| YouTube Channel

आचार्यः (AcAryaH)

 
Apte
English
आचार्यः [ācāryḥ], [आ-चर्-ण्यत्
P.
 III.1.1 Vār. Kāś.]
A teacher or preceptor (in general).
A spiritual guide or preceptor, holy teacher (one who invests a boy with the sacred thread, instructs him in the Vedas
&c.
 )
उपनीय तु यः शिष्यम् वेदमध्यापयेद् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते
Ms.*
 2.14
cf.
 also आचिनोति च शास्त्रार्थं आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्तु स आचार्य इति स्मृतः ॥ read also वेदाध्यापनेन च आचार्यो भवति
Ms.*
 6.1.35
see अध्यापक also.
One who propounds a particular doctrine.
(When affixed to proper names) Learned, venerable (somewhat like the English Dr.).
An adviser or preceptor at a sacrifice
&c.
An epithet of Droṇa
आचार्यमुपसंगम्य राजा वचनमब्रवीत्
Bg.*
 1.2.
A degree or title of proficiency. -र्या A female preceptor, a spiritual preceptress.
Comp.
 -उपासनम् waiting upon or serving the spiritual preceptor
आचार्योपासनं शौचम्
Bg.*
 13.7. -करणम् acting as a teacher
P.
 I.3.36.-देवः one whose preceptor is his god. -देशीय
a.
 Somewhat inferior to Āchārya (a title applied by commentators to scholars or disputants whose statements contain only a part of the truth. The term is opposed to 'Āchārya' and 'Siddhāntin' Kaiyata and Nāgojibhatta on Pat.) -भोगीन
a.
 [आचार्यभोगाय हितम् ख] to be enjoyed by, fit for the use of, a preceptor
delighting the preceptor. -मिश्र
a.
 venerable, honourable. -सवः
N.
 of an Ekāha sacrifice.
Apte 1890
English
आचार्यः [आ-चर्-ण्यत् P. VI. 2. 36] 1 A teacher or preceptor (in general).
2 A spiritual guide or preceptor, holy teacher (one who invests a boy with the sacred thread, instructs him in the Vedas &c.)
उपनीय तु यः शिष्यं वेदमध्यापयेत् द्विजः । सकल्पं सरहस्यं च तमाचार्यं प्रचक्षते Ms. 2. 140, see अध्यापक also.
3 One who propounds a particular doctrine.
4 (When affixed to proper names) Learned, venerable (somewhat like the English Dr.).
5 An adviser or preceptor at a sacrifice &c.
6 An epithet of Droṇa.
र्या A female preceptor, a spiritual preceptress.
Comp.
उपासनं waiting upon or serving the spiritual preceptor.
करणं acting as a teacher
P. I. 3. 36.
देवः one whose preceptor is his god.
भोगीन a. [आचार्यभोगाय हितं ख] to be enjoyed by, fit for the use of, a preceptor
delighting the preceptor.
मिश्र a. venerable, honourable.
Apte Hindi
Hindi
आचार्यः
पुं*
 - आ+चर्+ण्यत्
सामान्यतः अध्यापक या गुरु
आचार्यः
पुं*
 - आ+चर्+ण्यत्
आध्यात्मिक गुरु
आचार्यः
पुं*
 - आ+चर्+ण्यत्
विशिष्ट सिद्धान्त का प्रस्तोता
आचार्यः
पुं*
 - आ+चर्+ण्यत्
"विद्वान्, पंडित"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) आङ्+चर(गतौ)+ण्यत् । ‘ऋहलोर्ण्यत्’ ३.१.१२४। १.वेदाध्यापकः, वैदिकमन्त्रव्याख्याकर्ता । ‘मन्त्रव्याख्याकृदाचार्यः’ अमरः। ‘उपनीयं तु यः शिष्यं वेदमध्यापयोद्विजः। साङ्गृं च सरहस्यञ्च तमाचार्यं प्रचक्षते’ मनुः२.१४०। २.‘आचिनोति हि शास्त्रार्थान् आचारे स्थापयत्यपि । स्वयमाचरते यस्मात्तस्मादाचार्य उच्यते ॥’ ३.यज्ञे कर्मोपदेशकर्ता । (वि) पूज्यः।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 आचार्यः
noun
उपनयनसंस्कारस्य समये यः बटवे गायत्रीमन्त्रम् उपदिशति।
"बालकस्य कर्णे गायत्रीमन्त्रम् उक्त्वा आचार्येण स्वस्थानं गृहीतम्।"
Synonyms:
 आचार्यः, आर्यः
noun
गुरुब्राह्मणादीनां कृते आदरसूचकं सम्बोधनम्।
"एषः आचार्यः स्वस्य भोजनं स्वयमेव पचति।"
Synonyms:
 अध्यापकः, गुरुः, आचार्यः, शिक्षकः, अवबोधकः
noun
यः विद्यालयात् अन्यत्रापि शुल्कं स्वीकृत्य पाठयति।
"राहुलस्य अध्यापकः प्रतिदिनं पञ्चवादने तं पाठयितुम् आगच्छति।"
Synonyms:
 अध्यापकः, शिक्षकः, आचार्यः, गुरुः
noun
यः छात्रान् पाठयति।
"अध्यापकैः सह छात्राणां सम्बन्धः सम्यक् अपेक्षते।"
वैजयन्तीकोषः
Sanskrit
Word: आचार्यः
Root: आचार्य
Gender: पुं
Number: all
अर्थः ⇒
Meaning(s):
⇒ Son of a Vaiśya-Vrātya and a Vaśyā
who was formerly the wife of a Brahman
also called Sudhanvan
Shloka(s):
3|5|56|2 ► वैश्या व्रात्यात् सुधन्वानमाचार्यं विप्रपूर्विका॥ (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
3|5|57|1 ► सुधन्वाचार्य एको वा मैत्रं सा वैश्यपूर्विका। (भूमिकाण्डः/मनुष्याध्यायः)
Synonym(s):
➠ 3|5|56|2 ⇢ आचार्यः (आचार्य) (पुं) ⇒ Son of a Vaiśya-Vrātya and a Vaśyā
who was formerly the wife of a Brahman
also called Sudhanvan ⇒
➠ 3|5|57|1 ⇢ सुधन्वाचार्यः (सुधन्वाचार्य) (पुं) ⇒ Son of Vaiśya and a Vaiśyā who was previously the wife of a Brāhman
also called Acārya ⇒
Related word(s):
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@“चर गत्यर्थः”@} 2 3।
‘यथा तु भक्षणेऽपि प्रयुज्यते चरिः’ इति मैत्रेयरक्षितः, तथा नायं पाठोऽस्ति।
अपि तु अर्थवशेन केनचित् प्रक्षिप्त इति गम्यते।” इति पुरुषकारग्रन्थो ऽत्रानुसन्धेयः।]] अयं धातुर्भक्षणार्थेऽपि प्रयुज्यते।
‘संशये चारयेत्, गत्यां चरति--’ 4 इति देवः।
चारकः-रिका, चारकः-रिका, चिचरिषकः-षिका, 5 चञ्चुरकः-रिका
चरिता-त्री, चारयिता-त्री, चिचरिषिता-त्री, चञ्चुरिता-त्री
चरन्-न्ती, 6 चारयन्-न्ती, चिचरिषन्-न्ती
-- चरिष्यन्-न्ती-ती, चारयिष्यन्-न्ती-ती, चिचरिषिष्यन्-न्ती-ती
-- 7 8 9 उच्चरमाणः, 10 11 12 सञ्चरमाणः, चारयमाणः, 13 14 उच्चिचरिषमाणः, 15 16 सञ्चिचरिषमाणः, 17 चञ्चूर्यमाणः 18
उच्चरिष्यमाणः, सञ्चरिष्यमाणः, चारयिष्यमाणः, उच्चिचरिषिष्यमाणः
19 सञ्चिचरिषिष्यमाणः, चञ्चुरिष्यमाणः
20 ग्रामचः-ग्रामचरौ-ग्रामचरः
-- -- चरितम्-तः, चारितः, चिचरिषितः, चञ्चुरितः-तवान्
21 चरः- 22 सहचरी, 23 चराचरः, 24 शुभाचारः-शुभाचारा 25 व्रताचारा, 26 कुरुचरः- कुरुचरी, 27 क्षणदाचरः, 28 वनेचरः, 29 निशाचरः, 30 भिक्षाचरः- सेनाचरः, 31 दुराचारः, आदायचरः, 32 चरिष्णुः, 33 34 ब्रह्मचारी, 35 36 37 गूढचारी 38 39 रात्रिञ्चरः- 40 रात्रिचरः, 41 अतिचारी-अपचारी, 42 चारः, 43 चरमाणः, 44 45 चरणः, 46 पाटच्चरः-पटच्चरः, 47 वार्चः48, चारः, चिचरिषुः, चञ्चुरः
चरितव्यम्, चारयितव्यम्, चिचरिषितव्यम्, चञ्चुरितव्यम्
चरणीयम्, चारणीयम्, चिचरिषणीयम्, चञ्चुरणीयम्
49 चर्यम्, उपर्चार्यम् 50 आचर्यः 51, आचार्यः 52, 53 आचार्यानी, आचार्या, 54 आश्चर्यम् 55, चार्यम्, चिचरिष्यम्, चञ्चूर्यम्
ईषच्चरः-दुश्चरः-सुचरः
-- -- -- 56 चर्यमाणः, चार्यमाणः, चिचरिष्यमाणः, चञ्चूर्यमाणः
आचारः, 57 सञ्चारः, प्रचारः, 58 गोचरः- 59 सञ्चरः, चिचरिषः, सञ्चुरः
चरितुम्, चारयितुम्, चिचरिषितुम्, चञ्चुरितुम्
60 चूर्तिः, 61 परिचर्या, परिचर्या- 62 चर्या, चारणा, चिचरिषा, चञ्चुरा, चरणम्, 63 चरित्रम्, 64 चारित्रम्, चारणम्, चिचरिषणम्, चञ्चुरणम्
चरित्वा, चारयित्वा, चिचरिषित्वा, चञ्चुरित्वा
आचर्य, प्रचार्य, सञ्चिचरिष्य, विचञ्चूर्य
चारम् २, चरित्वा २, चारम् २, चारयित्वा २, चिचरिषम् २, चिचरिषित्वा २, चञ्चुरम् २
चञ्चुरित्वा २
65 इत्यादिना ञुण् प्रत्ययः।
चरन्ति नेत्राण्य- त्रेत्यधिकरणे प्रत्ययः।
चारुः = दर्शनीयः।]] चारुः, 66 इत्यादिना उप्रत्ययः।
चरन्ति अस्मात् देवर्षिपित्रादयः इति ‘भीमादयोऽपादाने’ 67 इत्यपादाने कारके प्रत्ययः।
चरुः = देवाद्युद्देशक उपहारः।]] चरुः, 68 इति संज्ञायां वुन्।
चरकः = कश्चन ऋषिः।]] चरकः, 69 इति मनिन्।
चरितं = चर्म त्वक्।
‘भूतेऽपि दृश्यन्ते’ 70 इति भूतेऽयं प्रत्ययः।]] चर्म, 71 इति अमच्प्रत्ययः।
चरमः = अन्त्यः।]] चरमः।
72
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५०३)
02
=>
 (१-भ्वादिः-५५९। सक। सेट्। पर।)
03
=>
 [[[अ]
04
=>
 (श्लो। १५३)
05
=>
 [[१। गर्हितं चरतीत्यर्थे, ‘लुपसदचरजपजभदहदशगॄभ्यो भावगर्हायाम्’ (३-१-२४) इति भावगर्हायां यङि, द्वित्वे, ‘चरफलोश्च’ (७-४-८७) इत्यभ्यासस्य नुगागमे, ‘उत् परस्यातः’ (७-४-८८) इत्युत्तरखण्डस्योत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घस्य त्रैपादिकत्वेनासिद्धत्वात् अल्लोपयलोपयोः एवं रूपम्। हलादिप्रत्ययभिन्ने यङन्ते सर्वत्र एवमेव बोध्यम्।]]
06
=>
 [[२। भक्षणार्थत्वे, ‘निगरणचलनार्थेभ्यः--’ (१-३-८७) इति ण्यन्तात् परस्मैपदमेव। गत्यर्थकत्वे तु ण्यन्तात् शानजपि भवतीति विशेषः।]]
07
=>
 [[३। ‘उदः चरः सकर्मकात्’ (१-३-५३) इति शानच्। गुरुवचनमतिलङ्घते इत्यर्थः। अतः सकर्मकत्वम्।]]
08
=>
 [गुरुवचनं]
09
=>
 [[आ। ‘इदं वचोऽनुच्चरमाण ईते तस्मिन् स्वमादाय शिशुं निकाय्यम्। आनाय्यपूज्यो, मधुरां प्रणाय्यस्तां नारदः स्मायति लोकपान्थः।।’ वा। वि। २-२०।]]
10
=>
 [[४। ‘समस्तृतीयायुक्तात्’ (१-३-५४) इति शानच्।]]
11
=>
 [रथेन]
12
=>
 [[B। ‘अभ्रेण खे सञ्चरमाण आराद् बिलेशयद्वेषिसमानजूतिः। प्राह्णेतनादित्यकरोपतप्तः पुरीं ददृश्वान् गजतावृतां सः।।’ वा। वि। २-२३।]]
13
=>
 [[५। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानच्।]]
14
=>
 [गुरुवचनं]
15
=>
 [[५। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इति सन्नन्तात् शानच्।]]
16
=>
 [हयेन]
17
=>
 [[६। ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः। एवं यङन्ताद् यति, ल्यपि च दीर्घो ज्ञेयः।]]
18
=>
 [[C। ‘ध्वजपल्लविता सेना शस्त्रपुष्पा परागिणी। वभौ चञ्चूर्यमाणेव मृत्योरुपवनस्थली।।’ यादवाभ्युदये। २२-७४।]]
19
=>
 [पृष्ठम्०४८६+ ३१]
20
=>
 [[१। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति क्विपि, सर्वलोपे, रेफस्य पदान्तत्वनिमित्तकः ‘खरवसानयोः--’ (८-३-१५) इति विसर्गः।]]
21
=>
 [[२। पचादिषु (३-१-१३४) ‘चरट्’ इति पाठात् अच्। टित्त्वात् स्त्रियां ङीप्।]]
22
=>
 [[आ। ‘सौमित्रे मामुपायंस्था कम्रामिच्छुर्वशंवदाम्। त्वद्भोगीनां सहचरीमशङ्कः पुरुषायुषम्।।’ भ। का। ४-२०।]]
23
=>
 [[३। ‘चरिचलिपतिवदीनां वा द्वित्वम् अचि, आक् चाभ्यासस्य--’ (वा। ३-१-१३४) इति अच्प्रत्यये, द्वित्वे, अभ्यासस्यागागमे च रूपम्।]]
24
=>
 [[४। ‘शीलिकामिभक्ष्याचरिभ्यो णः’ (वा। ३-२-२१) इति कर्मण्युपपदेऽणपवादो ण- प्रत्ययः। अदन्तत्वेन स्त्रियां टाप्।]]
25
=>
 [[B। ‘स्तुतिशीला हरिकामा फलभक्षा कानने व्रताचारा। तदनुग्रहप्रतीक्षा वसति द्वन्द्वक्षमा मुनिश्रेणी।।’ प्रक्रियासर्वस्वम्।]]
26
=>
 [[५। ‘चरेष्टः’ (३-२-१६) इति अधिकरणे टः। एवं क्षणदाचरः वनेचरः निशाचर इत्यादिष्वपि बोध्यम्।]]
27
=>
 [[C। ‘तेऽभाषिषत राजा त्वां दिदृक्षुः क्षणदाचर।’ भ। का। १५-६।]]
28
=>
 [[ड्। ‘द्विषन् वनेचराग्र्याणां त्वमादायचरो वने।’ भ। का। ५-९७।]]
29
=>
 [[E। ‘बाहूपपीडमाश्लिष्य जगाहे द्यां निशाचरः।।’ भ। का। ५-९४।]]
30
=>
 [[६। ‘भिक्षासेनादायेषु च’ (३-२-१७) इति टः। अनधिकरणे उपपदेऽयं टः। आदाय- चरः इत्यत्र ‘आदाय’ इति ल्यबन्तम्। ‘अस्य च कर्मसापेक्षत्वेऽपि वचनसामर्थ्यात् प्रत्ययः।’ इति प्रक्रियाकौमुदीव्याख्यायाम्।]]
31
=>
 [[F। ‘मामपापं दुराचार किं निहत्याभिधास्यसि।।’ भ। का। ६-१२७।]]
32
=>
 [[७। ‘अलंकृञ्निराकृञ्प्रजनोत्पचोत्पतोन्मदरुच्यपत्रपवृतुवृधुसहचर इष्णुच्’ (३-२-३६) इत्यनेन तच्छीलादिषु कर्तृषु इष्णुच् प्रत्ययः।]]
33
=>
 [[ङ्। ‘अलङ्करिष्णवो भान्तस्तडित्वन्तश्चरिष्णवः।।’ भ। का। ७-३।]]
34
=>
 [[८। ‘व्रते’ (३-२-८०) इति णिनिः। ब्रह्म = वेदः। तदध्ययनार्थ व्रतमपि ब्रह्म
\n\n तच्चरतीत्यर्थे णिनिः।]]
35
=>
 [[ः। ‘आजन्मब्रह्मचारी विपुलभुजशिलास्तम्भविभ्राजमान- ज्याघातश्रेणिसंज्ञान्तरितवसुमतीचक्रजैत्रप्रशस्तिः।’ अनर्घराघवे--४-१८।]]
36
=>
 [पृष्ठम्०४८७+ ३०]
37
=>
 [[१। ‘सुप्यजातौ--’ (३-२-७८) इति ताच्छीलिको णिनिः। गूढचारी = चारः।]]
38
=>
 [[आ। ‘सङ्गमाय निशि गूढचारिणं चारदूतिकथितं पुरोगता।’ रघुवंशे--१९-३३।]]
39
=>
 [[२। रात्रौ चरतीति, अधिकरणे टः। ‘रात्रेः कृति विभाषा’ (६-३-७२) इति वा मुम्।]]
40
=>
 [[B। ‘तं रत्नदायं जितमृत्युलोका रात्रिञ्चराः कान्तिभृतोऽन्वसर्पन्।’ भ। का। १२-११।]]
41
=>
 [[३। ‘सम्पृचानुरुधाङ्यमाङयसपरिसृसंसृजपरिदेविसंज्वरपरिक्षिपपरिरटपरिवदपरिदह- परिमुहदुषद्विषद्रुहदुहयुजाक्रीडविविचत्यजरजभजातिचरापचरामुषाभ्याहनश्च’ (३-२-१४२) इति घिनुण्।]]
42
=>
 [[४। पचाद्यचि (३-१-१३४) प्रज्ञादित्वात् (५-४-३८) स्वार्थेऽण्। चारः गूढपुरुषः।]]
43
=>
 [[५। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु चानश्’ (३-२-१२९) इति सूत्रेण ताच्छील्ये चानश्।]]
44
=>
 [[C। ‘सहैव चरमणौ द्वौ वहमानौ मितं धनुः। जयमानौ च रक्षांसि राघवौ मुनिमन्वितौ।।’ प्रक्रियासर्वस्वे।]]
45
=>
 [[६। ‘चलनशब्दार्थादकर्मकात्-- (३-२-१४८) इति ताच्छीलिकः युच्।]]
46
=>
 [[७। पाटयन् = छिन्दन्-चरतीति पाटच्चरः = तस्करः। पृषोदरादित्वात् (६-३-१०९) साधुः। एवं पटच्चरः इत्यपि।]]
47
=>
 [[८। वारि चरतीति वार्चः = हंसः। ‘अन्येष्वपि दृश्यते’ (३-२-१०१) इति डप्रत्यये साधुः--इति प्रक्रियासर्वस्वे।]]
48
=>
 [हंसः]
49
=>
 [[९। ‘गदमदचरयमश्चानुपसर्गे’ (३-१-१००) इति यति रूपम्। ‘अनुपसर्गे’ इत्यु- क्तत्वात् सोपसर्गात् ‘उपचार्यम्’ इत्येव।]]
50
=>
 [[१०। ‘चरेराङि चागुरौ’ (वा। ३-१-१००) इति यत्। गुरौ तु ‘आचार्यः’ इति ण्यत्।]]
51
=>
 [देशः]
52
=>
 [गुरुः]
53
=>
 [[११। आचार्यस्य स्त्री आचार्यानी। ‘इन्द्रवरुणभवशर्वरुद्रमृडहिमारण्ययवयवनमातु- लाचार्याणामानुक्’ (४-१-४९) इति ङीष् आनुगागमश्च। ‘आचार्यादणत्वं च’ (वा। ४-१-४९) इति णत्वनिषेधः। यथा तु स्वयं व्याख्यात्री, तत्र आचार्या इत्येव भवति।]]
54
=>
 [[१२। ‘आश्चर्यमनित्ये’ (६-१-१७४) इति आङ्पूर्वकात् चरेर्यति प्रत्यये, अद्भुत- त्वेनार्थे विवक्षिते सुडागमो निपात्यते। अन्यत्र आचर्यः।]]
55
=>
 [अनित्यम्]
56
=>
 [पृष्ठम्०४८८+ ३०]
57
=>
 [[आ। ‘सञ्चारनिष्ठ्यूतनखेन्दुचन्द्रिकं लोके जयन्तं सकलैकजीवनम्।’ धा। का। १-७२।]]
58
=>
 [[१। ‘गोचरसंचर--’ (३-३-११९) इत्यादिनाऽधिकरणे घप्रत्ययो निपातनात्। गावः = इन्द्रियाणि चरन्त्यस्मिन् इति गोचरः = विषयः। सञ्चरन्ते अनेन इति करणे घः, सञ्चरः = अध्वा।]]
59
=>
 [[B। ‘पापगाचरमात्मानमशोचन् वानरा मुहुः।।’ भ। का। ७-८०।]]
60
=>
 [[२। ‘ति च’ (७-४-८९) इत्युत्वे, ‘हलि च’ (८-२-७७) इति दीर्घः।]]
61
=>
 [[३। ‘परिचर्यापरिसर्या--’ (वा। ३-३-१०१) इति स्त्रियां भावादौ शे यकि टाप्। ‘परि’ इत्युपसर्गस्याविवक्षितत्वात् ‘चर्या’ इत्यपि साधुः।]]
62
=>
 [[C। ‘पापचर्यो मुनेः शापात् जात इत्यवदत् स तम्।।’ भ। का। ६-४८।]]
63
=>
 [[४। ‘अर्तिलूधूसूखनसहचर इत्रः’ (३-२-१८४) इति करणे इत्रः। चरित्रमेव चारित्रम्। स्वार्थिकः प्रज्ञादित्वात् (५-४-३८) अण्।]]
64
=>
 [[ड्। ‘चित्रं चरित्रं जगतीतलेऽस्य न श्लाघयामास नरेषु को वा। स यत् स्वयं पाण्डुरपि स्वकेन गुणेन रक्तानकरोत् समस्तान्।।’ चम्पूभारते १-१३।]]
65
=>
 [[५। ‘दॄसनिजनिचरि--’ [द। उ। १-८८]
66
=>
 [[६। ‘भॄमृशीतॄचरि--’ [द। उ। १-९२]
67
=>
 (३-४-७४)
68
=>
 [[७। ‘कृञादिभ्यः संज्ञायां वुन्’ [द। उ। ३-४८।]
69
=>
 [[८। ‘मनिन्’ [द। उ। ६-७३]
70
=>
 (३-२-३)
71
=>
 [[९। ‘चरेश्च’ [द। उ। ७-४७]
72
=>
 [पृष्ठम्०४८९+ २७]