| YouTube Channel

आतुरोपद्रव (Aturopadrava)

 
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
आतुरोपद्रव
पु०
 ६ त० । आतुरस्य उपद्रवे ते च उपद्रवासंप्रतीकारोपायाः सुश्रुते दर्शिता यथा“अथात आतुरोपद्रवचिकित्सितं व्याख्यास्यामः । स्नेह-पीतस्य वान्तस्य विरिक्तस्य स्रुतासृजः । निरूढस्य च काया-ग्निर्मन्दो भवति देहिनः ॥
सोऽन्नैरत्यर्थगुरुभिरुपयुक्तैःप्रशाम्यति । अल्पोमहद्भिर्बहुभिश्छादितोऽग्निरिवेन्धनैः ॥
सचाल्पैर्लघुभिश्चान्नैरुपयुक्तैर्विवर्द्धते । काष्ठैरणुभिरल्पैश्चसन्धुक्षित इवानलः । हृतदोषप्रमाणेन सदाहारविधिःस्मृतः । त्रीणि चात्र प्रमाणानि प्रस्थोऽर्द्धाढकमाढकम् ॥
तत्रावरं प्रस्थमात्रं द्वे शेषे मध्यमोत्तमे ॥
प्रस्थे परिस्रुतेदेया यवागूः स्वल्पतण्डुला । द्वे चैवार्द्धाढके देया तिस्रश्चा-प्याढके गते ॥
विलेपीमुचिताद्भक्ताच्चतुर्थांशकृतां ततः ।दद्याद्युक्तेन विधिना क्लिन्नसिक्थामपिच्छिलाम् ॥
अस्नि-ग्वलवणां स्वच्छमुद्गयूषयुतान्ततः । अंशद्वयप्रमाणेन दद्या-त्सुस्निग्धमोदनम् ॥
ततः सघृतमन्नेन हृद्येनेन्द्रियबा-धिना । त्रीनंशान् वितरेद्भोक्तुमातुरायौदनं मृदुम् । ततोयथोचितं भक्तम्भोक्तुमस्मै विचक्षणः ॥
लावणैर्हरिणादीनांरसैर्द्दद्यात्सुसंस्कृतैः । हीनमध्योत्तमेष्वेव विरेकेषु विधिःस्मृतः ॥
एकद्वित्रिगुणः सम्यगाहारस्य क्रमो हि सः ।कफपित्ताधिकान्मद्यनित्यान्हीनविशोधितान् ॥
पेयाभिष्य-न्दवत्तेषां तर्पणादिक्रमो हितः । वेदनालाभनियमशोक-वैचित्त्यहेतुभिः ॥
नरानुपोषितांश्चापि विरक्तवदुपाचरेत् ।आढकार्द्धाढकप्रस्थसङ्ख्या ह्येषा विरेचने ॥
एको विरेकःश्लेष्मान्तो न द्वितीयोऽस्ति कश्चंन । बलं यत्त्रिविधं प्रोक्त-मतस्तत्र क्रमस्त्रिधा ॥
तत्रानुक्रममेकन्तु बलस्थः सकृदा-चरेत् । द्विराचरेन्मध्यबलस्त्रीन्वारान्दुर्ब्बलस्तथा ॥
केचि-देवं क्रमं प्राहुर्मन्दमध्योत्तमाग्निषु । संसर्गेण विवृद्धेऽग्नौदोषकोपभयाद्भजेत् ॥
प्राक्स्वादुतिक्तौ स्निग्धाभ्ललवणान्-कटकं ततः । स्वाद्वस्ललवणान्भूयः स्वादुतिक्तावतः परम् ॥
स्निग्धरूक्षान्रसांश्चैव व्यत्यासात्स्वस्थवत्ततः । केवलं स्नेह-पीतो वा वान्तो यश्चापि केवलम् ॥
स सप्तरात्रं मनुजोभुञ्जोत लघु भोजनम् । कृतः सिराव्यधो यस्य कृतं यस्यच शोधनम् ॥
स ना परिहरेन्मासं यावद्वा बलवान्भवेत् ।एकैकस्मिन्परिहरेद्वस्तौ वस्तौ त्र्यहं त्र्यहम् ॥
तृतीये तुपरीहारे यथायोगं समाचरेत् । तैलपूर्णाममृद्भाण्डसध-र्माणो व्रणातुराः ॥
स्निग्धशुद्धाक्षिरोगार्त्ता ज्वरातीसा-रिणश्च ये । क्रुध्यतः कुपितं पित्तं कुर्य्यात्तांस्तानुपद्रवान् ॥
आयास्यतः शोचतो वा चित्तं विभ्रममृच्छति । मैथुनोप-गमाद्घोरान् व्याधीनाप्नोति दुर्मतिः ॥
आक्षेपकं पक्षघात-मङ्गप्रग्रहमेव च । गुह्यप्रदेशे श्वयथुं कासश्वासौ च दा-रुणौ ॥
शुक्रवच्चापि रुधिरं सरजस्कं प्रवर्त्तते । लभते चदिवास्वप्नात्तांस्तान् व्याधान् कफात्मकान् ॥
प्लीहोदरं प्रति-श्यायं पाण्डुतां श्वयथुं ज्वरम् । मोहं सदनमङ्गानाम-विपाकं तथाऽरुचिम् ॥
तमसा चाभिभूतस्तु स्वप्नमेवाभिन-न्दति । उच्चैः सम्भाषणाद्वायुः शिरस्यापादयेद्रुजम् ॥
आन्ध्यं जाड्यमजिघ्रत्वं बाधिर्य्यं मूकतां तथा ॥
हनुमोक्ष-मधीमन्थं मर्द्दितञ्च सुदारुणम् । नेत्रस्तम्भं निमेषं वातृष्णां कासं प्रजागरम् ॥
लभते दन्तचालं च तांस्तांश्चा-न्यानुपद्रवान् । यानयानात्तु लभते च्छर्द्दिमूर्च्छाभ्रमक्ल-मान् ॥
तथैवाङ्गग्रहं घोरमिन्द्रियाणाञ्च विभ्रमम् । चि-रासनात्तथा स्नानाच्छ्रोण्यां भवति वेदना ॥
अतिचङ्क्रम-णाद्वायुर्जङ्घयोः कुरुते रुजः । सक्थिप्रशोषं शोफं वापादहर्षमथापि वा ॥
शींतसम्भोगतोयानां सेवा मारुतवृ-द्धये । ततोऽङ्गमर्द्दविष्टम्भशूलाध्मानप्रवेपकाः ॥
वातात-पाभ्यां वैवर्ण्यं ज्वरं चापि समाप्न्रयात् । विरुद्धाध्यशना-न्मृत्युं व्याधिं वा घोरमृच्छति ॥
असात्म्यभोजनं हन्या-द्बलवर्णमसंशयम् । अनात्मवन्तः पशुवद्भुञ्जते येऽप्रमाणतः ॥
रोगानीकस्य ते मूलमजीर्णं प्राप्नुवन्ति हि । व्यापदांकारणं वीक्ष्य व्यापत्स्वेतासु बुद्धिमान् ॥
प्रयतेतातुरारोग्येप्रत्यनीकेन हेतुना ॥
विरिक्तवान्तैर्हरिणैणलावकाः शशश्चसेव्यः समयूरतित्तिरिः । सषष्टिकाश्चैव पुराणशालयस्तथैवमुद्गा लघु यच्च कीर्त्तितम्” ॥
एवमन्येऽपि ततएवावगम्याः ।