| YouTube Channel

आत्मा (AtmA)

 
Spoken Sanskrit
English
आत्मा - AtmA -
m.
 - self
स्व - sva -
adj.
 - ofself
स्वार्थिन् - svArthin -
adj.
 - selfish
धृति - dhRti -
f.
 - self-command
ममता - mamatA -
f.
 - self-interest
आत्मसमर्पणं करोति { क्र् } - AtmasamarpaNaMkaroti{kr} - verb 8 - self-surrender
आत्मविश्वास - AtmavizvAsa -
m.
 - selfconfidence
केचन जनाः स्वार्थिनः - kecanajanAHsvArthinaH -
sent.
 - Somepeopleareselfish.
न सर्वे जनाः स्वार्थिनः - nasarvejanAHsvArthinaH -
sent.
 - Notallpeopleareselfish.
आहङ्कारिक - AhaGkArika -
adj.
 - belongingtoself-consciousness
आत्मौपम्य - Atmaupamya -
n.
अनन्य - ananya -
adj.
 - self
तनु - tanu -
f.
 - self
स्वयम् - svayam -
ind.
 - self
आत्मन् - Atman -
m.
 - self
आत्मभाव - AtmabhAva -
m.
 - self
त्मन् - tman -
m.
 - self
विलक्षी करोति { कृ } - vilakSI karoti { kR } - verb caus. - abash [ destroy self-confidence of ]
कवारि - kavAri -
adj.
 - selfish
उदरम्भरि - udarambhari -
adj.
 - selfish
आत्मा - AtmA -
m.
 - self
आत्मा , आत्मन् - AtmA , Atman -
m.
 - soul
Hindi
Hindi
आत्मा
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं)(आत्मन्) अतति सन्ततभावेन जाग्रदादि सर्वासु अवस्चास्तु अनुवर्तते । अत(सातत्यगमने)+मनिन् । ‘सातिभ्यां मनिन्मनिणौ’ उ०४.१५३। १.जीवः। ‘आत्मानं रचिनं विद्धि मनः प्रगृहमेव च’ कठ०। २.स्वभावः। ३.बुद्धिः, ज्ञानम् । ‘तमात्मसंपन्नमनिन्दितात्मा कृत्वा युवानं युवराजमेव’ रघुः१८.१८। ४.परव्यावर्तनम् । ‘यत्ने स्वभावे परमात्मनि । चित्ते धृतौ च बुद्धौ च परव्यावर्तनेपि च’ धरणिः। ५.देहः। ६.मनः, चित्तम् । ‘आरेभिरेजितात्मानः पुत्रीयामिष्टिमृविजः’ रघुः १०.४। ७.परमात्मा ब्रह्म । ‘यच्चाप्नोति यदादत्ते यच्चात्ति विषयानिह । यच्चास्य सन्ततो भावः तस्मादात्मेति कीर्त्यते । आत्मेव दृष्टः सहसा प्रजानांमादशीनेच्छामितरेषु दत्ते’ याद०१८.९३। ८.पुत्रः। ‘आत्मा वै पुत्र नामासि ।’ ९.सूर्यः। १०.अग्निः। ११.वायुः। ‘क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः’ अमरः१.५.२९। ‘आत्मा चित्ते धृतौ यत्ने घिषणायां कलेवरे । परमात्मनि जीवेर्के हुताशन समीरयोः’ स्वभावे । ‘क्षेत्रज्ञावात्मनिपुणौ’ हैमः। ‘आत्मा कलेवरे ।’ १२.स्वः, स्वयम् । ‘आत्मानममृतोदन्तस्थितममन्यत’ याद०१६.२३८। १३.स्वरूपः। ‘अथविश्वात्मने गौरी सन्दिदेश मियः सखीम्’ कुमारः६.१।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आत्मा-उपनिषद्, आत्मा
noun
एका उपनिषद्।
"आत्मा-उपनिषद् अथर्ववेदेन सम्बन्धिता।"
Synonyms:
 आत्मा
noun
सा सत्ता या मनसः तथा च हृदयस्य व्यापारान् नियन्त्रयति।
"आत्मा न विनश्यति।"
Synonyms:
 प्राणाः, आत्मा, असवः
noun
सा चेतना यया सजीवाः जीवन्ति।
"यदा शरीरात् प्राणाः निर्गच्छन्ति तदा मृत्युः भवति।"
Sanskrit Tibetan
Tibetan
nyer bskrun
आत्मा / उत्पत्ति
अमरकोशः
Sanskrit
Word: आत्मा
Root: आत्मन्
Gender: पुं
Number: all
Meaning(s):
⇒ soul
⇒ self
⇒ breath
⇒ spirit
⇒ nature
⇒ essence
⇒ character
⇒ peculiarity
⇒ individual soul
Shloka(s):
1|4|29|1 ► क्षेत्रज्ञ आत्मा पुरुषः प्रधानं प्रकृतिः स्त्रियाम्। (कालवर्गः)
3|3|208|1 ► भावः सत्तास्वभावाभिप्रायचेष्टात्मजन्मसु। (नानार्थवर्गः)
3|3|212|1 ► स्वो ज्ञातावात्मनि स्वं त्रिष्वात्मीये स्वोऽस्त्रियां धने। (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|4|29|1 ⇢ क्षेत्रज्ञः (क्षेत्रज्ञ) (पुं) ⇒ clever, cunning, skilful, dexterous, form of bhairava, knowing localities, knowing the body i.e. the soul, familiar with the cultivation of the soil, conscious principle in the corporeal frame
➠ 1|4|29|1 ⇢ आत्मा (आत्मन्) (पुं) ⇒ soul, self, breath, spirit, nature, essence, character, peculiarity, individual soul
➠ 1|4|29|1 ⇢ पुरुषः (पुरुष) (पुं) ⇒ man, soul, male, people, spirit, friend, person, officer, servant, attendant, human being, functionary, soul or spirit, pupil of the eye, height or measure of a man, follower of the sAMkhya Philosophy, Supreme Being or Soul of the universe, spirit or fragrant exhalation of plants, red kamala plant [Mallotus philippensis - Bot.], member or representative of a race or generation, bleeding-heart plant [Clerodendrum phlomidis - Bot.], personal and animating principle in men and other beings, primaeval man as the soul and original source of the universe, Spirit as passive and a spectator of the prakRti or creative force
➠ 3|3|208|1 ⇢ भावः (भाव) (पुं) ⇒ thing, spirit, manner, emotion, sentiment, intuition, prescience, attitude [mental]
➠ 3|3|212|1 ⇢ स्वः (स्व) (पुं)
Related word(s):
जातिः ➡ आत्मा
परा_अपरासंबन्धः ➡ परमात्मा
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आत्मा, [न्]
पुं,
 (अतति सन्ततभावेन जाग्रदादि-सर्व्वावस्थासु अनुवर्त्तते, अत सातत्यगमने +मनिण् ।) यत्नः । धृतिः । बुद्धिः । स्वभावः ।ब्रह्म । देहः । इत्यमरः ॥
मनः । इति मेदिनी ॥
परव्यावर्त्तनं । इति धरणी ॥
पुत्त्रः । इतिशब्दरत्नावली ॥
जीवः । अर्कः । हुताशनः ।वायुः । इति हेमचन्द्रः ॥
(“आत्मज्ञः करणैर्योगात् ज्ञानं तस्य प्रवर्त्तते” ।“अय्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः” ।“चेतवान् यतश्चात्मा ततः कर्त्ता निरुच्यते” ।“देही सर्व्वगतोह्यात्मा स्वेस्वे संस्पर्शनेन्द्रिये ।सर्व्वाः सर्व्वाश्रयस्थास्तु नात्मातो वेत्ति वेदनाः” ॥
“विभुत्वमतएवास्य यस्मात् सर्व्वगतो महान् ।मनसश्च समाधानात् पश्यत्यात्मा तिरस्कृतं” ॥
“आदिर्नास्त्यात्मनः क्षेत्रपारम्पर्य्यमनादिकं” ।“स सर्व्वगः सर्व्वशरीरभृच्च, स विश्वकर्म्मा स च विश्वरूपः ।स चेतनाधातुरतीन्द्रियश्च, स नित्ययुक् सानुशयः सएव ॥
रसात्ममातापितृसम्भवानि, भूतानि विद्याद्दश षट् च देहे ।चत्वारि तत्रात्मनि संश्रितानि, स्थितस्तथात्मा च चतुर्षु तेषु ॥
भूतानि मातापितृसम्भवानि, रजश्च शुक्रञ्च वदन्ति गर्भे ।आप्याय्यते शुक्रमसृक्सुभूतै-र्यैस्तानि भूतानि रसोद्भवानि ॥
भूतानि चत्वारि तु कर्म्मजानि, यान्यात्मलीनानि विशन्ति गर्भं ।सवीजधर्म्माह्यपरापराणि, देहान्तराण्यात्मनि याति याति ॥
रूपाद्विरूपप्रभवः प्रसिद्धः, कर्म्मात्मकानां भनसो मनस्तः ।भवन्ति येत्वाकृतिबुद्धिभेदाःरजस्तमस्तत्र च कर्म्महेतुः ॥
अतीन्द्रियैस्तैरतिसूक्ष्मरूपैरात्मा कदाचिन्न वियुक्तरूपः ।न कर्म्मणा नैव मनोमतिभ्यांन चाप्यहङ्कारविकारदोषैः” ॥
इति चरकः ॥
“यदा यदात्माकृतिमानयं भवे-त्तदा मनस्तत्त्वधितिष्ठतीन्द्रियं ।ततो मनोऽधिष्ठितमिन्द्रियं घटे-प्रवर्त्तते संशयबुद्धिसम्भवे” ॥
इति वैद्यकवादार्थदर्पणं ॥
)