| YouTube Channel

आत्यन्तिकप्रलय (Atyantikapralaya)

 
Shabdartha Kaustubha
Kannada
आत्यन्तिकप्रलय
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಾಲ್ಕು ವಿಧ ಪ್ರಳಯಗಳಲ್ಲೊಂದು
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आत्यन्तिकप्रलय
पु०
 कर्म्म० । प्रलयभेदे । प्रलयस्तावत्चतुर्विधः” यथाह वेद० प० “स च चतुर्विधः नित्यःप्राकृतो नैमित्तिक आत्यन्तिकश्चेति । तत्र नित्यप्रलयः सुषुप्तिःतस्याः सकलकार्य्यप्रलयरूपत्वात् धर्म्माधर्म्मपूर्व्वसंस्काराणाञ्चतदा कारणात्मनाषस्थानं तेन सुप्तोत्थितस्य न सुखदुःखा-द्यनुपपत्तिः न वा स्मरणानुपपत्तिः । न च सुषुप्तावन्तःकरणस्यापि विनाशे तदधीनप्राणनादिक्रियानुपपत्तिःवस्तुतः श्वासाद्यभावेऽपि तदुपलब्धेः पुरुषान्तरविभ्रम-मात्रत्वात् सुषुप्तशरीरोपलम्भवत् । नचैवं सुषुप्तस्य परे-तादविशेषः, सुषुप्तस्य हि लिङ्गशरीरं संस्कारात्मनातत्रैव वर्त्तते परेतस्य तु लोकान्तरे इति वैलक्षण्यात् ।यद्वा अन्तःकरणस्य द्वे शक्ती ज्ञानशक्तिः क्रियाशक्तिश्चेतितत्र ज्ञानशक्तिविशिष्टान्तःकरणस्य सुषुप्तौ विनाशः न तुक्रियाशक्तिविशिष्टस्येति प्राणनाद्यवस्थानमविरुद्धम् । “यदासुप्तः स्वप्नं न कञ्चन पश्यति अथास्मिन् प्राण एवैकधाभवति अथैनं वाक् सर्वैर्नामभिः सहाप्येति सता सौम्य!तदा सम्पन्नो भवति स्वमपीतोभबतीत्यादि” श्रुतिरुक्त सुप्तौमानम् । प्राकृतप्रलयस्तु कार्य्यब्रह्मविनाशनिमित्तकःसकलकार्य्यविनाशः । यदा तु प्रागेवोत्पन्नब्रह्मसाक्षात्-कारस्य कार्य्यब्रह्मणो ब्रह्माण्डाधिकारलक्षणप्रारब्ध-कर्नसमाप्तौ विदेहकैवल्यात्मिका परा मुक्तिः तदा तल्लोक-वासिनामप्युत्पन्नब्रह्मसाक्षात्काराणां ब्रह्वणा सह विदेहकैवल्यम् “ब्रह्मणा सह ते सर्वे सम्प्राप्ते प्रतिसञ्चरे । पर-स्यान्ते कृतात्मानः प्रविशन्ति परं पदमिति” श्रुतेः । एवंस्वलोकवासिभिः सह कार्य्यब्रह्मणि मुच्यमाने तदधिष्ठि-तब्रह्माण्डतदन्तर्व्वर्त्तिनिखिललोकतदन्तर्व्वर्त्तिस्थावरादीनांभूतानाञ्च प्रकृतौ मायायां लयः न तु ब्रह्मणि, बाघरू-पविनाशस्यैव ब्रह्मनिष्ठत्वादतः प्राकृत इत्युच्यते । नै-मित्तिकप्रलयस्तु कार्य्यब्रह्मणोदिवसावसाननिमित्तकःत्रैलोक्यमात्रप्रलयो नैमित्तिकप्रलयः । ब्रह्मदिवसश्चतु-र्युगसहस्रपरिमितः “चतुर्युगसहस्राणि ब्रह्मणोदि-नमुच्यते” इत्यादिवचनात् । प्रलयकालोऽपि दिवस-कालपरिमितः रात्रिकालस्य दिवसकालतुल्यत्वात् ।प्राकृतप्रलये नैमित्तिकप्रलये च पुराणवचनानि प्रमाणानि“द्विपरार्द्धे त्वतिक्रान्ते ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तदा प्रकृ-तयः सप्त कल्पन्ते प्रलयाय हि । एष प्राकृतिकोराजन्!प्रकृतौ यत्र लीयते” इति वचन प्राकृतप्रलये मानम् ।“एव नैमित्तिकः प्रोक्तः प्रलयोयत्र विश्वसृक् । शेतेऽन-न्तासने नित्यमात्मसात्कृत्य चात्मभूरिति” वचनं नैमित्तिकप्रलये मानम् । तुरीयप्रलयस्तु ब्रह्मसाक्षात्कारनिमित्तकःसर्व्वगोक्षः सचैकजीववादे युगपदेव नानाजीववादे तु क्रमे-ण “सर्व्वएकीभवन्ति” इत्यादि श्रुतेः । तत्राद्यास्त्रयोऽपिलयाः कर्म्मोपरमनिमित्ताः तुरीयस्तु ज्ञानोदयनिमित्तो-लयोऽज्ञानेन सहैवेति विशेषः” । अत्र तुरीयः आत्य-न्तिकः तत्र विशेषमाह सि० शि० “वृद्धिर्वि-धेरह्नि भुवः समन्तात् स्याद्योजनं भूभवभूतपूर्वैः । ब्राह्मेलये योजनमात्रवृद्धेर्नाशो भुवः प्राकृतिकेऽखिलायाः ।दिनेदिने यन्म्रियते हि भूतैर्दैनंदिनं तं प्रलयंवदन्ति । ब्राह्मं लयं ब्रह्मदिनान्तकाले भूतानि यद्-ब्रह्मतनुं विशन्ति । ब्रह्मात्यये यत् प्रकृतिं प्रयान्ति स-र्वाण्यतः प्राकृतिकं कृतीन्द्राः । लीनान्यतः कर्मपुटान्त-रत्वात् पृथक् क्रियन्ते प्रकृतिर्विकारैः । ज्ञानाग्निद-ग्धाखिलपुण्यपापा मनः समादाय हरौ परेशे । यद्यो-गिनौ यान्त्यनिवृत्तिमस्मादात्यन्तिकं चेति लयश्चतुर्धा” ।“अत्र लयो भूतविनाशः । स तु साम्प्रतं प्रत्यहमुत्पद्यतेस दैनंदिन उच्यते । यो ब्रह्मदिनान्ते चतुर्युगसहस्राव-साने लोकत्रयस्य संहारः स ब्राह्मो लय उच्यते । तत्रा-क्षीणपुण्यपापा एव लोकाः कालवशेन ब्रह्मशरीरं प्रवि-शन्ति । तत्र मुखं ब्राह्मणाः, बाह्वन्तरं क्षत्रियाः, ऊ-रुद्वयं वैश्याः, पादद्वयं शूद्राः । ततो निशावसानेपुनर्ब्रह्मणः सृष्टिं चिन्तयतो मुखादिस्थानेभ्यः कर्मपुटा-न्तरत्वाद्ब्राह्मणादयस्तत एव निःसरन्ति । तस्मिन्प्रलये भुवो योजनमात्रवृद्धेर्विलयो नाखिलायाः । अथयदा ब्रह्मण आयुषोऽन्तस्तदा यः प्रलयः स महाप्रलयउच्यते । तत्र ब्रह्मा ब्रह्माण्डे, तत् पाञ्चभौतिके, भूर्जले, जलं तेजसि, तेजो वायौ, वायुराकाशे, आकाशमहंकारे, अहंकारो महत्तत्त्वे, महत्तत्त्वंप्रकृतौ । एवं सकलभुवनलोका अक्षीणपुण्यपापा एवा-व्यक्तं पविशन्ति । यदा भगवान् सिसृक्षुः प्रकृतिपुरुषौक्षोभयति । तदा तानि भूतानि कर्म्मपुटान्तरत्वात् प्रकृतेःस्वत एव निःसरन्ति । यथाह श्रीविष्णुपुराणे पराशरोजगदुत्पत्तिकारणम् । “प्रधानकारणीभूता यतो वै सृज्य-शक्तय” इति सृज्यशक्तयस्तत्कर्माणि । तान्येव सृष्टौ मुख्यंकारणम् । इतराणि निमित्तकारणानि । अन्यैरप्युक्तम् ।“नाभक्तं क्षीयते कर्म कल्पकोठिशतैरपि” । “नह्यात्मनांभवति कर्मफलोपभोगः कायाद्विनेत्यादि” । अस्मिन् प्रलयेऽखिलायाभुवो नाश इत्यर्थः । तथा “ज्ञानाग्निदग्धाखि-लपुण्यपापा योगिनो विषयेभ्यो मनः समादाय समाहृत्यतद्धरौ समाहितं कृत्वा यान्ति देहं त्यजन्ति । अनि-वृत्तिं यान्ति । स आत्यन्तिको लय इति” प्रमिता० ।