्य या संस्था सन्निवेशःसैव संस्था यस्य द्रव्यपरिणामतया प्रतीतिरित्यर्थः । तेजस-स्तेजस्त्वमसाघोरणत्वम् ३८ । द्योतनं प्रकाशनं पचनंतण्डुलादेः क्षुत्तृट् अशनाया पिपासा च तद्द्वारेण पानम-दनञ्च ३९ । जिह्वा रसनेन्द्रियं रसोगृह्यतेऽनेनेतिं रसग्र-हस्ततो भवतीत्यर्थः ४० । कषायादिषु लवणोऽपि द्रष्टव्यः ।भौतिकानां संसर्गिद्रव्याणां यएकोमधृरएव सन् अनेकधाभिद्यते स रसैत्यर्थः ४१ । क्लेदनमार्द्रीकरणं मृदादेः पि-ण्डीकरणं तृप्तिदातृत्वं प्राणनं जीवनम् “आपोमयः प्राण”इति” श्रुतेः आप्यायनं तृड्वैक्लव्यनिवर्त्तनं उदनं मृदुकरणम्उन्दनमितिपाठे सएवार्थः । भूयस्त्वं कूपादावुद्धृतस्यापिपुनःपुनरुद्गमः ४२ । गन्धगः गन्धं प्राप्नोति ४३ । कर-म्भोमिश्रगन्धः यथा व्यञ्जनादीनां हिङ्ग्वादिसंस्कारेणैव ।पूतिर्दुर्गन्धः सौरभ्यं कर्पूरादेः, शान्तः शतपत्रादेः, उदग्रो-लसुनादेः, संसर्गिणां द्रव्यावयवानां वैषम्यात् यएवंविभि-द्यते स गन्धैत्यर्थः ४४ । ब्रह्मणोभावनं प्रतिमादिरूपेण सा-कारतापादनं, स्थानं जलादिविलक्षणतया नैरपेक्ष्येण स्थितिःघारणं जलाद्याधारत्वं सतामाकाशादीनां विशेषणमवच्छे-दकत्वं प्राणिनां तत्तत्गुणानाञ्चपुंस्त्वादीनामुतद्भेदः परि-णामविशेषैः प्रकटीकरणम् ४५ । श्रोत्रादीनां शब्दादिग्रा-हकत्वमुक्तं तेषाञ्च लक्षणमेतदेव इत्याशयेनाह पञ्चभिःश्लोकार्द्धैःनभसोगुणविशेषः शब्दोयस्यार्थोविषयः ४६ ।गुणविशेषं शब्दव्यावृत्त्यर्थं दर्शयति परस्य कारणस्य धर्म्मःशब्दादिः अपरस्मिन् कार्य्यवाय्वादौ कारणान्वयाद्दृश्यते अ-तोभावानामाकाशादीनां विशेषगुणः सर्व्वोऽपि शब्दादिःभूमावेवोपलभ्यते चतुर्णां तत्रान्वयात्, जलादिषु यथान्वय-मेव न सर्व्वम् आकाशेऽन्यान्वयाभावेन एकएवेति ४७ ।एवं कारणोत्पत्तिमुक्त्वा कार्य्योत्पत्तिमाह सार्द्धैस्त्रिभिः ।एतान्यसंहत्य अमिलित्वा यदा स्थितानि तदा जगदादिरीश्वरःप्राविशत् सप्तेति प्राधान्याभिप्रायेणोक्त प्रवेशस्तु सर्वेष्वपि-विवक्षितएव ४८ । अनुविद्धेभ्त्यः क्षुभितेभ्यः यंस्मादसौविराट्पुरुष उदतिष्ठत् ४९ । भगवतोरूपमिति पुरुषाभेदा-भिप्रायेण ५० । तस्मिन्नध्यात्मादिविभागमाह हिरण्म-यादिति नवभिः । उत्थाय औदासीन्यं विहाय, तमाविश्यअधिष्ठाय । महांश्चासौ देवश्चेति खं छिद्रम् ५१ । वाण्यासह वह्निरभवत् प्राविशत् । नासे निरभिद्येतां प्राणोतःप्राणेन ऊतः स्यूतः सन् घ्राणएतयोर्नासिकयोरभवदित्य-नुषङ्गः ५२ । घ्राणादनन्तरं वायुः । प्राणोतैति विशेषणंसर्वेन्द्रियेष्वपि द्रष्टव्यं न्यभिद्येतामिति अन्वभिद्येतामितिपाठद्वयेऽप्येकएवार्थः । श्रोत्रं दिशः प्राविशन् ५३ । आदिश-ब्देन केशाः ५४ । स्वराटिन्द्रः । हरिविष्णुः ५५ । आभृतंजातम् ५६ । बुद्ध्यादिषु हृदयमेवा धिष्ठानम् । गिरांपतिर्ब्र-ह्मा, चैत्त्यः क्षेत्रज्ञः ५७ । अन्वयव्यतिरेकाभ्यां क्षेत्रज्ञंयिवेक्तुं सर्व्वेषां पुनः प्रवेशमाह एत इति नवभिः ५८ ।विवाड्देहस्य व्यष्टिदेहं दृष्टान्तत्वेनदर्शयन् साङ्ख्यानुकथ-नस्य प्रयोजनमाह यथेतिद्वाभ्याम् ५९ । प्रथमं परमश्वरे-भक्तिः ततोऽन्यत्र विरक्तिः ततोयोगप्रवृत्ता धीः एकाग्रचित्तं ततोयज्ज्ञानं तेन प्रत्यगात्मानं क्षेत्रज्ञं स्वस्मिन्नात्मनिकार्य्यकारणसङ्घाते विविच्य चिन्तयेत्” ६० ।वेदान्तिमते अत्र कश्चिद्विशेषः पञ्चदश्यामुक्तः । “चिदा-नन्दमयब्रह्मप्रतिविम्बसमन्विता । तमोरजःसत्त्वगुणा प्र-कृतिर्द्विविधा च सा । सत्त्वशुद्ध्यविशुद्धिभ्यां मायाऽविद्याच ते मते । मायाविम्बोवशीकृत्य तां स्यात् सर्व्वज्ञ-ईश्वरः । अविद्यावशगस्त्वन्यस्तद्वैचित्र्यादनेकधा । साकारणशरीरं स्यात् प्राज्ञस्तत्राभिमानवान् । तमःप्रधान-प्रकृतेस्तद्भोगायेश्वराज्ञया । वियत्पवनतेजोऽम्बुभूवोभूतातिजज्ञिरे । सत्त्वांशैः पञ्चभिस्तेषां क्रमाद्धीन्द्रियपञ्चकम् ।श्रोत्रत्वगक्षिरसनघ्राणाख्यमुपजायते । तैरन्तःकरणं सर्वै-र्वृत्तिभेदन तत् द्विधा । मनोविमर्षरूपं स्यात् बुद्धिःस्यान्निश्चयात्मिका । रजोऽंशैः पञ्चभिस्तेषां क्रमात्कर्म्मेन्द्रियाणि तु । वाक्पाणिपादपायूपस्थाभिधानानिजज्ञिरे । तैः सर्वैः सहितैः प्राणोवृत्तिभेदात् स पञ्चधा ।प्राणोऽपानः समानश्चोदानव्यानौ च ते पुनः । बुद्धि-कर्मेन्द्रियप्राणपञ्चकैर्मनसा धिया । शरीरं सप्तदशभिःसूक्ष्मं तल्लिङ्गमुच्यते । प्राज्ञस्तत्राभिमानेन तैजसत्वं प्रप-द्यते । हिरण्यगर्भतामीशस्तयोर्व्व्यष्टिसमष्टिता । समष्टि-रीशः सर्व्वेषां स्वात्मतादात्म्यवेदनात् । तदभावात्ततो-ऽन्ये तु कथ्यन्ते व्यष्टिसंज्ञया । तद्भोगाय पुनर्भोग्य-भोगायतनजन्मने । पञ्चीकरोति भगवान् प्रत्येकं विय-दादिकम् । द्विधा विधाय चैकैकं चतुर्द्धा प्रथमं पुनः ।स्वस्वेतरद्वितीयांशैर्योजनात् पञ्च पञ्च ते । तैरण्डस्तत्रभुवनभोगाश्रयोद्भवः । हिरण्यगर्भस्थूलेऽस्मिन् देहेवैश्वानरोभवेत् । तैजसा विश्वतां यातादेवतिर्य्यङ्नरादयः ।ते पराग्दर्शिनः । प्रत्यक्तत्त्वबोधविवर्जिताः । कुर्वतेकर्म्म भोगाय कर्म्म कर्त्तुञ्च भुञ्जते” ।एतन्मतप्रपञ्चस्तु “तत्र सर्गाद्यकाले परमेश्वरः सृज्यमानप्रप-ञ्चवैचित्र्यहेतुप्राणिकर्म्मसहकृतापरिमितानिरूपितशक्तिवि-शेषविशिष्टमायासहितः सन्नामरूपात्मकं निखिलप्रपञ्चं प्रथमंबुद्धावाकलय्य इदं करिष्यामीति सङ्कल्पयति “तदैक्षत बहुस्यां प्रजायेयेति” श्रुतेः । तत आत्मन आकाशादीनि पञ्चभूतानि अपञ्चीकृतानि तन्मात्रपदप्रतिपाद्यानि उत्पद्यन्ते ।तत्राकाशस्य शब्दोगुणोवायोस्तु शब्दस्पर्शौ तेजसस्तु शब्द-स्पर्शरूपाणि अपान्तु शब्दस्पर्शरूपरसाः पृथिव्यास्तुशब्दस्पर्शरूपरसगन्धाः । न तु शब्दस्याकाशमात्रगुणत्वंवाय्वादावपि तदुपलम्भात् । नासौ भ्रमः बाधकाभावात् ।इमानि भूतानि त्रिगुणमायाकार्य्याणि अतस्त्रिगुणात्म-कानि । एतैश्च सत्त्वगुणोपेतैः पञ्चभूतैः श्रोत्रत्वक्चक्षूर-सनघ्राणानि पञ्चेन्द्रियाणि मनोबुद्ध्यहङ्कारचित्तानि चजायन्ते । श्रोत्रादीनां पञ्चानां क्रमेणैव दिग्वातार्क-वरुणाश्विनोऽधिष्ठातृदेवताः मन आदीनां चतुर्णां क्रमेणचन्द्रचतुर्मुखशङ्कराच्युताः अधिष्ठातृदेवताः । एतैरेव रजो-गुणेपेतैः पञ्चभूतैर्यथाक्रमेण वाक्पाणिपादपायूपस्थाख्यानिकर्मेन्द्रियाणि जायन्ते । तेषाञ्च क्रमेण वह्नीन्द्रोपेन्द्रमृ-त्युप्रजापतयोऽधिष्ठातृदेवताः । रजोगुणोपेतैः पञ्चभूतैरेवपञ्च वायवः प्राणापानव्यानोदानसमानाख्याजायन्ते ।तत्र प्रागननवान्० वायुः प्राणोनासाग्रस्थानवर्त्ती । अ-वागननवानपानः पाय्वादिस्थानवर्त्ती । विष्वगननवान्व्यानः अखिलशरीरवर्त्ती । ऊर्द्घमननवानुदानः कण्ठ-स्थानवर्त्ती । अशितपीतान्नादिसमीकरणः समानः नाभि-स्थानवर्त्ती । तैरेव तमोगणोपेतैरपञ्चीकृतभूतैः पञ्चीकृत-भूतानि जायन्ते “तासां त्रिवृतं त्रिवृतमेकैकां करवाणीति”त्रिवृत्करणश्रुतेः पञ्चीकरणोपलक्षणार्थत्वात् । पञ्ची-करणप्रकारश्चेत्थम् । आकाशमादौ द्विधा विभज्य तयो-रेकं भागं पुनश्चतुर्द्धा विभज्य तेषां चतुर्णामंशानां वाय्वा-दिषु चतुर्भूतेषु संयोजनम् । एवं वायुं द्वेधा विभज्यतयोरेकं भागं पुनश्चतुर्द्धा विभज्य तेषाम् आकाशादिषुसंयोजनम् । एवं तेजोऽप्पृथिव्यंशानामपि । तदेवमे-कैकभूतस्यार्द्धं स्वांशात्मकं अर्द्धान्तरञ्च चतुर्व्विधभूतमयमितिपृथिव्यादौ स्वांशाधिक्यात् पृथिव्यादिव्यवहारः । तदुक्तम् ।“वैशेष्यात्तद्वादस्तद्वाद” इति शा० सू० । पूर्व्वोक्तैरपञ्चीकृतभू-तैर्लिङ्गशरीरं परलोकयात्रानिर्वाहकं मोक्षपर्य्यन्तस्थायिमनोबुद्धिभ्यामुपेतं ज्ञानेन्द्रियपञ्चककर्मेन्द्रियपञ्चकप्राणा-दिपञ्चकसयुक्तं जायते । तदुक्तन् । “प्रञ्चप्राणमनोबुद्धिदशेन्द्रियसमन्वितम् । अपञ्चीकृतभूतोत्थं सूक्ष्माङ्गं भोग-साधनमिति” । तच्च द्विविधं परमपरञ्च । परं हिरण्य-गर्भलिङ्गशरीरम् । अपरमस्मदादिलिङ्गशरीरम् । तत्रहिरण्यगर्भलिङ्गशरीरं महत्तत्त्वम् अस्मदादिलिङ्गशरी-रञ्चाहङ्कारतत्त्वमित्याख्यायते । एवं तमोगुणयुक्तेभ्यः प-ञ्चीकृतभूतेभ्योभूम्यन्तरिक्षस्वर्ग महोजनस्तपःसत्यात्मकस्योर्द्ध्व-लोकसप्तकस्य अतलपातालवितलसुतलतलातलरसातल-महातलाख्यस्याधोलोकसप्तकस्य ब्रह्माण्डस्य जरायुजाण्डजस्वेदजोद्भिज्जाख्यचतुर्विधस्थूलशरीराणाञ्चोत्पत्तिः । तत्रजरायुजानि जरायुभ्योजातानि मनुष्यपश्वादिशरीराणि ।अण्डजानि अण्डेभ्योजातानि पक्षिपन्नगादिशरी-राणि । स्वेदजानि स्वेदाज्जातानि यूकमशकादिशरी-राणि । उद्भिज्जानि भूमिमुद्भिद्य जातानि वृक्षादिशरी-राणि वृक्षादीनामपि पापफलभोगायतनत्वेन शरीरि-त्वम् । तत्र परमेश्वरस्य पञ्चतन्मात्राद्युत्पत्तौ सप्तदशा-वयवोपेतलिङ्गशरीरोत्पत्तौ हिरण्यगर्भस्थूलशरीरोत्पत्तौच साक्षात्कर्त्तृत्वम्, इतरनिखिलप्रपञ्चोत्पत्तौ च हिरण्य-गर्भद्वारा “हन्ताहमिमास्तिस्रोदेवता अनेन जीवेनात्मना-नुप्रविश्य नामरूपे व्याकरवाणीति” श्रुतेः । हिरण्यगर्भो-नाम मूर्त्तित्रयादन्यः प्रथमोजीवः “स वै शरीरी प्रथमःस वै पुरुषौव्यते । आदिकर्त्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समव-र्त्तत” “हिरण्यगर्भः समवर्त्तताग्रे इत्यादि” श्रुतेः” । वेदा० प०सूक्ष्मादिस्थूलभूतान्तोत्पत्तिमुक्त्वा ब्रह्माण्डोत्पत्तिमाहआत्म
पु०
 “उत्पाद्यस्थूलभूतानि भगवान् भूतभावनः नीरेषुस्वात्मनो वीजं सहसैव समाक्षिपत् । क्षिप्तं तेन हि तद्वीर्यंनीराणामुपरिस्थितम् । दधिमण्डोपमम् कालात् काठिन्य-मगमद् घनम् । कठिना पृथिवी सेयं रूक्षा सा दृस्यतेऽधुना ।तस्याः सारसमुद्भूतो गोलकोऽभून्महालयः । कुक्कुटाण्डसमा-कारःसप्नलोकस्य संस्थितिः । अनुसंवत्सरं कालं नीरेष्वासीत्समन्ततः । शुष्कालाबुसमोनित्यं वायुनाभ्याहतोभृशम् । स तु संव-त्सरे पूर्णे विभिन्नः कुक्वु टाण्डवत् । तदन्तःपुरुषोजज्ञे सप्न-लोकशरीरभृत् । इदं सर्वं पुमानेव मूतं भावि स्थितं चथत् । एष भोगस्य मोक्षस्य सर्वदृष्टेर्महेश्वरः । अन्नेन बर्धय-त्येष स्थावराणि चराणि च । वक्ष्यमाणोऽस्य महिमा विज्ञेयःसर्वदा नृभिः । पादःसर्वाणि भूतानि त्रिपादात्मनि तिष्ठति ।महिमाश्रयमूतो यो महिम्नः सोऽधिको यथा । तथैवास्वमहिम्नोऽपि पुमानभ्यधिकोमतः । मार्गद्वयस्य कर्त्तायंवैदिकस्य सदा प्रभुः । प्रवृत्तेश्च निवृत्तेश्च स्वर्गमोक्षपुरं प्रति ।अयमभ्यधिको यस्मात् सर्वस्माद्भौतिकादजः । तस्मात् वि-राडिति प्रोक्तो विशेवाद्राजतेयतः । अधिष्ठाय पुरः सर्वा-स्थिरजङ्गमदेहिनाम् । पूरयत्यात्मना यस्मात् अतोयमधिपू-रुषः । यस्मादभ्यधिकः सोऽयं ब्रह्माण्डान्तःस्थितः पुमान् ।तस्य कार्य्यमिदं सर्वं गिरिदेहधरादिकम् । अयं यज्ञपुमान्हेतुरृक्सामयजुषामपि । छन्दांस्यपि च सर्वाणि गायत्र्या-दीनि जज्ञिरे । अस्मादजादयश्चापि विराजः पुरुषोत्तमात् ।इन्द्रश्चाग्निश्च विप्राश्च मुखतोऽस्य विनिर्गताः । क्षत्रियाबाहुत-स्तद्वत् ऊर्व्वावैश्याश्च जज्ञिरे । भूमिःशूद्रास्तथा पद्भ्यां जाताअस्य महात्मनः । चन्द्रमामनसोजातो नेत्रात् तद्वत् दिवा-करः । प्राणात् प्रभञ्जनोजातो नाभेस्तु गगनं महत् ।मस्तकात् स्वर्गलोकोऽयं श्रोत्राज् जाता इमादिशः । एवमन्ये-ऽपिपुं सोऽस्मात् जाता लोका महात्मनः । द्रव्याणि वा तथाकालोवसन्ताद्यात्मको महान् । देवता यजमानो वा क्रिया-वातःपरा न हि । सहस्रमस्तको देवः सहस्रेन्द्रियवानपि ।भूतभौतिकजातं स आवृत्यात्मा परःस्थितः । बुद्धिसाक्षिण-मात्मानमेतस्मात् परतः स्थितम् । स्वप्रकाशमहंवेदसर्वा-ज्ञानविवर्जितम् । नामरूपात्मकं सर्वं कृत्वाऽस्तेयोवदन्निवशक्र! त्वं धातृवदनात् सम्यक् विज्ञास्यते भवान् । दिशोऽपिप्रदिशस्तद्वदध ऊर्द्ध्वं सएव हि । यतस्ततोऽत्र यज्ञेनयक्ष्यन्ते तेन तं द्विजाः । धर्म्मश्ब्देन तेनैते स्वर्गं यास्यन्तितच्छिरः । पुंसोऽस्य मूर्द्धा स्वर्गः स्यात् चन्द्रसूर्य्यौ चचक्षुषी । घ्राणः प्रभञ्जनः प्रोक्तो मध्यदेहोऽन्तरिक्षकम् ।स्थलानि विविधान्यस्व मूत्राशय उदीरितः । भूर्लोकस्तुसमग्रोऽयं पादावस्य प्रकीर्त्तिर्तः । वक्त्रमाहवनीय-स्तद्धृदयं चावसख्यकः । सगार्हपत्यनासः स्याद्दक्षिणाग्निर्म-नोमतम् । उरोवेदिस्तथा दर्भालोमजातमुरःस्थितम् ।ओषध्योवनस्पतयः शेषाः केशाः शरीरगाः । किंबहूक्तेन शक्राद्य संक्षेपेणावधारय । यदस्ति यच्च नास्त्यत्रतत्सर्वं स महेश्वरः” ।काणादादिमते तु आदिसर्गे वायवीयेषु परमाणुषुसृज्य मानजीवादृष्टवशात् क्रियोत्पद्यते सा च क्रियास्वाश्रयं परमाणुं परमाण्वन्तरेण संयुनक्ति ततो-ह्यणुकादिक्रमेण महान् वायुरुत्पद्यते तेन नोदितेषुतैजसपरमाणुषु क्रियोत्पद्यते तया परमाणवः परमाण्वन्तरेण संहन्यमा नाः संयुज्यन्ते इत्येवंरूपेण महाभूतो-त्पत्तिरेवं शरीराणि चेन्द्रियाणि चतुर्द्दश भुवनान्युत्पद्यन्तेसर्वत्र चेश्वरोनिमित्तकारणम् । एतद्विवरणमारम्भवादशब्देदृश्यम् । तथा च आदिसर्गे एवैतेषां सर्वेषां सृष्टिः ।नैमित्तिकप्रलयोत्तरन्तु न सर्वेषाम् किन्तु येषांमेवतादृशप्रलयदृशायां नाशस्तेषामेव कतिपयानामिति भेदः ।वीजाङ्कुरवत् सृष्टेः प्रवाहरूपेणानादित्वेऽपि एतत्सृष्टेः सा-दित्वमपि तत्तद्वीजव्यक्तेरङ्कुरव्यक्तेश्च यथा सादित्वमेवमेववर्त्तमानब्रह्मण आदिसर्गकाले महदादेरुत्पत्तेरादिसर्ग-त्वमवगन्तव्यम् “यथेदानीमित्यादि” भागवतवचनेन “सूर्य्याच-न्द्रमसौ धाता यथापूर्व्वमकल्पयदिति” मन्त्रलिङ्गेन चप्रबाहस्यैवानादित्वं सूचितं न तु तत्तद्व्यक्तेः । कर्म्मसापेक्षस्यैव ईश्वरस्य स्रष्टृत्वोक्तेः पूर्बं कर्म्मणामभावे विचित्रसृष्ट्य-सम्भवः । अन्यथा वैषम्यनैर्घृण्ये ईश्वरस्य प्रसज्ये-याताम् जीवस्य च कृतहान्यकृताभ्यागमप्रसङ्गश्चेति दिक् ।