आदर्शः (AdarzaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte
Englishआदर्शः [ādarśḥ], [आदृश्यते$त्र, दृश् आधारे घञ्]
A mirror, a looking-glass
यथादर्शे तथात्मनि Kaṭh. 6.5. यथादर्शो मलेन च 3.38. आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे स्तिमि- तायताक्षी 7.22.
The original manuscript from which a copy is taken
(fig. ) a pattern, model, type
आदर्शः शिक्षितानाम् 1.48
आदर्शः सर्वशास्त्राणाम् 5
so गुणानाम्
A copy of a work.
A commentary, gloss. आदर्शो दर्पणे दीका प्रतिपुस्तकयोरपि Medinī.
A particular boundary of a country.
of a country.
मण्डलः a globular mirror.
the surface of a mirror.
(लम्) a kind of snake (with globular spots).
Apte 1890
Englishआदर्शः [आदृश्यतेऽत्र, दृश् आधारे घञ्] 1 A mirror, a looking-glass
आत्मानमालोक्य च शोभमानमादर्शबिंबे स्तिमितायताक्षी Ku. 7. 22.
2 The original manuscript from which a copy is taken
(fig.) a pattern, model, type
आदर्शः शिक्षितानां Mk. 1. 48
आदर्शः सर्वशास्त्राणां K. 5
so गुणानां &c.
3 A copy of a work.
4 A commentary, gloss.
5 A particular boundary of a country.
6 N. of a country.
Comp.
मंडलः {1} a globular mirror. {2} the surface of a mirror (
लं). {3} a kind of snake (with globular spots).
Apte Hindi
Hindiआदर्शः
- आ+दृश्+घञ्
"आईना, मुँह देखने का शीशा, दर्पण"
आदर्शः
- आ+दृश्+घञ्
"मूल पांडुलिपि जिससे प्रतिलिपि तैयार की जाय, नमूना, प्रतिकृति, प्रकार, "
आदर्शः
- आ+दृश्+घञ्
कार्य की एक प्रतिलिपि
आदर्शः
- आ+दृश्+घञ्
"टीका, भाष्य"
Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form
E Bharati Sampat
Sanskrit(पुं) आदृश्यते अत्र रूपम् । आ+दृशिर्(प्रेक्षणे)+घञ् । ‘हलश्च’ ३.३.१२१। १.दर्पणः। ‘अदृश्यतादर्शतलामलेषु च्छायेव या स्वर्जलधेर्जलेषु’ माघः३.३५। ‘आत्मानमनालोक्य च शोभमानमादर्शबिम्बे स्तिमितायताक्षी’ कुमारः६.२२। २.टीका, व्याख्यानम् आदृश्यते सम्यक् ज्ञायते ग्रन्थार्थोऽत्र । ३.पुस्तकस्य मूलप्रतिः। ४.प्रकारः। ५.देशस्य सीमा । ‘आदर्शो दर्पणे टीकाप्रतिपुस्तकयोरपि’ मेदिनी०।
Wordnet
Sanskrit दर्पणः, आदर्शः, दर्शनम्, मुकुरः, नन्दरः, कर्कः, कर्करः, आत्मदर्शः
रूपदर्शनाधारः, स्वस्य रूपम् प्रतिबिम्बमिव दर्शयति
"लोचनाभ्याम् विहीनस्य दर्पणः किम् करिष्यति"[चाणक्य 109]"
प्रतिदर्शः, प्रतिमा, प्रतिरूपम्, आदर्शः
केषाञ्चित् पदार्थादीनां गुणादीन् ज्ञातुं तेषु गृहीतः कश्चन् भागः।
"कृषकेण धान्यस्य प्रतिदर्शः उत्तमर्णं दर्शितः।"
आदर्शः
ते सिद्धान्ताः यान् मनुष्याः स्वीकुर्वन्ति तथा च तान् अनुसरन्ति च।
"प्रत्येकस्य आदर्शः भिन्नः।"
दर्पणः, मुकुरः, आदर्शः, आत्मदर्शः, नन्दरः, दर्शनम्, प्रतिबिम्बातम्, कर्कः, कर्करः
रूपदर्शनाधारः।
"बालिकायाः स्यूते दर्पणम् अस्ति।"
आदर्शः
एकः मनुपुत्रः ।
"आदर्शः एकादशस्य मनोः पुत्रः आसीत्"
आदर्शः
एकः देशः ।
"आदर्शः देशः पाणिनिना उल्लेखितः"
आदर्शः
सोमवल्ल्याः एका जातिः ।
"कोशकारैः आदर्शस्य उल्लेखः कृतः"
आदर्शः
एकः पर्वतः ।
"आदर्शस्य वर्णनं पुराणे वर्तते"
आदर्शः
एकः देशः ।
"आदर्शस्य उल्लेखः पाणिनिना कृतः"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritआदर्शः, (आङ् + दृश् + घञ् ।) दर्पणं । टीका ।प्रतिपुस्तकं । इति मेदिनी ॥
(यथा भगवद्गीतायां ।“धूमेनाव्रियते वह्निर्यथादर्शो मलेन च ।यथोल्वनेनावृतो गर्भस्तथा तेनेदमावृतं” ॥
)आदानं, (आङ्दा + ल्युट् ।) ग्रहणं । अश्वा-भरणं । इति मेदिनीहेमचन्द्रौ ॥
रोगलक्षणं ।इति राजनिर्घण्टः । (स्वीकारः प्रतिग्रहः ।यथा कुमारंसम्भवे ५ । ११ ॥
“कुशाङ्कुरादानपरिक्षताङ्गुलिः” ॥
मनुः, ७ । २०४ ।“आदानमप्रियकरं दानञ्च प्रियकारकं ।अभीप्सितानामर्थानां काले युक्तं प्रशस्यते” ॥
)
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit1 {@“दृशिर् प्रेक्षणे”@} 2 दर्शकः-र्शिका, दर्शकः-र्शिका, 3 दिदृक्षकः-क्षिका, 4 दरीदृशकः-शिका
5 द्रष्टा-द्रष्ट्री, दर्शयिता-त्री, दिदृक्षिता-त्री, दरीदृशिता-त्री
6 पश्यन्-न्ती, 7 8 पश्यन् 9, दर्शयन्-न्ती, 10 11 सन्दिदृक्षन्-न्ती
द्रक्ष्यन्-न्ती-ती, दर्शयिष्यन्-न्ती-ती, 12 सन्दिदृक्षिष्यन्-न्ती-ती
-- 13 संपश्यमानः, दर्शयमानः, 14 दिदृक्षमाणः, दरीदृश्यमानः, सन्द्रक्ष्यमाणः, दर्शयिष्यमाणः, दिदृक्षिष्यमाणः, दरीदृशिष्यमाणः
15 तादृक्-तादृशौ-तादृशः
-- -- -- दृष्टम्-दृष्टः-दृष्टवान्, दर्शितः, दिदृक्षितः, दरीदृशितः-तवान्
16 17 पश्यः, उत्पश्यः, 18 तादृशः, यादृशः, 19 सदृक्-सदृशः, अन्यादृक्- अन्यादृशः, ईदृक्-कीदृक्-ईदृशः-कीदृशः- 20 ईदृक्षः-कीदृक्षः, तादृक्षः, यादृक्षः, सदृक्षः, अन्यादृक्षः, सदृशी, तादृशी, 21 पापदृश्वा 22 -पारदृश्वरी, विवेकदृश्वा, 23 यमास्यदृश्वरी, 24 असूर्यम्पश्याः 25 26, 27 उग्रम्पश्यः 28, 29 कश्यपः, 30 31 सुदर्शनः, 32 ददृशिवान्-ददृश्वान् 33, मार्गदर्शी, दर्शः, 34 दिदृक्षुः, 35 सन्दिदर्शयिषुः, दरीदर्शः
द्रष्टव्यम्, दर्शयितव्यम्, दिदृक्षितव्यम्, दरीदृशितव्यम्
दर्शनीयम्, दर्शनीयम्, दिदृक्षणीयम्, दरीदृशनीयम्
दृश्यम्, दर्श्यम्, दिदृक्ष्यम्, दरीदृश्यम्
36 ईषद्दर्शनः-दुर्दर्शनः-सुदर्शनः
-- -- दृश्यमानः, दर्श्यमानः, दिदृक्ष्यमाणः, दरीदृश्यमानः
दर्शः, 37 आदर्शः, 38, 39 दर्शः दर्शः, दिदृक्षः, दरीदृशः
द्रष्टुम्, 40 द्रष्टुम्, 41 दर्शयितुम्, दिदृक्षितुम्, दरीदृशितुम्
42 दृक्, दृष्टिः, 43 दृष्टिः, दर्शना, दिदृक्षा, दरीदृशा
दर्शनम्, 44 पश्यः, दर्शनम्, दिदृक्षणम्, दरीदृशनम्
45 दृष्ट्वा, दर्शयित्वा, दिदृक्षित्वा, दरीदृशित्वा
सन्दृश्य, प्रदर्श्य, प्रदिदृक्ष्य, प्रदरीदृश्य
46 कन्यादर्शं 47, 48 मांसशोणितसन्दर्शं, विप्रदर्शम्
दर्शम् २, दृष्ट्वा २, दर्शम् २, दर्शयित्वा २, दिदृक्षम् २, दिदृक्षित्वा २, दरीदृशम् २
दरीदृशित्वा २
49 इति कुप्रत्यये, यथाक्रमं पश्वादेशे च रूपम्।
पशुः = मन्त्रबाह्यो जनः।]] पशुः।
01 (८६५)
02 (१-भ्वादिः-९८८। सक। अनि। पर।)
03 [[१। सन्नन्तान्ण्वुलि, सनो झलादित्वेन, ‘हलन्ताच्च’ (१-२-१०) इति कित्त्वेन, अमभावे, द्वित्वादिषु कृतेषु, ‘त्रश्च--’ (८-२-३६) इत्यादिना धातुशकारस्य षकारे, ‘षढोः कः सि’ (८-२-४१) इति तस्य ककारे, षत्वे च रूपमेवम्। एवं सन्नन्ते सर्वत्र प्रक्रिया ज्ञेया।]]
04 [[२। यङन्ते सर्वत्र ‘रीगृदुपधस्य च’ (७-४-९०) इत्यभ्यासे रीगागमः।]]
05 [[३। तृचि, ‘सृजिदृशोर्झल्यमकिति’ (६-१-५८) इति अमागमे, यणादेशे च रूपमेवम्। एवं तव्यदादिष्वपि ज्ञेयम्।]]
06 [[४। शतरि, शपि, ‘पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्रधमतिष्ठमनयच्छ- पश्यर्च्छ--’ (७-३-७८) इति पश्यादेशे, पररूपे, च रूपमेवम्। एवं शानजन्तेऽपि ज्ञेयम्।]]
07 [हरिं]
08 [[५। ‘लक्षणहेत्वोः क्रियायाः’ (३-२-१२६) इति हेतौ शता। हरिदर्शनं मोक्षहेतुरित्यर्थः।]]
09 [विमुच्यते]
10 [ग्रामं]
11 [[६। ‘दृशेश्च--’ (वा। १-३-२९) इत्यत्र ‘अकर्मकात्’ इत्युक्त्या, सकर्मकादस्मात् सम्पूर्वकात् तु यथाप्राप्तं परस्मैपदमेव भवतीति, तदन्तादस्मात् सनि परस्मै- पदमेव, नात्मनेपदमिति ध्येयम्।]]
12 [ग्रामं]
13 [[७। सम्पूर्वकादकर्मकादस्मात्, ‘दृशेश्चेति वक्तव्यम्’ (वा। १-३-२९) इति शानच्।]]
14 [[८। ‘ज्ञाश्रुस्मृदृशां सनः’ (१-३-५७) इति सन्नन्तादात्मनेपदमेव।]]
15 [[९। ‘त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ् च’ (३-२-६०) इत्यनेन क्विन्-कञ् इत्युभौ प्रत्ययौ भवतः। तत्र क्विनि, त्यदादीनां उपपदभूतानां ‘आ सर्वनाम्नः’ (६-३-९१) इत्यनेन दृग्दृशवतुषु परेषु आत्वे, ‘क्विन्प्रत्ययस्य कुः’ (८-२-६२) इति कुत्वे च रूपम्। एवम्, यादृक्, तादृक्, ईदृक् इत्यादयोऽपि ज्ञेयाः।]]
16 [पृष्ठम्०७६५+ २९]
17 [[१। कर्तरि, ‘पाघ्राध्माधेट्दृशः शः’ (३-१-१३७) इति शप्रत्यये, शपि, ‘पाघ्राध्मा- स्थाम्नादाण्दृश्यर्ति--’ (७-३-७८) इत्यादिना पश्यादेशे, पररूपे पश्यः इति भवतिः। ‘अनुपसर्गात्’ इति, अत्र न सम्बध्यते, इति केचित्। तेन पश्यः इत्येव सिद्ध्यति। न तूत्पश्य इति।]]
18 [[२। ‘त्यदादिषु दृशोऽनालोचने कञ्च’ (३-२-६०) इत्यनेन कनि प्रत्यये सर्वनाम्नो दृग्दृशवतुषु दीर्घे रूपम्। स्त्रियाम्, ‘टिड्ढाणञ्’ (४-१-१५) इत्यादिना ङीप्।]]
19 [[३। ‘समानान्ययोश्च’ (वा। ३-२-६०) इति क्विन्कञौ प्रत्ययौ भवतः। तत्र, ‘दृग्दृशवतुषु’ (६-३-८९) इत्यनेन समानशब्दस्य सभावे सदृक् सदृशः सदृक्षः इति भवति। ईदृक् इत्यादिषु क्विन्कञोः प्रत्यययोः ‘इदंकिमोरीश्की’ (६-३-९०) इत्यनेन प्रकृतेः ई की इत्येतौ आदेशौ भवत इति विशेषः।]]
20 [[४। ‘दृशेः क्सश्च वक्तव्यः’ (वा। ३-२-६०) इति क्सप्रत्यये रूपम्।]]
21 [[५। कर्मण्युपपदे, भूतकाले, ‘दृशेः क्वनिप्’ (३-२-९४) इति क्वनिप्। ‘अन्येभ्योऽपि दृश्यन्ते’ (३-२-७५) इत्येव क्वनिप्प्रत्ययेऽस्मादपि सिद्धे, अत्र सूत्रे पुनर्वचनं मनिनादिनिवृत्त्यर्थम्। स्त्रियाम्, ‘वनो र च’ (४-१-७) इति ङीप्, रेफादेशश्च।]]
22 [[आ। ‘मां घ्नता भवताऽकारि निश्शङ्कं पापदृश्वना।।’ भ। का। ६। १३०।]]
23 [[B। ‘यमास्यदृश्वरी तस्य ताटका वेत्ति विक्रमम्।’ भ। का। ५। ३४।]]
24 [[६। ‘असूर्यललाटयोर्दृशितपोः’ (३-२-३६) इति खश्। शित्त्वात् पश्यादेशः। खित्त्वात् मुम्। असूर्य इति निपातनात् नञोऽसमर्थसमासः।]]
25 [[C। ‘असूर्यम्पश्यया मूर्त्या हृता तां मृगयावहे।।’ भ। का। ६। ९९।]]
26 [राजदाराः]
27 [[७। ‘उग्रम्पश्येरम्मदपाणिन्धमाश्च’ (३-२-३७) इत्यनेन खश्प्रत्ययान्तो निपातितः। उग्रमिति क्रियाविशेषणम्। ‘उग्रम्पश्यः क्रूरदृष्टिरुग्रं पापं विदन्नपि।’ इति प्र। सर्वस्वे।]]
28 [[ड्। ‘उग्रम्पश्याकुलेऽरण्ये शालीनत्वविवर्जिता।’ भ। का। ४। २३।]]
29 [[८। पश्यतीति पश्यः। स एव पश्यकः--स्वार्थे कन्। ‘पश्यकः कश्यपोऽभवत्’ इति पौराणिकवचनात् पृषोदरादित्वात् कल्मशम्-कश्मलम् इत्यादिष्विव वर्णव्यत्ययः।]]
30 [पृष्ठम्०७६६+ २८]
31 [[१। सुष्ठु दर्शयतीति सुदर्शनः। नन्द्यादित्वात् (३-१-१३४) कर्तरि ल्युः।]]
32 [[२। क्वसौ, ‘दृशेश्चेति वक्तव्यम्’ (वा। ७-२-६८) इति इड्विकल्पे रूपद्वयम्।]]
33 [[आ। ‘प्राह्णतनादित्यकरोपमप्तः पुरीं ददृश्वान् गजतावृतां सः।।’ वा। वि। २। २३।]]
34 [[B। ‘संकथेच्छुरभिधातुमनीशा सम्मुखी न च बभूव दिदृक्षुः।’ शि। व। १०। ४१।]]
35 [[C। ‘सन्दिदर्शयिषुः साम निजुह्नूषुः क्षपाटताम्।’ भ। का। ५। ६४।]]
36 [[३। ईषदाद्युपपदेषु ‘भाषायां शासियुधिदृशि--’ (वा। ३-३-१३०) इति खलपवादो युच्प्रत्ययः। ‘अयं युच् वा।’ इति प्र। कौमुदी। तेन, पक्षे ईषद्दर्शः-दुर्दर्शः- सुदर्शः इत्यपि साधु।]]
37 [[४। करणेऽधिकरणे चार्थे, ‘पुंसि संज्ञायां घः --’ (३-३-११८) इति घप्रत्ययः। आदर्शः = दर्पणम्।]]
38 [[ड्। ‘अदृश्यतादर्शतलामलेषु च्छायेव या स्वर्जलधेर्जलेषु।।’ शि। व। ३। ३५।]]
39 [[५। दृश्येते सूर्याचन्द्रमसावस्मिन् दिवसे इत्यधिकरणे, ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। दर्शः = अमावास्या।]]
40 [[६। ‘तुमुन्ण्वुलौ क्रियायां क्रियार्थायाम्’ (३-३-१०) इति क्रियार्थक्रियायां तुमुन्।]]
41 [[E। ‘वयमद्यैव गच्छामो रामं द्रष्टुं त्वरान्विताः।’ भ। का। ७। २९।]]
42 [[७। स्त्रियाम्, सम्पदादित्वात् (वा। ३-३-९४) भावे क्विप्। ‘क्तिन्नपीष्यते’ (वा। ३-३-९४) इत्युक्त्या दृष्टिरित्यपि साधुः।]]
43 [[८। ‘क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम्’ (३-३-१७४) इति संज्ञायां क्तिच्। दृष्टिः = नेत्रम्।]]
44 [[९। यद्यपि, ‘पश्यार्थैश्चानालोचने’ (८-१-२५) इत्यत्र निर्देशबलात् दर्शनम् = पश्यः, भावे शप्रत्ययोऽयम्। ल्युडपवादोऽयमिति प्रतीयते, तथाऽपि, ‘अदर्शनम् लोपः’ (१-१-६०) इति ल्युडन्तस्यापि सूत्रकारनिर्देशात् ल्युडपि भवति।]]
45 [पृष्ठम्०७६७+ २७]
46 [[१। कर्मण्युपपदे ‘कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये’ (३-४-२९) इति णमुल्। यां यां कन्यां पश्यति तास्सर्वा अपि वरयतीति भावः।]]
47 [वरयति]
48 [[आ। ‘मांसशोणितसन्दर्शं तुण्डघातमयुध्यत।।’ भ। का। ५। १०१।]]
49 [[२। ‘अर्जिदृशि--’ [द। उ। १। ११२]
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.