| YouTube Channel

आत्मघाती (AtmaghAtI)

 
Apte Hindi
Hindi
आत्मघाती
पुं*
 आत्मन्-घातिन् -
आत्महत्यारा अपने आप को स्वयं मारने वाला
आत्मघाती
पुं*
 आत्मन्-घातिन् -
नास्तिक
E Bharati Sampat
Sanskrit
(वि) आत्मानं हन्ति । आत्मन्+हन(हिंसागत्योः)+णिनिः। ‘नन्दिग्रहि०’ ३.१.१३४। १.आत्महन्ता । ‘व्यापादयेत् वृथात्मानं स्वयं योऽग्न्युदकादिभिः। अवैधेनैव माग्रेण आत्मघाती स उच्चते ।’ ‘आत्मघातिभिरहम्मतिग्रहात्’ याद०१७.९३। २.पाखण्डी, नास्तिकः। ३.आत्मज्ञानरहित विहीनः। ४.विषयासवतः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आत्मघ्नः, आत्मघाती, आत्महा, आत्मघातकः, आत्मत्यागी, आत्मध्रुक्, जीवितत्यागी
noun
स्वम् एव हन्यमानः।
"आत्मघ्नः कः अस्ति इति इतोऽपि न ज्ञायते।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
आत्मघाती, [न्] त्रि, (आत्मन् + हन् + णिन् ।)आत्महन्ता । यथा कूर्म्मपुराणे ॥
“व्यापादयेद्वृथात्मानं स्वयं योऽग्न्युदकादिभिः ।विहितं तस्य नाशौचं नाग्निर्नाप्युदकादिकं” ॥
आत्महननकर्त्ता । अवैधबुद्धिपूर्व्वकात्महननस्यप्रायश्चित्तं यथा, --“इन्द्रियैरपरित्यक्ता ये च मूढा विषादिनः ।घातयन्ति स्वमात्मानं चण्डालादिहताश्च ये ॥
तेषां पुत्त्राश्च पौत्त्राश्च दयया समभिप्लुताः ।यथ श्राद्धं प्रतन्वन्ति विष्णुनामप्रतिष्ठितं ॥
तथा ते संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य स्वयम्भुवे” ।इति हेमाद्रौ वृद्धशातातपेनोक्तम् ॥
“आत्मनो घातशुद्ध्यर्थं चरेच्चान्द्रायणद्वयं ।तप्तकृच्छ्रचतुष्कञ्च त्रिंशत् कृच्छ्राणि वा पुनः ॥
अर्ब्बाक् संवत्सरात् कुर्य्याद्दहनादि यथोदितं ।कृत्वा नारायणवलिमनित्यत्वात्तदायुषः” ॥
इदञ्चात्मबधनिमित्तं तज्जातिबधप्रायश्चित्तेन समु-च्चितं कार्य्यम् । इति निर्णयसिन्धौ ५ परिच्छेदः ॥
अन्यत् पतितशब्दे द्रष्टव्यम् ॥
* ॥
आत्मत्यागिषुविशेषमाह गौतमः । “प्रायोऽनाशकशस्त्राग्नि-विषोदकोद्बन्धनप्रपतनैश्चेच्छताम्” इति । प्रायोमहाप्रस्थानं । अनाशकमनशनं । प्रपतनं शैल-शिखरादवपातनं । इत्यादिनिमित्तैः शास्त्रावि-हितमार्गेण इच्छापूर्व्वकमृतानामशौचादिकं नकर्त्तव्यमित्यर्थः । अङ्गिराः ।“चाण्डालादुदकात् सर्पात् ब्राह्मणाद्वैद्युतादपि ।दंष्ट्रिभ्यश्च पशुभ्यश्च मरणं पापकर्म्मिणां ॥
उदकं पिण्डदानञ्च प्रेतेभ्यो यत् प्रदीयते ।नोपतिष्ठति तत्सर्व्वं अन्तरीक्षे विनश्यति” ॥
यथा मनुः ।“वृथासङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठतां ।आत्मनस्त्यागिनां चैव निवर्त्तेतोदकक्रिया” ॥
वृथासङ्करजातानामिति वृथाजाताः पञ्चमहा-यज्ञादिरहिताः । सङ्करजाताः प्रतिलोमजाः ॥
* ॥
प्रमादात् पूर्व्वोक्तनिमित्तैर्म्मरणे विद्यते एवा-शौचादिकं । अतएवाङ्गिराः ।“अथ कश्चित् प्रभादेन म्रियेताग्न्युदकादिभिः ।तस्याशौचं विधातव्यं कर्त्तव्या चोदकक्रिया” ॥
चाण्डालादिमृताहिताग्नेरग्न्रादीनां प्रतिपत्तिकर्म्मच स्मृत्यन्तरेऽभिहितं ।“वैतानं प्रक्षिपेदप्सु आवसथ्यं चतुष्पथे ।पात्राणि तु दहेदग्नौ यजमाने वृथामृते” ॥
वृथामृतः अविहितमार्गेण मृतः । तथा, --“आत्मनस्त्यागिनां नास्ति पतितानां तथा क्रिया ।तेषामपि च गड्गायास्तीरे संस्थापनं मतं” ॥
गङ्गेति पुण्यनद्युपलक्षणं ॥
* ॥
एवं पूर्व्वोक्त-निन्दितमरणे मृतानां स्नेहादिनाग्न्याद्यौर्द्ध्वदेहिक-करणे स्मृत्यन्तरे प्रायश्चित्तमाम्नातं ।“कृत्वाग्निमुदकं स्नानं स्पर्शनं हवनं तथा ।“रज्जुच्छेदाश्रुपातञ्च तप्तकृच्छ्रेण शुद्ध्यति” ॥
इति ।एतच्च बुद्धिपूर्व्वे प्रत्येकमग्न्यादिकरणे ॥
अबुद्धिपूर्व्वके तु संवर्त्तः ।“एषामन्यतमं प्रेतं यो वहेत दहेत वा ।कटोदकक्रियां कृत्वा कृच्छ्रं सान्तपनं चरेत्” ॥
यच्च सुमन्त्वादिर्मासं भैक्षाहारस्त्रिसवनञ्च ।तथा एकरात्राभोजनादिकं चाभिहितं तदशक्त-विषये देशकालाद्यपेक्षानुसारेण योजनीयं ॥
* ॥
यस्तु वृद्धादिर्लुप्तभिषक्क्रियस्तस्यात्महननमप्यनु-ज्ञातमादिपुराणे ।“वृद्धः शौचस्मृतेर्लुप्तः प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः ।आत्मानं घातयेद्यस्तु भृग्वन्यनशनाम्बुभिः ॥
तस्य त्रिरात्रमाशौचं द्वितीये त्वस्थिसञ्चयः ।तृतीये तूदकं कृत्वा चतुर्थे श्राद्धमारभेत्” ॥
तथा, --“गच्छेत् महापथं वापि तुषारगिरिमादरात् ।प्रयागे वटशाखायां देहत्यागं करोति यः ॥
स्वयं देहविनाशस्य काले प्राप्ते महामतिः ।उत्तमान् प्राप्नुयाल्लोकान्नात्मघाती भवेत् क्वचित् ॥
एतेषामधिकारस्तु सर्व्वेषां सर्व्वजन्तुषु ।नराणामथ नारीणां सर्व्ववर्णेषु सर्व्वदा ॥
अशौचं स्यात् त्र्यहं तेषां वज्रानलहतेषु च ।वाराणस्यां म्रियेद्यस्तु प्रत्याख्यातभिषक्क्रियः ॥
प्रणवं तारकं ब्रूते नान्यथा कस्यचित् क्वचित्” ।विवस्वान् ।“सर्व्वेन्द्रियविमुक्तस्य स्वव्यापाराक्षमस्य च ।प्रायश्चित्तमनुज्ञातमग्निपातो महापथः” ॥
धर्म्मार्ज्जनासमर्थस्य द्वादशवार्षिकादिरूपप्राय-श्चित्तासमर्थस्य । एवं शास्त्राविहितमार्गेण मृता-नां चाण्डालादिमृतानां संवत्सरादूर्द्ध्वमौर्द्ध्वदेहिकंकार्य्यं । षट्त्रिंशन्मते ।“गोब्राह्यणहतानाञ्च पतितानां तथैव च ।ऊर्द्धं संवत्सरात् कुर्य्यात् सर्व्वमेवौर्द्ध्वदेहिकं” ॥
* ॥
अत्रापरं विशेषमाह पराशरः ।“चाण्डालेन श्वपाकेन गोभिर्व्विप्रैर्हतो यदि ।आहिताग्निर्मृतो विप्रो विशेषेणात्मघातकः ॥
दहेत ब्राह्मणं विप्रो लोकाग्नौ मन्त्रवर्ज्जितं ।दग्ध्वास्थीनि पुनर्गृह्य क्षीरेण क्षालयेत्ततः ॥
स्वेनाग्निना स्वमन्त्रेण पृथगेतत् पुनर्द्दहेत्” ॥
* ॥
संवत्सरादर्व्वागपि तत्तत्पापानुसारेण द्विगुणादि-प्रायश्चित्तं विधाय नारायणवलिञ्च कृत्वा और्द्ध्व-देहिकं कार्य्यं । आयुषोऽनित्यत्वेन संवत्सरानन्तर-मौर्द्ध्वदेहिकादिलोपप्रसङ्गात् । तच्च नारायण-वलिं कृत्वा । तथा च वृद्धयाज्ञवल्क्यः ।“नारायणवलिः कार्य्यो लोकगर्हाभयान्नरैः ।तथा तेषां भवेत् शौचं नान्यथेत्यब्रवीद्यमः” ॥
नारायणवलौ कृते ऐर्द्ध्वदेहिककरणे भवती-त्यर्थः ॥
* ॥
सर्पहते तु विशेषः । संवत्सरं यावत्पञ्चम्यां नागपूजां विधाय तदनन्तरं नारायण-वलिं कृत्वा सौवर्णनागं प्रत्यक्षां गाञ्च व्यासोद्दे-शेन ब्राह्मणाय दत्त्वा ऐर्द्ध्वदेहिकं कुर्य्यात् ॥
* ॥
नारायणवलिस्वरूपञ्च विष्णुनाभिहितं ।“एकादशीं समासाद्य शुक्लपक्षस्य वै तिथिं ।विष्णुं समर्च्चयेद्देवं यमं वैवस्वतं तथा ॥
दशपिण्डान् घृताभ्यक्तान् दर्भेषु मधुसंयुतान् ।तिलमिश्रान् प्रदद्याद्वै संयतो दक्षिणामुखः ॥
विष्णुं बुद्धौ समासाद्य नद्यम्भसि ततः क्षिपेत् ।नामगोत्रग्रहं कृत्वा पुष्पैरभ्यर्च्चनं ततः ॥
धूपदीपप्रदानञ्च भक्ष्यभोज्यं तथापरं ।विद्यातपःसमृद्धान् वै कुलोत्पन्नान् समाहितान् ॥
निमन्त्रयेत विप्रान् वै पञ्च सप्त नवापि वा ।अपरेऽहनि सम्प्राप्ते मध्याह्ने समुपोषितः ॥
विष्णोरभ्यर्च्चनं कृत्वा विप्रांस्तानुपवेशयेत् ।उदङ्मुखान् यथाज्येष्ठं पितृरूपमनुस्मरन् ॥
मनो निवेश्य विष्णौ वै सर्व्वं कुर्य्यादतन्द्रितः ।आवाहनादि यत् प्रोक्तं दैवपूर्व्वं तदाचरेत् ॥
तृप्तान् ज्ञात्वा ततो विप्रस्तृप्तिं पृष्ट्वा यथाविधि ।हविष्यव्यञ्जनेनैव तिलादिसहितेन च ॥
पञ्च पिण्डान् प्रदद्याच्च दैवरूपमनुस्मरन् ।प्रथमं विष्णवे दद्यात् ब्रह्मणे च शिवाय च ॥
यमाय सानुसाराय चतुर्थं पिण्डमुत्सृजेत् ।मृतं संकीर्त्य मनसा गोत्रपूर्व्वमतःपरं ॥
विष्णोर्नाम गृहीत्ववं पञ्चमं पूर्व्ववत् क्षिपेत् ।विप्रानाचम्य विधिवत् दक्षिणाभिः समर्च्चयेत् ॥
एकं वृद्धतमं विप्रं हिरण्येन समर्च्चयेत् ।गवा वस्त्रेण भूम्या च प्रेतं तं मनसा स्मरेत् ॥
ततस्तिलाम्भो विप्रास्तु हस्तैर्द्दर्भसमन्वितैः ।क्षिपेयुर्गोत्रपूर्व्वन्तु नाम बुद्धौ निवेश्य च ॥
हविर्गन्धतिलाम्भस्तु तस्मै दद्युः समाहिताः ।मित्रभृत्यजनैः सार्द्धं पश्चाद्भुञ्जीत वाग्यतः” ॥
भविष्यपुराणे ।“सुवर्णतारनिष्पन्नं नागं कृत्वा तथैव गां ।व्यासाय दत्त्वा विधिवत् पितुरानृण्यमाप्तवान्” ॥
इति मदनपारिजाते ५ स्तवकः ॥