| YouTube Channel

आत्रेय (Atreya)

 
शब्दसागरः
English
आत्रेय
m.
(-यः)
1. The name of a Muni or saint, the son of ATRI, applica-
ble to DATTA, DURVASAS, and SOMA.
2. An essential humor or
juice of the body.
f.
(-यिका or -यी) A woman during her courses.
f.
(-यी)
1. The name of a river in the north of Bengal.
2. The wife of
ATRI.
3. Any woman of the Brahmanical order.
E.
अत्रि a saint so
called, ढक् patronymic
aff.
Capeller Eng
English
आत्रेय॑
m.
ई॑
f.
descendant of Atri
f.
also a woman in
her courses.
Yates
English
आत्रेय (यः) 1.
m.
Atri's son
juice
of the human body. (यिका) a
menstruous woman. (यी) Atri's
wife
a river.
Wilson
English
आत्रेय
m.
(-यः)
1 The name of a Muni or saint, the son of ATRI, applicable to DATTA,
DURVĀSAS, and SOMA.
2 An essential humor or juice of the body.
f.
(-यिका or -यी) A woman
during her courses.
f.
(-यी)
1 The name of a river in the north of Bengal.
2 The wife of ATRI.
3 Any woman of the Brahmanical. order.
E.
अत्रि a saint so called, ढक् patronymic
aff.
Apte
English
आत्रेय [ātrēya],
a.
(-यी
f.
) [अत्रेरपत्यं ढक्]
P.
IV.* 1.122 Belonging to, descended or sprung from, Atri.
यः A descendant of Atri.
The head of the descendants of Atri.
A priest closely related to the Sadasya.
An epithet of Śiva.
An essential humor or juice of the body, lymph.
यी A female descendant of Atri
गोत्रप्रशंसार्थ- मात्रेय्या अवधसंकीर्तनम् चापन्नसत्त्वा आत्रेयी गोत्रं ह्येतत् ŚB. on MS.* 6.1.9.
The wife of Atri.
A woman in her courses (रजस्वला)
Ms.*
11.87
Y.*
3.251.
Any woman of the Brāhmaṇical order.
N.
of a river in the north of Bengal, also called Tista.
A pregnant woman
Mb.
* 12.165.54
आत्रेयीमापन्नगर्भामाहुः अत्र कुक्षौ अस्या विद्यत इत्यात्रेयी ŚB. on MS.* 6.1.7.
Apte 1890
English
आत्रेय a. (यी f.) [अत्रेरपत्ये ढक्] Belonging to, descended or sprung from, Atri.
यः 1 A descendant of Atri.
2 The head of the descendants of Atri.
3 A priest closely related to the Sadasya.
4 An epithet of Śiva.
5 An essential humor or juice of the body, lymph.
यी 1 A female descendant of Atri.
2 The wife of Atri.
3 A woman in her courses (रजस्वला)
Ms. 11. 87
Y. 3. 251.
4 Any woman of the Brāhmaṇical order.
5 N. of a river in the north of Bengal, also called Tistā.
Monier Williams Cologne
English
आत्रेय॑
m.
(Pāṇ. iv, 1, 122 Comm. ) a descendant of Atri,
ŚBr.
xiv,
&c.
N.
of a physician,
Bhpr.
a priest who is closely related to the Sadasya (perhaps because this office was generally held by a descendant of Atri),
ŚBr.
iv
AitBr.
N.
of Śiva,
L.
chyle,
L.
आत्रेय॑ (अम्),
n.
N.
of two Sāmans,
ĀśvGṛ.
&c.
आत्रेय॑ (आस्),
m.
pl.
N.
of a tribe,
MBh.
vi, 376
आत्रेय॑
m.
(for अत्रयस्
m.
pl.
of अत्रि, q.v.) the descendants of Atri,
MBh.
iii, 971.
Monier Williams 1872
English
आत्रेय आत्रेय, अस्, ई, अम् (fr. अत्रि), origin-
ating from Atri
(अस्), m. a descendant of Atri
a priest who is closely related to the Sadasya
(perhaps because this office was generally held by a
descendant of Atri)
an epithet of Śiva
an essential
humor or juice of the body
(ई), f. a female descend-
ant of Atri
a woman in her courses
any woman of
the Brāhmanical order
N. of a river in the north of
Bengal, otherwise called Tistā.
—आत्रेयी-पुत्र, अस्,
m., N. of a teacher.
Macdonell
English
आत्रेय ātreyá,
m.
descendant of Ātri
ī,
f.
🞄id.
woman who has bathed after menstruation.
Benfey
English
आत्रेय आत्रेय, i. e. अत्रि + एय।
I.
patronym. ,
f.
यी, A descendant of Atri,
MBh. 3, 971.
II.
f.
यी, A woman who
has bathed after temporary unclean-
ness, Man. 11. 87.
Apte Hindi
Hindi
आत्रेय
वि* - अत्रि+ ढक्
"अत्रि से संबन्ध रखने वाला, या अत्रि की संतान"
आत्रेयः
पुं*
- अत्रि+ ढक्
अत्रि का वंशज
Shabdartha Kaustubha
Kannada
आत्रेय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತ್ರಿಮಹರ್ಷಿಯ ಮಗ ಚಂದ್ರ, ದುರ್ವಾಸಮಿನಿ , ದತ್ತಾತ್ರೇಯ
निष्पत्तिः - > अत्रि - "ढक्" (४-१-१२२)
व्युत्पत्तिः - > अत्रेरपत्यम्
आत्रेय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅತ್ರಿಮಹರ್ಷಿಯ ಮಗ ಚಂದ್ರ, ದುರ್ವಾಸಮಿನಿ , ದತ್ತಾತ್ರೇಯ
L R Vaidya
English
Atreya {% m. %} A descendant of Atri.
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
आत्रेय philosopher. Mentioned in Brahmasūtra Oxf.
220^b, in Mīmāṃsāsūtra IV, 3, 18. V, 2, 18. VI, 1, 26.
आत्रेय grammarian. Several times quoted in Mādha-
vīyadhātuvṛtti.
आत्रेय mentioned together with Śākalya as padakāra
of the Ṛv., by Devarāja in Nighaṇṭubhāṣya p. 26.
आत्रेय lawyer. Quoted by Hemādri in Dānakhaṇḍa 451.
622.
आत्रेय
Uṣṭrapayaḥkalpa med. B. 4, 220.
Nāḍījñāna. L. 202.
Hārītasaṃhitā med. Oudh 1876, 34. X, 24.
Comp. Ātreyahārītottara Rādh 31, and Ātreya-
saṃhitā.
He is mentioned as a medical authority in Vāsu-
devānubhava and Ṭoḍarānanda W. p. 289, by
Tīsaṭa W. p. 293. Bṛhadātreya, Kaniṣṭhā-
treya, Madhyamātreya, Vṛddhātreya, Kṛṣṇā-
treya W. p. 289.
आत्रेय Quoted in Taittirīyaprātiśākhya 5, 31. 17, 8.
आत्रेय
Cikitsāśāstrasaṃgraha.
Edgerton Buddhist Hybrid
English
Ātreya,
(1) name assumed by Kuśa (2) as physician: MSV 〔i.104.3〕
(2) n. of a distinguished physician of Taxila: MSV 〔ii.26.7 ff.〕
note that this is the name of a great physician in Skt.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
rgyun shes kyi bu
आत्रेय
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
रस आहारतेजोऽग्निसंभवः षड्रसासवः
आत्रेयोऽसृक्वरो धातुर्घनमूलमहापरः ६२०
-wordlist-
रस (पुं), आहारतेजस् (क्ली), अग्निसम्भव (पुं), षड्रसासव (पुं), आत्रेय (पुं), असृक्कर (पुं), घनधातु (पुं), मूलधातु (पुं), महाधातु (पुं)
Mahabharata
English
Ātreya^1 (descendant or descendants of Atri). § 59 (Sarpasattra): I, 53, 2048.--§ 324 (Dvaitavanapr.): III, 26, 971 (pl.) (in the speech of Baka Dālbhya: perform their religious practice in the forest protected by Yudhishṭhira).-§ 376 (Tīrthay.): III, 85, 8236 (among the ṛshis who expect Yudhishṭhira at the Tīrthayātrā).--§ 461 (Vāmadevacar.): III, 192, ††13184 (disciple of Vāmadeva).-§ 559 (Prajāgarap.): V, 36, 1260 (Aºsya ca saṃvādaṃ Sādhyānāṃ ceti).--§ 637 (Rājadh.): XII, 47, 1594 (among the ṛshis who surround Bhīshma on his arrow-bed).--§ 665 (Mokshadh.): XII, 208, 7598 (one of the seven ṛshis in the North).--§ 677 (do.): XII, 235, 8592 (Indradamanaḥ), 8596 (Sāṅkṛtiḥ).--§ 767 (Ānuśāsan.): XIII, 137, 6247 (among the pious princes, etc., who have attained to heaven by charity and penances).--§ 793 (Mausalap.): XVI, 4, †124 (i.e. Durvāsas).
Ātreya^2, pl. (ºāḥ). § 574 (Jambūkh.): VI, 9, 376 (among the peoples in Bharatavarsha in the North and East)
पुराणम्
English
आत्रेय / ĀTREYA. A sage. This sage had acquired the power to go from one planet to another. Once this ṛṣi went to devaloka as the guest of indra and there he drank Amṛta (the celestial elixir) and enjoyed the dances of the celestial maidens A desire to have a similar heaven of his own budded in his mind and he approached viśvakarmā who gave him a new heaven of his own. But before long the demons took over this heaven from him. Though viśvakarmā took back the same from the demons, ātreya did not go back but returned to his old āśrama on the banks of gomatī and doing penance there for a long time attained salvation (brahma purāṇa).
More details. ātreya was also present among the ascetics who assembled at the sarpasatra of janamejaya. (Śloka 8, Chapter 55, Ādi Parva, M.B.).2) ātreya was a disciple of vāmadeva. (Śloka 6, Chapter 192, Vana Parva, M.B.).3) This ṛṣi taught his disciples about Nirguṇabrahma. (Śloka 7, Chapter 137, anuśāsana parva, M.B.).
आत्रेयम् / ĀTREYA(M). A place of ancient bhārata. (Śloka 68, Chapter 9, bhīṣma parva, M.B.).
Vedic Reference
English
Ātreya is the patronymic of a pupil of Māṇṭi in the
Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad.^1 An Ātreya appears as a Purohita
of Aṅga in the Aitareya Brāhmaṇa.^2 An Ātreya was regularly
the priest in certain rites, ^3 and an Ātreyī occurs in an obscure
passage in the Śatapatha Brāhmaṇa.^4
1) ii. 6, 3
iv. 6, 3 (in both ver-
sions).
2) viii. 22.
3) Ibid., vii. 7
Satapatha Brāhmaṇa,
iv. 3, 4, 21
Kātyāyana Srauta Sūtra,
x. 2, 21 (sadasaḥ purastāt).
4) i. 4, 5, 13. Cf. Roth, St. Peters-
burg Dictionary, s.v.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आत्रेयः,
पुं,
(अत्रेरपत्यं पुमान् अत्रि + ढक् ।)अत्रिमुनिपुत्त्रः दत्तः दुर्व्वासाः चन्द्रश्च ।इति मेदिनी
शरीरस्थरसधातुः इतिहेमचन्द्रः
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आत्रेय
पु०
अत्रेरपत्यम् ढक् अत्रिमुनेरपत्ये तस्याप-त्यानि बहूनि तेषु मन्वन्तरभेदे केचित् सप्तर्षिमध्य-पातिनः यथा मन्वन्तरे “वेदबाहुर्यदुघ्नश्च मुनिर्वेदशिरास्तथा हिरण्यरोमा पर्जन्य ऊर्द्ध्ववाहुश्चसोमजः सत्यनेत्रस्तथात्रेव एते सप्तर्षयोऽन्तरे” ।८ मन्वन्तरे “रामोव्यासस्तथात्रेषो दीप्निमानिति वि-श्रुतः भारद्वाजस्तथाद्रौणिरश्वत्थामा महाद्युतिः गोत-मस्यात्मजश्चैव शरद्वान्नाम गौतमः कौशिको दानवश्चेवरुरुः काश्यप एव एते सप्त महात्मानो भविष्यामुनि-सत्तमाः ब्रह्मणः सदृशाश्चेति धन्याः सप्तर्षयः स्मृताः” ।९ मन्वन्तरे “मेधातिथिस्तु पोलस्त्यो वसुः काश्यपएव ज्योतिष्मान् भार्गवश्चैव द्युतिमानङ्गिरास्तथा ।सवनश्चैव वाशिष्ठ आत्रेयोहव्यवाहनः पौलहः सत्यइत्येते मुनयो रौहितेऽन्तरे” १० मन्वन्तरे “हविष्मान्पौलहश्चैव सुकृतिश्चैव भार्गवः आपोमर्त्तिस्तथाऽत्रेयो वाशिष्ठश्चाष्टकः स्मृतः पौलस्त्यः प्रमतिश्चैव नभोग-श्चैव काश्यपः अङ्गिरा नभसः सत्यः सप्तैव परमर्षयः”११ मन्वन्तरे “हविष्मान् काश्यपश्चापि हविष्मान् यश्चभार्गवः तरुणश्च तथात्रेयो वासिष्ठस्तनयस्तथा ।अङ्गिराश्चोदधिष्णश्च पौलस्त्योनिश्चरस्तथा पौलहश्चाग्नि-तेजाश्च भाव्याः सप्त महर्षयः” १२ मन्वन्तरे “द्युतिर्व-सिष्ठपुत्रश्च आत्रेयः सुतपास्तथा अङ्गिरास्तमसोमूर्त्ति-स्तपस्वी काश्यपस्तथा पयोऽशनश्च पौलस्त्यः पौलहश्चतपोरविः भार्गवः सप्तमस्तेषां विज्ञेयश्च ततोधृतिः” ।१३ मन्वन्तरे अङ्गिराश्चैव धृतिमान् पौलस्त्यो हव्यपस्तुयः पौलहस्तत्त्वदर्शी भार्गवश्च निरुत्सुकः निष्-प्रकम्पस्तथाऽऽत्रेयो निर्मोहः काश्यपस्तथा सुतपाश्चैववासिष्ठः सप्तैते तु महर्षयः” १४ मन्वन्तरे अग्नीध्रःकाश्यपश्चैव पौलस्त्यो भार्गवस्तथा भार्गवो ह्यतिबाहुश्चशुचिराङ्गिरसस्तथा शुक्रश्चैव तथात्रेयः शुक्रो वासिष्ठएव अजितः पौलहश्चैव अन्त्याः सप्तर्षयोमताः”हरिवं० अ० तथा मन्वन्तरभेदे सप्तर्षिमध्ये अत्रि-पुत्रा सत्यनेत्रादयः वैवास्वते तु मन्वन्तरे दत्तः दुर्वासाःसोमश्चेति त्रय आत्रेयाः प्रसिद्धाः ते ब्रह्मेशा-च्युतांशजाः तथोक्तम्” भाग० स्क० अध्या० ।“अत्रेःपत्न्यनसूया त्रीन् जज्ञे सुयशसः सुतान् दत्तंदुर्व्वाससं सोममात्मेशब्रह्मसंभवान् श्रीविदूरौवाच ।अत्रेर्गृहे सुरश्रेष्ठाः स्थित्युत्पत्त्यन्तहेतवः किञ्चिच्चि-कीर्षवीजाता एतदाख्याहि मे गुरो श्रीमैत्रेयौवाच ।ब्रह्मणा नोदितः सृष्टावत्रिर्ब्रह्मविदांवरः सह-पत्न्या ययावृक्षं कुलाद्रिं तपसिस्थितः तस्मिन् प्रसूनस्तवकपलाशाशोककानने वार्भिः स्रवद्भिरुद्घुष्टे नि-र्व्विन्ध्यायाः समन्ततः प्राणायामेन संयम्य मनो वर्षशतं मुनिः अतिष्वदेकपादेन निर्द्वन्द्वोऽनिलभोजनः ।शरणं तं प्रपद्येऽहं एव जगदीश्वरः प्रजामात्मस-मां सह्यं प्रयच्छत्विति चिन्तयन् तप्यमानम् त्रिभु-वनम् प्राणायामैधसाग्निना निर्गतेन मुनेर्मूर्द्ध्नः स-मीक्ष्य प्रभवस्त्रयः अप्सरोमुनिगन्धर्व्वसिद्धविद्याधरो-रगैः वितायमानयशसस्तदाश्रमपदं ययुः तत्प्रादु-र्भावसंयोगविद्योतितमना मुनिः उत्तिष्वन्नेकपादेन ददृशेविबुधषभान् प्रणम्य दण्डवद्भूमावुपतस्थेऽर्हणाञ्जलिः ।वृषहंससुपर्णस्थान्स्वैः स्वैश्चिह्नैः सुचिह्नितान् कृपालोकेनहसद्वदनेनोपलम्भितान् तच्छोचिषा प्रतिहते निमील्यमुनिरक्षिणी चेतस्तत्प्रवणं युञ्जन्नस्तावीत् संहताञ्जलिः ।श्लक्ष्णया सूक्तया वाचा सर्वलोकगरीयसः अत्रिरु-वाच विश्वोद्भवस्थितिलयेषु विभज्यमानैर्म्मायागुणैरनुयुगंविगृहीतदेहाः ते ब्रह्मविष्णुगिरिशाः प्रणतोऽस्म्यहम्वस्तेभ्यः कएव भवतां इहोपहूतः एकोमयेह भग-वान् विविधप्रधानैश्चित्तीकृतः प्रजननाय कथं नु यूयम् ।अत्रागतास्तनुभृतां मनसोऽपि दूरा ब्रूत प्रसीदत महानि-ह विस्मयोमे श्रीमैत्रेयौवाच इति तस्य वचः श्रुत्वा-त्रयस्ते विबुधर्षभाः प्रत्याहुः श्नक्ष्णया वाचा प्रहस्यतमृषिं प्रभो! श्रीदेवाऊचुः यथा कृतस्ते संक-ल्पोभष्यस्तेनैव नान्यथा ते सङ्कल्प्स्यते ब्रह्मन् यद्वै ध्या-यति ते वयम् अथास्मदंशभूतास्ते आत्मजालोकविश्रुताः भवितारोऽङ्ग भद्रन्ते विस्रप्स्यन्ति तेयशः एवं कामवरं दत्त्वा प्रतिजग्मुः सुरेश्वराः सभा-जितास्तयोः सम्यग्दम्पत्योमिषतोस्ततः सोमोऽभू-द्ब्रह्मणोऽंशेन दत्तोविष्णोस्तु योगवित् दुर्व्वासाः शङ्क-रस्यांशोनिवोधाङ्गिरसः प्रजाः” आत्रेयश्च शुक्लयजुःसम्प्रदायप्रवर्त्तकः वंशगणनायाम् “भरद्वाज आत्रेयात्आत्रेयोमाण्टेः” शत० ब्रा० पठितः स्त्रियां ङीप् ।“आत्रेय्यस्मि” उत्तरच० शुक्लयजुषां सम्प्रदायप्रवर्त्तकवंशगणनायाम् “आत्रेयीपुत्रादात्रेयीपुत्र इति” शत०ब्रा० “पुत्रमन्थनकर्मणः र्स्त्रासंस्काराङ्गत्वेनोक्तत्वात्तत्सन्निघानादयं वंशः स्त्रीप्राधान्येनोच्यते” भा० ।२ अत्रिगोत्रमध्ये श्रेष्ठे
पु०
“आत्रेयाय चाग्नी-ध्रवत्सदसःपुरस्तादुपविष्टाय आत्रेयं आत्रेय-मिति त्रिरुक्त्वा” कात्या० १०, २, २१ “आत्रेयाय अत्रि-सगोत्राय अतिप्रवराय” वा कर्कः “आत्रेयाय हिरण्यंददाति” शत० ब्रा० बहुषु ढकोलुक् अत्रयः अत्रि-पुत्रेषु क्वचिन्न “आगस्त्याश्च महाभागा आत्रेया-श्चोत्तमव्रताः सर्वस्य जगतः श्रेष्ठाः पूजिता ब्राह्म-णास्तथा” भा० व० २१ अ० तेषां श्रेष्ठत्वं यज्ञेअनिनृत्विद्भ्योऽपि तेभ्यो दक्षिणादानस्य” शत० ब्रा०उक्तेः यथा “आत्रेयाय हिरण्यं ददातीत्युपक्रम्य“अत्रिर्वा ऋषीणां होतासावैतत् दोऽसुरतमसमभिपुप्रुवेत ऋषयोऽत्रिमब्रुवन्ने हि प्रत्यङ् इदं तमोऽपजहीतिस एतत्तमोऽपाहन्नयं वै ज्योतिर्य इदं तमोऽपाबधी-दिति तस्मा एतद्दक्षिणामनयन् ज्योतिर्हिरण्यं तद्वैसतत्तेजसा वीर्य्येणर्षिस्तमोऽपजघानाथैष एतेनेवैतज्ज्यो-तिषा तमोऽपहन्ति तस्मादात्रेयाय हिरण्यं ददातीति” ।अत्रिप्रशंसया तद्वंशजानां प्रशंसा सचानृत्वि-गेव “आत्रेयाय चाग्नीध्रवदित्यनन्तरम् “ऋत्विग्भ्योदक्षिणां ददातीति कात्या० सूत्रे” ऋत्विक्त्वविशेष-णात् तत्पूर्बस्य अनृक्त्वमिति” कर्कः देहस्थरसभेदे” हेम०४नदीभेदे स्त्री “करतोया तथात्रेयी लौहित्यश्च महानद”भा० स० प० अ० वर्ण्णिता “आत्रेयीं वक्ष्यामो रजस्वला-मृतुस्नातामात्रेयीमाहुः अत्रेत्येयामपत्यं भवतीत्यात्रेयी-मिति” वशिष्ठोक्तनिर्वचनयुक्तायामृतुस्नातायां स्त्रियां स्त्री“हत्वा गर्भ मविज्ञातमेतदेव ब्रतं चरेत् राजन्यवैश्यावी-जानावात्रेयीमेव स्त्रियम्” मनुः “आहिताग्नेर्ब्राह्मणस्यहत्वा पत्नीमनिनिन्दिताम् ब्रह्महत्याव्रतं कुर्य्यादात्रेयी-घ्नस्तथैव च” अङ्गि० “यागस्थक्षत्रविड्घाती चरेद्ब्रह्म-हनोव्रतम् गर्भहा यथावर्ण्णं तथात्रेयीनिसूदकः”या० आत्रेयोयमिति ज्ञात्वा तस्या वधे तु ब्रह्मह-त्याब्रतद्विगुणव्रतम् कार्य्यम् ब्रह्महत्याव्रतमुक्त्वा “एवंतु समभिज्ञातामात्रेयीं वा निपातयेत् द्विगुणा ब्रह्म-हत्या वै आत्रेयीनिधने भवेत्” भा० शा० प० १६५ अ०उक्तेः अश्वादि० भरद्वाजार्थे फञ् आत्रेयायणः भार-द्वाजरूपे तद्गोत्रजे पुंस्त्री० छागलशब्दात् आत्रेयार्थेअण् ।छागल आत्रेयः अन्यः छागलिः सि० कौ० आत्रेयो + स्वार्थेकन् आत्रेयिका ऋतुमत्यामृतुस्नातायां स्त्रियाम् स्त्री
Capeller
German
आत्रेय॑
m.
Patron. von अ॑त्रि.
Burnouf
French
आत्रेय आत्रेय a. d'Atri
d'Atri
relatif à Atri.
-- S.
f.
आत्रेयी ou आत्रेयिका। np. de rivière.
Femme
qui a ses mois.
Stchoupak
French
आत्रेय-
m.
descendant d'Atri
-ई-
f.
femme qui se baigne après
les règles ou femme qui a ses règles.
आत्रेयी-पुत्र-
m.
n.
d'un maître.