| YouTube Channel

अहि (ahi)

 
शब्दसागरः
English
अहि
m.
 (-हिः)
1. A snake or serpent.
2. The sun.
3. A traveller.
4.
Lead.
5. The name of a demon: see वृत्रासुर.
6. A name of RĀHU,
the ascending node.
E.
 आङ् prefixed to हन् to hurt, इन् Unādi affix
injuring all or every thing, the आ of आङ् is made short.
Capeller Eng
English
अ॑हि
m.
 serpent,
esp.
 the demon Vṛtra.
Yates
English
अहि (हिः) 2.
m.
 A demon serpent
a snake
the sun
Rahu
lead
a traveller.
Wilson
English
अहि
m.
 (-हिः)
1 A snake or serpent.
2 The sun.
3 A traveller.
4 Lead.
5 The name of a demon: see वृत्रासुर.
6 A name of RĀHU, the ascending node.
E.
 आङ् prefixed to हन to hurt, इन् Uṇādi affix
injuring all or
every thing, the आ of आङ् is made short.
Apte
English
अहि [ahi],
a.
 Killing
pervaded, pervading. -हिः [आहन्ति, आ-हन्-इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
Uṇ.*
 4.137]
A serpent, snake
अहयः सविषाः सर्वे निर्विषा डुण्डुमाः स्मृताः
Ks.*
 14.84.
The sun.
The planet Rāhu.
A traveller
The demon Vṛitra
रोमहर्षणमत्युग्रं शक्रस्य त्वहिना यथा (युद्धमासीत्)
Mb.
 * 11.23.12.
A wicked man.
A cheat, rogue.
The Āśleṣā Nakṣatra.
Water.
Earth.
A milch cow.
Lead.
The navel.
A cloud. अहिर्वृत्रासुरे सर्पे... च दुर्जने । Nm. -ही (du. ) Heaven and earth. [cf. ,
L.
 anguis,
Gr.
 ehis].Comp. -अर्षु
a.
 gliding away like a snake, not facing the enemy. -कान्तः air, wind. -कोषः the slough of a snake. -क्षत्रः, -क्षेत्रः
N.
 of a country in the east.-गोप
a.
Ved.
 guarded by a serpent
दासपत्नीरहिगोपा अतिष्ठन्
Rv.*
 1.32.11. -घ्नम् the slaying of the serpent or demon Vṛitra. अनु त्वाहिघ्ने अध देव देवा
Rv.*
 6.18.14.-घ्नी
m.
 killing snakes. -चक्रम् A certain Tantric diagram.
च्छत्रः
N.
 of a country, conquered by Arjuna and given to Droṇa.
a kind of vegetable poison.
(त्रः) sugar.
the plant मेषशृङ्गी.
(Mar. बडीशेप)
N.
 of the city अहिच्छत्र. -छत्रकम् a mushroom
Nir.*
 5.16. -च्छत्रकः A variety of inferior gems. Kau.
A.
 2.11. -जित्
m.
N.
 of Kṛiṣṇa (the slayer of the serpent Kāliyā).
N.
 of Indra. -जिह्वा
N.
 of a plant (नागजिह्वालता
Mar.
 महाशतावरी or श्वेत उपळसरी)-तुण्डिकः [अहेस्तुण्ड मुखं तेन दीव्यति ठन्, ठञ् वा] a snakecatcher, conjurer, juggler. कुसीदवृत्तयः काण्डकारिणश्चाहि- तुण्डिकाः Śiva. B.31.22. -देवम्
N.
 of the Nakṣatra आश्लेषा. -द्विष्, -द्रुह्, -मार, -रिपु, -विद्विष्
m.
an ichneumon.
Indra. द्रुतं धनुष्खण्डमिवाहिविद्विषः
Ki.*
 4.27
अहिद्विषस्तद्भवता निशम्य- ताम्
Śi.*
 1.41.
Kṛiṣṇa. -नकुलम् snakes and ichneumons. -नकुलिका [अहिनकुलयोर्वैरम् वुन्
P.
 II.4.9,
P.
 IV.* 3.125] the natural antipathy between a serpent and an ichneumon. -नामभृत्
m.
N.
 of Baladeva. -निर्मोकः, -निर्व्लयनी the slough of a snake. -पताकः a kind of snake (not venomous).
पतिः 'the lord of snakes', Vāsuki
सज्जं धनुर्वहति यो$हिपतिस्थवीयः
Ki.*
 14.71.
any large serpent. -पुत्रकः a kind of boat (serpent shaped). -पुष्पः The plant Mesua Roxburghii (Mar. नागकेशर). -पूतनम्, -ना a kind of disease.-फेनः, -नम् 'the saliva or venom of a snake', opium. जातीफलं मातुलानीमहिफेनं च पत्रकम् Śiva. B.3.15.
बु (वु) ध्नः, ब्रध्नः, अहिर्बुध्नः, ध्न्यः one of the Rudras.
Śiva.
Uttarābhādrapadā Nakṣatra.
a name of a Muhūrta. ˚देवता the twenty-sixth lunar mansion. -द्विष्
N.
 of a plant (Mar. मुंगुसवेल). -बीजम् (Mar. खसखस).
भयम् the fear of a lurking snake.
apprehension of treachery, danger arising from one's own allies
˚दा [अहिं भयं द्यति खण़्डयति दो क]
N.
 of the plant भूम्यामलकी (Mar. भुयआंवळी). -भानु
a.
Ved.
shining like serpents.
causing the motion of the sun (सूर्यगतिहेतु) as the wind
an epithet of the Maruts
मरुतो अहिभानवः
Rv.*
 1.175.1. -भुज्
m.
ichneumon.
N.
 of a plant (Mar. मुंगुसवेल).m. Śiva. -मन्यु
a.
having destructive anger
with unimpaired knowledge.
enraged like serpents
epithet of the Maruts. (-न्युः) the anger of a serpent.-मर्दनी
N.
 of a plant (गन्धनाकुली
Mar.
 मुंगुसवेल).-माय
a.
 having multiform or versatile forms like a snake, showing a variety of colour and shape, such as Vṛitra.
मारकः, मेदकः
N.
 of a plant (अरिमेद
Mar.
 गन्धीहिवर)
=
 ˚द्विष् q. v.
लता the betel-nut plant.
N.
 of a plant (गन्धनाकुली.) -विषापहा
f.
 'Neutralizing the poison of snakes', The ichneumon plant (Mar. मुंगुसवेल). -शुष्म
a.
 having all pervading strength
˚सत्वन्
Ved.
 one whose men hiss like serpents (N. of Indra)
आस्माञ्जगम्यादहिशुष्म सत्वा
Rv.*
 5.33.5. -सक्थ
n.
 having a long thigh like a serpent. (-क्थः)
N.
 of a country.-हत्यम्
Ved.
 the slaying of the serpent or demon Vṛitra. -हन्
a.
 Killing serpents or Vṛitra, Garuḍa, Indra.
Apte 1890
English
अहि a. Killing
pervaded, pervading.
हिः [आहंति, आ-हन-इण स च डित् आङो थस्वश्च Uṇ. 4. 137] 1 A serpent, snake
अहयः सविषाः सर्वे निर्विषा डुंडुमाः स्मृताः Ks. 14. 84.
2 The sun.
3 The planet Rāhu.
4 A traveller.
5 The demon Vṛtra.
6 A wicked man.
7 A cheat, rogue.
8 The Aśleṣā Nakṣatra.
9 Water.
10 Earth.
11 A milch cow.
12 Lead.
13 The navel.
14 A cloud.
ही (du.) Heaven and earth. [cf., L. anguis, Gr. ehis].
Comp.
अर्षु a. gliding away like a snake, not facing the enemy.
कांतः air, wind.
कोषः the slough of a snake.
क्षत्रः,
क्षेत्रः N. of a country in the east.
गोप a. Ved. guarded by a serpent.
घ्नं the slaying of the serpent or demon Vṛtra.
घ्नी m. killing snakes.
छत्रः {1} N. of a country, conquered by Arjuna and given to Droṇa. {2} a kind of vegetable poison. (
त्रा) {1} sugar. {2} the plant मेषशृंगी. {3} N. of the city अहिच्छत्र.
छत्रकं a mushroom.
जित् m. {1} N. of Kṛṣṇa (the slayer of the serpent Kāliya). {2} N. of Indra.
जिह्वा N. of a plant (नागजिह्वालता).
तुंडिकः [अहेस्तुंडं मुखं तेन दीव्यति ठन्, ठञ् वा] a snake-catcher, conjurer, juggler.
द्विष्,
द्रुह्,
मार,
रिपु,
विद्विष् m. {1} N. of Garuḍa. {2} an ichneumon. {3} a peacock. {4} Indra. {5} Kṛṣṇa
Ki. 4. 27
Śi. 1. 41.
नकुलं snakes and ichneumons.
नकुलिका [अहिनकुलयोर्वैरम् वुन् P. II. 4. 9] the natural antipathy between a serpent and an ichneumon.
नामभृत् m. N. of Baladeva.
निर्मोकः,
निव्लयनी the slough of a snake.
पताकः a kind of snake (not venomous).
पतिः {1} ‘the lord of snakes’, Vāsuki. {2} any large serpent.
पुत्रकः a kind of boat (serpent-shaped).
पूतनं,
ना a kind of disease.
फेनः
नं ‘the saliva or venom of a snake’, opium.
बु (वु) ध्नः,
व्रध्नः, अहिर्बुध्नः
ध्न्यः {1} one of the Rudras. {2} Śiva. {3} Uttarābhādrapadā Nakṣatra. {4} a name of a Muhūrta. °देवता the twenty-sixth lunar mansion.
भयं {1} the fear of a lurking snake. {2} apprehension of treachery, danger arising from one's own allies
°दा [अहिं भयं द्यति खंडयति दो क] N. of the plant भूम्यामलकी.
भानु a. Ved. {1} shining like serpents. {2} causing the motion of the sun (सूर्यगतिहेतु) as the wind
an epithet of the Maruts.
भुज् m. {1} N. of Garuḍa. {2} a peacock. {3} ichneumon. {4} N. of a plant.
भृत् m. Śiva.
मन्यु a. {1} having destructive anger or with unimpaired knowledge. {2} enraged like serpents
epithet of the Maruts. (
न्युः) the anger of a serpent.
मर्दनी N. of a plant (गंधनाकुली).
माय a. having multiform or versatile forms like a snake, showing a variety of colour and shape, such as Vṛtra.
मारकः,
मेदकः {1} N. of a plant (अरिमेद). {2} = °द्विष् q. v.
लता {1} the betel-nut plant. {2} N. of a plant (गंधनाकुली.)
शुष्म a. having all-pervading strength
°सत्वन् Ved. one whose men hiss like serpents.
सक्थ a. having a long thigh like a serpent. (
क्थः) N. of a country.
हत्यं Ved. the slaying of the serpent or demon Vṛtra.
हन् a. killing serpents or Vṛtra, Garuḍa, Indra.
Monier Williams Cologne
English
अ॑हि
m.
 (√ अंह्), a snake,
RV.
&c.
the serpent of the sky, the demon Vṛtra,
RV.
(See also अ॑हिर्बुध्न्य॑स् below)
a cloud,
Naigh.
water, ib.
the sun,
L.
a
N.
 of Rāhu,
L.
a traveller,
L.
the navel,
L.
lead,
L.
(in
arithm.
 ) the number eight
N.
 of a Ṛṣi (with the
patron.
 औशनस) and of another (with the
patron.
 पैद्व).
अहि [Zd. aži
Lat.
 angui-s
Gk. ἔχι-ς, ἔχιδνα, ἔγχελυς, and ὄϕις
Lith.
 ungury-s
Russ.
 ûgorj
Armen.
 ôz
Germ.
 unc. ]
Monier Williams 1872
English
अहि अहि, इस्, m. (fr. rt. अंह्
according to
Sāy. fr. rt. हन् with आ prefixed and shortened, ‘one
that destroys on all sides’), a snake
the serpent of
the sky, the demon Vṛtra
a cloud
water
lead
a traveller
the sun
a N. of Rāhu, the ascending
node
the navel
[cf. अघ and अंहु, pp. 1, 6
Lat.
anguis
Gr. ἔχι-ς, ἔχιδνα, ἔγχε-λυς and ὄφις
Lith. ungury-s
Russ. ûgorj
Armen. ôz
Germ.
unc
Mod. Gr. ἀχέλι]
—अहि-कान्त, अस्, m. air,
wind
(snakes being supposed to feed upon air.)
—अहि-कोष, अस्, m. the slough or cast skin of a
snake.
—अहि-क्षत्र and अहि-क्षेत्र, अस्, m., N.
of a country.
—अहि-गोप, अस्, आ, अम्, Ved. guarded
by a serpent.
—अहि-घ्न, अम्, n., Ved. the
slaying of the serpent or demon (Vṛtra) who ob-
structs the heavenly waters.
—अहि-घ्नी, ईस्, m., Ved.
killing snakes.
—अहि-च्छत्र, अस्, m. a kind of
vegetable poison
the plant Gymnema Sylvestre (?)
N. of a country
(आ), f. sugar
the city of Ahi-
cchatra.
—अहि-च्छत्रक, अम्, n. a mushroom.
—अहि-जित्, त्, m., N. of Kṛṣṇa, also of Indra.
—अहि-तुण्डिक, अस्, m. a snake-catcher or ex-
hibiter
see आहितुण्डिक.
—अहि-दत्, अन्, अती, अत्,
or अहि-दन्त, अस्, ई, अम्, having the teeth of a ser-
pent.
—अहि-द्विष्, ट्, ट्, ट्, enemy of the serpents or
of Vṛtra
(ट्), m. an ichneumon
a peacock
Garuḍa,
the bird of Viṣṇu
Indra.
—अहि-नकुलिका, f. the
natural enmity between a snake and an ichneumon.
—अहि-नाम-भृत्, त्, m., N. of Baladeva (as identi-
fied with Śeṣa).
—अहि-निर्मोक, अस्, m. or अहि-
निर्व्लयनी, f. the cast off skin of a snake.
—अहि-
पताक, अस्, m. a kind of snake, not venomous.
—अहि-पति, इस्, m., N. of Śeṣa, sovereign of
the snakes, also of Vāsuki and others
any large
serpent.
—अहि-पुत्रक, अस्, m. a kind of boat.
—अहि-पूतन, अस्, आ, m. f. sores on the hinder
part of the body (of children).
—अहि-फेन, अम्,
n. opium, the saliva or venom of a snake [cf. 2.
अ-फेन].
—अहि-ब्रध्न, अस्, m., N. of Śiva
one
of the Rudras
corrupted fr. अहिर्-बुध्न्यस्.
—अहि-
ब्रध्न-देवता, f. the twenty-sixth lunar mansion.
—अहि-भय, अस्, m. fear of a lurking snake
apprehension of treachery.
—अहिभय-दा, f., N.
of the plant Flacourtia Cataphracta Roxb.
—अहि-
भानु, उस्, उस्, उ, Ved. shining like serpents
epithet
of the Maruts.
—अहि-भुज्, क्, m. Garuḍa, the bird
of Viṣṇu
a peacock
N. of a plant.
—अहि-भृत्,
त्, m. ‘carrying serpents, ’ N. of Śiva.
—अहि-मन्यु,
उस्, उस्, उ, Ved. enraged like serpents, epithet of the
Maruts
(Sāy.) ‘endowed with destructive anger, ’
or ‘with unimpaired knowledge.’
—अहि-मर्दनी,
f., N. of a plant.
—अहि-माय, अस्, आ, अम्, Ved.
multiform or versatile like a snake, showing the same
variety of colour and shape.
—अहि-मार or अहि-
मेदक, अस्, m., N. of a plant.
—अहि-रिपु, उस्, m.
a peacock.
—अहिर्-बुध्न, अस्, m., N. of Śiva
cor-
rupted fr. अहिर्-बुध्न्यस्.
—अहिर्बुध्न-देवता,
आस्, f. pl. the twenty-sixth lunar mansion.
—अहिर्-
ब्रध्न, अस्, m., N. of a Rudra.
—अहि-लता, f., the
plant Betel
another plant.
—अहि-लोचन, अस्, m., N.
of a servant of Śiva.
—अहि-विदष्ट, अस्, आ, अम्,
snake-bitten.
—अहि-विद्विष्, ट्, m. Garuḍa
Indra.
—अहि-शुष्मसत्त्वन्, आ, m., Ved. one whose men
(the Maruts) hiss like serpents
epithet of Indra
(ac-
cording to Sāy. अहि-शुष्म means ‘of all-pervading
strength, ’ and is to be separated from सत्त्वन्।)
—अहि-
हत्य, अम्, n. the slaying of the serpent or demon
(Vṛtra) who obstructs the heavenly waters.
—अहि-हन्,
आ, m., Ved. killing serpents or Vṛtra.
—अह्य्-अर्षु,
उस्, उस्, उ, Ved. gliding like a snake.
Macdonell
English
अहि áh-i,
m.
 serpent
dragon, Vṛtra.
Benfey
English
अहि अहि, i. e. probably *अंह् + इ
(cf. अंहस्), A snake, Kir. 5, 47.
--
Comp.
अन्ध-,
m.
 a kind of snake.
-- Cf. ἔχις
Lat. anguis
probably
also ὄϕις.
Hindi
Hindi
पृथ्वी पर
Apte Hindi
Hindi
अहिः
पुं*
 - आहन्ति-आ+हन्+इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
"साँप, अजगर"
अहिः
पुं*
 - आहन्ति-आ+हन्+इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
सूर्य
अहिः
पुं*
 - आहन्ति-आ+हन्+इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
राहुग्रह
अहिः
पुं*
 - आहन्ति-आ+हन्+इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
वृत्रासुर
अहिः
पुं*
 - आहन्ति-आ+हन्+इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
"धोखेबाज, बदमाश"
अहिः
पुं*
 - आहन्ति-आ+हन्+इण् स च डित् आङो ह्रस्वश्च
बादल
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸರ್ಪ /ಹಾವು
निष्पत्तिः - > आ + हन (हिंसागत्योः) - "इण्" आङो ह्रस्वश्च (उ० ४-१३७)
व्युत्पत्तिः - > आहन्ति
प्रयोगाः - > "करेण शम्भोर्वलयीकृताहिना सहिष्यते तत्प्रथमावलम्बनम्"
उल्लेखाः - > कुमा० ५-६६
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವೃತ್ರಾಸುರ
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೂರ್ಯ
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ರಾಹು
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಪಥಿಕ /ಪಾಂಥ
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಆಶ್ಲೇಷಾ ನಕ್ಷತ್ರ
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೀರು /ಜಲ
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿ
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕರೆಯುವ ಹಸು
अहि
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸೀಸಲೋಹ
अहि
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ವ್ಯಾಪಕವಾದ /ಹರಡುವ /ಪಸರಿಸುವ
अहि
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಭೂಮಿ ಮತ್ತು ಆಕಾಶ
L R Vaidya
English
ahi {% m. %} 1. A snake (thus distinguished from डुंडुभः- अहयः सविषाः सर्वे निर्विषा डुंडुभा स्मृताः)
2. a cloud
3. the sun
4. a name of Rāhu
5. the demon Vṛitra
6. a rogue, a rascal.
भूतसङ्ख्या
Sanskrit
८, अनीक, अनुष्टुभ्, अहि, इभ, उरग, करटिन्, करिन्, करेणु, कर्मन्, कुज्जर, गज, गहन, गह्वर, तक्ष, तनु, दन्तिन्, दिक्, दिग्गज, दिङ्नाथ, दिश्, दुरित, द्विप, द्विरद, धी, धीगुण, नाग, नागेन्द्र, पद्मी, पन्नग, पवनभुक्, पीलुक, पुष्करिन्, प्रधान, प्रभावक, फणिन्, बुद्धिगुण, भद्र, भुजग, भुजङ्ग, भुजङ्गम, भूति, मङ्गल, मतङ्गज, मति, मद, मातङ्ग, यूथप, वन, वसु, वारण, विषभृद्वपु, व्याल, श्रिय, सर्प, सिद्धगुण, सिद्धि, सिन्धुर, सुण्डिप, स्तम्बेरम, स्तम्भेरम, हस्तिन्
Bopp
Latin
अहि m. (r. अंह् ire s. इ) serpens (lat. anguis, gr. ἔνχε-λυς
et ὄϕις, cum aspiratae saepe inter se permutentur
lith.
ungury-s, russ. ûgorj anguilla
ita nostrum Aal convenit
cum scr. व्याल serpens).
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
अहि
पु
अहि, दैत्यविशेष, सूर्य, अध्वज, भुजङ्ग, सिंहिकासूनु
अहिर्दैत्यविशेषः स्यात् सूर्योऽहिरहिरध्वजः ।
भुजङ्गोऽहिः समाख्यातः सिंहिकासूनुरप्यहिः ॥ ४९ ॥
verse 1.1.1.49
page 0004
अहि
पु
अहि, व्याल, श्वापद, कुटिल-करिन्, प्रमादवत्-नर, व्याघ्र
व्यालोऽहिः श्वापदो व्यालो व्यालः स्यात्कुटिलः करी ।
प्रमादवान् नरो व्यालो व्यालो व्याघ्र उदाहृतः ॥ ५० ॥
verse 1.1.1.50
page 0004
Indian Epigraphical Glossary
English
ahi (IE 7-1-2), ‘eight’.
Lanman
English
áhi, m. serpent
esp. the dragon of the sky,
often identified w. the demon Vritra. [see
under agha: cf. ἔχις, Lat. anguis, ‘serpent’
ἔγχελυς, Lat. anguilla, ‘cel.’]
धातुपाठः (Krishnacharya)
Sanskrit
धातुः:
 अंह्
मूलधातुः:
 अहि
धात्वर्थः:
 गतौ
गणः:
 स्वादिः, भ्वादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 आत्मनेपदी
रूपम्:
 अंहते
अनुबन्धादिविशेषः:
 इदित्
धातुः:
 अंह्
मूलधातुः:
 अहि
धात्वर्थः:
 भाषायाम्
गणः:
 चुरादिः
कर्मकत्वं:
 सकर्मकः
इट्त्वं:
 सेट्
उपग्रहः:
 उभयपदी
रूपम्:
 अंहयति-ते
अनुबन्धादिविशेषः:
 इदित्
धातुप्रदीपः
Sanskrit
अहिँ अहि गतौ
- अंहते । आनंहे ।आंहिष्ट । अञ्जिहिषिते ।नन्द्राः (6/2/3) इति निषेधाद् हिशब्दस्य हित्वम् अंहः ।।636 ।।
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
जाहको गात्रसंकोची मण्डली नकुलः पुनः ।
पिङ्गलः सर्पहा बभ्रुः सर्पोऽहिः पवनाशनः ॥ १३०२ ॥
भोगी भुजंगभुजगावुरगो द्विजिह्वव्यालौ भुजंगमसरीसृपदीर्घजिह्वाः ।
काकोदरो विषधरः फणभृत्पृदाकुर्दृक्कर्णकुण्डलिबिलेशयदन्दशूकाः ॥ १३०३ ॥
दर्वीकरः कञ्चुकिचक्रिगूढपात्पन्नगा जिह्मगलेलिहानौ ।
कुम्भीनसाशीविषदीर्घपृष्ठाः स्याद्राजसर्पस्तु भुजंगभोजी ॥ १३०४ ॥
-wordlist-
जाहक (पुं), गात्रसङ्कोचिन् (पुं), मण्डलिन् (पुं), नकुल (पुं), पिङ्गल (पुं), सर्पहन् (पुं), बभ्रु (पुं), सर्प (पुं), अहि (पुंस्त्री), पवनाशन (पुं), भोगिन् (पुं), भुजङ्ग (पुं), भुजग (पुं), उरग (पुं), द्विजिह्व (पुं), व्याल (पुं), भुजङ्गम (पुं), सरीसृप (पुं), दीर्घजिह्व (पुं), काकोदर (पुं), विषधर (पुं), फणभृत् (पुं), पृदाकु (पुं), दृक्कर्ण (पुं), कुण्डलिन् (पुं), बिलेशय (पुं), दन्दशूक (पुं), दर्वीकर (पुं), कञ्चुकिन् (पुं), चक्रिन् (पुं), गूढपाद् (पुं), पन्नग (पुं), जिह्मग (पुं), लेलिहान (पुं), कुम्भीनस (पुं), आशीविष (पुं), दीर्घपृष्ठ (पुं), राजसर्प (पुं), भुजङ्गभोजिन् (पुं)
अभिधानचिन्तामणिपरिशिष्टम्
Sanskrit
--source--
नारायणे तीर्थपादः पुण्यश्लोको वलिंदमः ।
उरुक्रमोरुगायौ च तमोघ्नः श्रवणोऽपि च ॥ ६३ ॥
उदारथिर्लतापर्णः समुद्रः पांसुजालिकः ।
चतुर्व्यूहो नवव्यूहो नवशक्तिः प्रगण्डजित् ॥ ६४ ॥
द्वादशमूलः शतको दशावतार एकदृक् ।
हिरण्यकेशः सोमोऽहिस्त्रिधामा त्रिककुन्त्रिपात् ॥ ६५ ॥
मानंजरः पराविद्धः पृश्निगर्भोऽपराजितः ।
हिरण्यनाभः श्रीगर्भो वृषोत्साहः सहस्रजित् ॥ ६६ ॥
उर्ध्वकर्मा यज्ञधरो धर्मनेमिरसंयुतः ।
पुरुषो योगनिद्रालुः खण्डास्यः शलकाजितौ ॥ ६७ ॥
कालकुण्ठो वरारोहः श्रीकरो वायुवाहनः ।
वर्धमानश्चतुर्दंष्ट्रो नृसिंहवपुरव्ययः ॥ ६८ ॥
कपिलो भद्रकपिलः सुषेणः समितिंजयः ।
क्रतुधामा वासुभद्रो बहुरूपो महाक्रमः ॥ ६९ ॥
विधाताधार एकाङ्गो वृषाक्षः सुवृषोऽक्षजः ।
रन्तिदेवः सिन्धुवृषो जितमन्युर्वृकोदरः ॥ ७० ॥
बहुशृङ्गो रत्नबाहुः पुष्पहासो महातपाः ।
लोकनाभः सूक्ष्मनाभो धर्मनाभः पराक्रमः ॥ ७१ ॥
पद्महासो महाहंसः पद्मगर्भः सुरोत्तमः ।
शतवीरो महामायो ब्रह्मनाभः सरीसृपः ॥ ७२ ॥
वृन्दाङ्कोऽधोमुखो धन्वी सुधन्वा विश्वभुक्स्थिरः ।
शतानन्दश्चरुश्चापि यवनारिप्रमर्दनः ॥ ७३ ॥
यज्ञनेमिर्लोहिताक्ष एकपाद्द्विपदः कपिः ।
एकशृङ्गो यमकील आसन्दः शिवकीर्तनः ॥ ७४ ॥
शद्रुर्वंशः श्रीवराहः सदायोगी सुयामुनः ।
-wordlist-
तीर्थपाद (पुं), पुण्यश्लोक (पुं), बलिन्दम (पुं), उरुक्रम (पुं), उरुगाय (पुं), तमोघ्न (पुं), श्रवण (पुं), उदारथि (पुं), लतापर्ण (पुं), सुभद्र (पुं), पांशुजालिक (पुं), चतुर्व्यूह (पुं), नवव्यूह (पुं), नवशक्ति (पुं), षडङ्गजित् (पुं), द्वादशमूल (पुं), शतक (पुं), दशावतार (पुं), एकदृश् (पुं), हिरण्यकेश (पुं), सोम (पुं), अहि (पुं), त्रिधामन् (पुं), त्रिककुद् (पुं), त्रिपाद् (पुं), मानञ्जर (पुं), पराविद्ध (पुं), पृश्निगर्भ (पुं), अपराजित (पुं), हिरण्यनाभ (पुं), श्रीगर्भ (पुं), वृषोत्साह (पुं), सहस्रजित् (पुं), ऊर्ध्वकर्मन् (पुं), यज्ञधर (पुं), धर्मनेमि (पुं), असंयुत (पुं), पुरुष (पुं), योगनिद्रालु (पुं), खण्डास्य (पुं), शलिक (पुं), अजित (पुं), कालकुण्ठ (पुं), वरारोह (पुं), श्रीकर (पुं), वायुवाहन (पुं), वर्धमान (पुं), चतुर्दंष्ट्र (पुं), नृसिंहवपुस् (पुं), अव्यय (पुं), कपिल (पुं), भद्रकपिल (पुं), सुषेण (पुं), समितिञ्जय (पुं), क्रतुधामन् (पुं), वासुभद्र (पुं), बहुरूप (पुं), महाक्रम (पुं), विधातृ (पुं), धार (पुं), एकाङ्ग (पुं), वृषाक्ष (पुं), सुवृष (पुं), अक्षज (पुं), रन्तिदेव (पुं), सिन्धुवृष (पुं), जितमन्यु (पुं), वृकोदर (पुं), बहुशृङ्ग (पुं), रत्नबाहु (पुं), पुष्पहास (पुं), महातपस् (पुं), लोकनाभ (पुं), सूक्ष्मनाभ (पुं), धर्मनाभ (पुं), पराक्रम (पुं), पद्महास (पुं), महहंस (पुं), पद्मगर्भ (पुं), सुरोत्तम (पुं), शतवीर (पुं), महामाय (पुं), ब्रह्मनाभ (पुं), सरीसृप (पुं), वृन्दाङ्क (पुं), अधोमुख (पुं), धन्विन् (पुं), सुधन्वन् (पुं), विश्वभुज् (पुं), स्थिर (पुं), शतानन्त (पुं), शरु (पुं), यवनारि (पुं), प्रमर्दन (पुं), यज्ञनेमि (पुं), लोहिताक्ष (पुं), एकपाद् (पुं), द्विपद (पुं), कपि (पुं), एकशृङ्ग (पुं), यमकील (पुं), आसन्द (पुं), शिवकीर्तन (पुं), शद्रु (पुं), वंश (पुं), श्रीवराह (पुं), सदायोगिन् (पुं), सुयामुन (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
विषधर
विषधर, दन्दशूक, पवनाशन, सर्प, सरीसृप, उरुग, व्याल, भुजग, भुजङ्ग, कुम्भीनस, पन्नग, नाग, भोगिन्, अहि, फणभृत्, पृदाकु, काकोदर, कञ्चुकि, चक्रिन्, गूढपाद्, द्विरसन, काद्रवेय, दर्वीकर, अदृक्श्रुति, भुजङ्गम, आशीविष, दीर्घपृष्ठ, कुण्डलिन्, जिह्मग
विषधरदन्दशूकपवनाशनसर्पसरीसृपोरुगव्याल-
भुजगभुजङ्गकुम्भीनसपन्नगनागभोगिनः ।
अहिफणभृत्पृदाकुकाकोदरकञ्चुकिचक्रिगूढपाद्,
द्विरसनकाद्रवेयदर्वीकरदृक्श्रुतयो भुजङ्गमाः ॥ ६४० ॥
आशीविषो दीर्घपृष्ठः कुण्डली जिह्मगः स्मृतः ।
verse 3.1.1.640
page 0073
नाममाला
Sanskrit
पन्नग, अहि, विषधर, लेलिहान, भुजङ्गम, नाग, उरग, फणिन्, सर्प
पन्नगोऽहिर्विषधरो लेलिहानो भुजङ्गमः ।
नागोरगौ फणी सर्पः तद्वैरी विनतात्मजः ॥ १२८ ॥
सुपर्णो गरुडस्तार्क्ष्यो गरुत्मान् शकुनीश्वरः ।
इन्द्रजिन्मन्त्रपूतात्मा वैनतेयो विषक्षयः ॥ १२९ ॥
verse 0.1.1.128
page 0065
Vedic Reference
English
Ahi. — This word occurs frequently from the Rigveda^1
onwards to denote ‘snake.’ Reference is several times^2 made
to its casting its slough. Mention is also made of the serpent's
peculiar movement, ^3 which earns for it the designation^4 of
‘the toothed rope’ (datvatī rajjuḥ). The poisonous character
of its bite is spoken of, ^5 as well as the torpidity of the reptile
in winter, when it creeps into the earth.^6 The cast skin is
used as an amulet against highwaymen.^7 Mention is made of
a mythical horse, Paidva, which the Aśvins gave to Pedu as
a protection against snakes, ^8 and which is invoked as a
destroyer of serpents.^9 The ichneumon (nakula) is regarded
as their deadly enemy, and as immune against their poison
through the use of a healing plant, ^10 while men kill them with
sticks^11 or strike off their heads.^12
Many species of snakes are mentioned: see Aghāśva,
Ajagara, Asita, Kaṅkaparvan, Karikrata, Kalmāṣagrīva,
Kasarṇīla, Kumbhīnasa, Tiraścarāji, Taimāta, Darvi, Daśo-
nasi, Puṣkarasāda, Pṛdāku, Lohitāhi, Śarkoṭa, Śvitra, Sarpa.
1) vii. 104, 7, etc. The word sarpa,
which is usual in the Atharvaveda,
occurs only once (x. 16, 6) in the Rv.
2) Rv. ix. 86, 44
Av. i. 27
Satapatha
Brāhmaṇa, xi. 2, 6, 13
Bṛhadāraṇyaka
Upaniṣad, iv. 4, 10
Jaiminīya Brāh-
maṇa, i. 9. ii. 139
Kāṭhaka Upaniṣad,
ii. 6
17.
3) Aitareya Āraṇyaka, v. 1, 4.
4) Av. iv. 3, 2.
5) Rv. vii. 104. 7
Av. x. 4, 4 et seq.
6, 56.
6) Av. xii. 1, 46.
7) Av. i. 27.
8) Rv. i. 117-119
9) Av. x. 4, 6. 10.
10) Av. vi. 139, 5
viii. 7, 23.
11) Av. x. 4, 9.
12) Av. vi. 67, 2. See Zimmer, Altin-
disches Leben, 94, 95.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अहिः,
पुं,
 (आहन्तीति । आ + हन् + इण् । हनहिंसागत्योः । आङि श्रिहनिभ्यां ह्रस्वश्चेति इण् ।स च डित् । डित्वात् टिलोपः । आङो ह्रस्वश्च ।)वृत्रासुरः । सर्पः । इत्यमरः । सूर्य्यः । पथिकः ।राहुः । इत्यनेकार्थध्वनिमञ्जरी ॥
(सीसकं ।राहुः । वप्रः । अश्लेषानक्षत्रं । खलः । “विष-धरतोऽप्यतिविषमः खल इति न मृषा वदन्तिविद्वांसः । यदहिर्नकुलद्वेषी स्वकुलद्वेषी पुनःपिशुनः” । इति वासवदत्तायाः प्रस्तावनाश्लोकः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अहि
पु०
 आहन्ति आ + हन + डिन् टिलोपः आङो ह्रस्वश्च ।१ सर्पे, लोकप्रसिद्धसर्पभेदादि सुश्रुते दर्शितम् ।“अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्जधा तु सा” । “दर्व्वी-करा मण्डलिनो राजिमन्तस्तयैव च । निर्व्विषा वैक-रञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः ॥
दर्व्वीकरा मण्डलिनोराजिमन्तश्च पन्नगाः । तेषु दर्व्वीकरा ज्ञेया विंशतिःषट्चपन्नगाः । द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश ।निर्व्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा । वैकरञ्जोद्भवाःसप्त चित्रामण्डलिराजिलाः । पदाभिमृष्टा दुष्टा वाक्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा । ते दशन्ति महाक्रोधास्तद्धित्रिविधमुच्यते । सर्पितं रदितं वापि तृतीयमथ निर्व्वि-षम् । सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः ।पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि च ॥
निमग्नान्य-ल्परक्तानि यान्युद्धृत्य करोति हि । चञ्चुमालकयुक्तानिवैकृत्यकरणानि च । सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत्सर्पितं भिषक् । राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताःसितास्तथा । विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषञ्च तत् ।अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः । पदं पदानिवा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः । सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हिभ-येन कुपितोऽनिलः । कस्यचिद् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभि-हतन्तु तत् । व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणितु । तथातिवृद्धबालातिदष्टमल्पविषं स्मृतम् । सुपर्ण-देवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते ॥
विषघ्नौषधियुक्ते च देशेन क्रमते विषम् । रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कु-शधारिणः ॥
ज्ञेयादर्व्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्र-गामिनः । मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः ॥
ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनार्कसमप्रभाः । स्निग्धाविविधवर्णामिस्तिय्युगूर्द्ध्वन्तु राजिभिः ॥
चित्रिता इवये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः । मुक्तारूप्यप्रभाये च कपिला ये च पन्नगाः ॥
सुगन्धिनः सवर्णा-भास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः । क्षत्रियाः स्निग्ध-वर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः ॥
सूर्य्यचन्द्राकृति च्छत्नंलक्ष्म तेषां तथाम्बुजम् । कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहितावर्णतस्तथा । धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाःस्मृताः ॥
महिषद्वीपिवर्ण्णाभास्तथैव परुषत्वचः । भिन्न-वर्णाश्च ये केचिच्छूद्रास्ते परिकीर्त्तिताः ॥
कोपयन्त्यनिलंजन्तोः फणिनः सर्व्व एव तु । पित्तं मण्डलिनश्चापिकफञ्चानेकराजयः ॥
अपत्यसमवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् ।ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्योर्विशेषश्चात्र वक्ष्यते ॥
रजन्याःपश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि । शेषेषूक्ता मण्ड-लिनो दिवा दर्व्वीकराः स्मृताः ॥
दर्व्वीकरास्तु तरुणावृद्धा मण्डलिनस्तथा । राजिमन्तो वयोमध्ये जायन्तेमृत्युहेतवः ॥
नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताःकृशाः । वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः ।तत्र दर्व्वीकराः । कृष्णसर्पो हाहाकृष्णः कृष्णोदरः श्वेत-कपोतो महाकपोतो वलाहको महासर्पः शङ्खपालोलोहिताक्षो गवेधुकः परिसर्पः खण्डफणः ककुद-पद्मो महापद्मो दर्भपुष्पो दधिमुखः पुण्डरीको भ्रुकुटी-मुखो विष्किरः पुष्पाभिकीर्णो गिरिसर्प ऋजुसर्पः श्वेतो-दरो महाशिरा अलगर्द्दो आशीविष इति ॥
मण्ड-लिनस्तु । आदर्शमण्डलः श्वेतमण्डलो रक्तमण्डलश्चि-त्रमण्डलः पृषतो रोध्रपुष्पो मिलिन्दको गोनसो वृद्ध-गोनसः पनसो महापनसो वेणुपत्रकः शिशुको मदनःपालिंहिरः पिङ्गलस्तन्तुकः पुष्पपाण्डुः षडगोऽग्निकीबभ्नुः कषायः कलुषः पारावतो हस्ताभरणश्चित्रक एणी-पद इति ॥
राजिमन्तस्तु । पुण्डरीको राजिचित्रो-ऽङ्गुलराजिर्विन्दुराजिः कर्दमकस्तृणशोषकः सर्षपकःश्वेतहनुर्दर्भपुष्पश्चक्रको गोधूमकः किक्किसाद इति ॥
निर्व्विषास्तु । गलगोली शूकपत्रोऽजगरो दिव्यकोवर्षाहिकः पुष्पशकली ज्योतीरथः क्षीरिकापुष्पकोऽन्धाहिकोऽहिपताकोगौराहिको वृक्षेशय इति । वैकर-ञ्जास्तु त्रयाणां दर्व्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः ।तद्यथा । माकुलिः पोटगलः स्निग्धराजिरिति । तत्रकृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलिः ।राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातः पोटगलः ।कृष्णसर्पेण राजिमत्यां वैपरीत्येन वा जातः स्निग्धराजि-रिति । तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो द्वयोर्मातृवदित्येके ।त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्रकाःपोटगलः पुष्पाभिकीर्णो दर्भपुष्पो वेल्लितकः सप्त तेषा-माद्यास्त्रयो राजिलवत् शेषा मण्डलिवत् । एवमेतेषांसर्पाणामशीतिरिति । तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसःपुमांसः, सूक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः । उभय-लक्षणामन्दविषा अक्रोधा नपुंसका” इति । तेषांबहूनि पुराणे नामान्युक्तानि तेषां प्रधान्यतो भारते कति-चिदुक्तानि “बहुत्वान्नामधेयानि पन्नगानां तपोधन! । नकीर्त्तयिष्ये सर्व्वेषां प्राघान्येन तु मे शृणु । शेषः प्रथमतोजातो वासुकिस्तदनन्तरम् । ऐरावतस्तक्षकश्च कर्कीटकधन-ञ्जयौ । कालियो मणिनागश्च नागश्चापूरणस्तथा । नागस्तथापिञ्जरक एलापत्रोऽथ वामनः । नीलानीलौ तथा नागौकल्माषशवलौ तथा । आर्य्यकश्चोग्रकश्चैव नागः कलश-पोतकः । सुरामुखो दधिमुखस्तथा विमलपिण्डकः ।आप्तः करोटकश्चैव शङ्खो वालिशिखस्तथा । निष्णानकोहेमगुहो नहुषः पिङ्गलस्तथा । बाह्यकर्णो हस्तिपदस्तथामुद्गरपिण्डकः । कम्बलाश्वतरौ चापि नागः कालीयकस्तथावृत्तसंवर्त्तकौ नागौ द्वौ च पद्माविति श्रुतौ । नागः शङ्ख-मुखश्चैव तथा कुष्माण्डकोऽपरः । क्षेमकश्च तथा नागोनागः पिण्डारकस्तथा । करवीरः पुष्पदंष्ट्रो विल्वकोविल्वपाण्डरः । मूषकादः शङ्खशिराः पूर्णभद्रो हरिद्रकः ।अपराजितो ज्योतिकश्च पन्नगः श्रीवहस्तथा । कौरव्योधृतराष्ट्रश्च शङ्खपिण्डश्च वीर्य्यवान् । विरजाश्च सुबाहुश्च शालि-पिण्डश्च वीर्य्यवान् । हस्तिपिण्डः पिठरकः सुमुखः कौण-पाशनः । कुठरः कुञ्जरश्चैव तथा नागः प्रमाकरः । कुमुदःकुसुदाक्षश्च तित्तिरिर्हलिकस्तथा । कर्द्दमश्च महानागोनागश्च बहुमूलकः । कर्कराकर्करौ नागौ कुण्डोदरमहो-दरौ । एते प्राधान्यतो नागाः कीर्त्तिता द्विजसत्तम! ।बहुत्वान्नामधेयानामितरे नानुकीर्त्तिताः । एतेषां प्रसवोयश्च प्रसवस्य च सन्ततिः । असंख्येयेति मत्या तान्नव्रवीमि तपोधन! । बहूनीह सहसाणि प्रयुतान्यर्व्वुदानि ।च । अशक्यान्येव संख्यातुं पन्नगानां तपोधन! भा० आ०३५ अ० । “अहिपरिकरभाजो भास्मनैरङ्गरागैः”माघः । महतोऽप्येनसोमासात्त्वचेवाहिर्विमुच्यते” “नपक्ष्यहिप्रेष्यनाम्नीं न च भीषणनामिकाम्” लूताहिशरटानाञ्च तिरश्चां चाम्बुचारिणमिति” च मनुः । ३ सूर्य्ये, इन् ४ राहौ, ५ पथिके, अह--व्याप्तौ इन् । ६ वृत्रासुरे तस्यसर्व्वलोकव्यापकत्वात्तन्नामकत्वम् स च विश्वरूपपितु-स्त्वष्टुःपुत्रः तदुत्पत्तिकथा भाग० ६ स्क० ९ अ० “हतपुत्र-स्ततस्त्वष्टा जुहावेन्द्राय शत्रवे । इन्द्रशत्रो! विबर्द्ध्वस्वमा चिरं जहि विद्विषम् । अथान्वाहार्य्यचनादुत्थितोघोरदर्शनः । कृतान्त इव लोकानां युगान्तसमये यथा ।विष्वग्विवर्द्धभानं तमिषुमानं दिनेदिने । दग्धशैलप्रतीकाशं सन्ध्याभ्रानीकवर्च्चसम् ॥
तप्तताम्रशिखा-श्मश्रुं मध्याह्नार्कोग्रलोचनम् । देदीप्यमाने त्रिशिखे शूलआरोप्य रोदसी ॥
अत्यन्तमुन्नयन्तञ्च चालयन्तं पदा महीम् ।दरीगम्भीरवक्त्रेण पिवता च नभस्तलम् ॥
लिहता जिह्वय-र्क्षाणि ग्रसता भुवनत्रयम् । महता रौद्रदंष्ट्रेण जृम्भ-माणं मुहुर्मूहुः । वित्रस्तादुद्रुवुर्लोकावीक्ष्य सर्व्वे दिशो-दिश ॥
येनावृताइमे लोकास्तपसा त्वाष्ट्रमूर्त्तिना । सर्व्वे-वृत्र इति प्रोक्तः पापः परमदारुणः” ॥
७ खले, ८ वञ्चके, ९ सर्पस्वामिके अश्लेषानक्षत्रे च । “मृदुगणस्तीक्ष्णोऽहि रुद्रे-न्द्रयुक्” ज्यो० । “द्रुतं धनुःखण्डमिवाहिद्विविषः” किरा० ।“अद्विषस्तद्भवता निशम्यताम्” माघः । १० आहन्तरि
त्रि०
 “अहिरसि बुध्न्यः” ताण्ड्य० । अहिराहन्तारिप्रभृतीनाम्”मा० । अह--व्याप्तौ इन् । ११ जले महीव्यापित्वात्तत्त्वम्१२ व्यापके १३ व्याप्ते च
त्रि०
 । १४ द्यावापृथिव्योः द्वि० व०१५ पृथिव्यां १ ६ स्त्रीगव्याञ्च स्त्री वा ङीप् नागनामत्वात्तज्जातत्वाच्च १७ सीसे धातौ । तस्योत्पत्त्यादिकम् भावप्र०“दृष्ट्वा भोगिसुतां रम्यां वासुकिस्तु व्यमोचयत्” वीर्य्यंजातस्ततो नागः सर्वरोगापहोनृणाम्” सीसं बध्नं तथावप्रंयोगेष्टं नागनामकम् (नागोभुजशः) सीसं रङ्गगुणं ज्ञेयंविशेषान्मेहनाशनम् । नागस्तु नागशततुल्यबलं ददातिव्याधिं विनाशयति जीवनमातनोति । वह्निं प्रदीपयतिकामबलं करोति मृत्युं च नाशयति सन्ततसेवितः सः ।पाकेन हीनौ किल वङ्गनागौ कुष्ठानि गुण्मांश्च तथा-तिकष्टम् । पाण्डुप्रमेहानिलमादशोथभगन्दरादीन् कुरुतःप्रभुक्तौ” तस्य पाकविधिमाह तत्रैव । ताम्बूलरससंपिष्टशिलालेपात् पुनः पुनः । द्वात्रिंशद्भिः पुटैर्नागोनिरूप्यं भस्म जायते । (शिला मनःशिला) अन्यच्च ।“अश्वत्थचिञ्चात्वक्चूर्ण्णं चतुर्थाशेन निक्षिपेत् । तत्पात्रेविद्रुतो नागो लोहदर्व्या प्रचालितः । यामैकेन भवेद्भस्मतत्तुल्या स्यान्मनःशिला । काञ्जिकेन द्वयं घृष्ट्वा पचेत्दृढपुटेन तम् । स्वाङ्गशीतं पुनः पिष्ट्वा शिलया काञ्जिकेनच । पुनः पचेत् समेताभ्यामेवं षष्टिपुटैर्मृतिः” ।
क्षीरतरङ्गिणी
Sanskrit
अहिँ अहि गतौ
- अंहते अंहः पापम् आहन्तेर्डो ह्रस्व अहिः अंह्रिः त्रयश्चुरादौ भासार्थाः (10197) अंहयति, बंहयति मंहयति 627
धातुवृत्तिः
Sanskrit
अहिँ अहि (अर्थः) गतौ
( अंहते आनंहे अंहिता अञ्जिहिषति) "कुहोश्चुः'' इति हकारस्य झकारे "अभ्यासे चर्च''इति जश्त्वेन जकारे नकारस्यानुस्वारपरसवर्णै (अंहयति अंञ्जिहत् अंहः ) असुन् चुरादौ भाषार्थः 626
कृदन्तरूपमाला
Sanskrit
1 {@‘अहि गतौ’@} 2 ‘अहि प्लिह वक्रगतौ’ इति काशकृत्स्नधातुपाठे पठ्यते--इति क्षीरस्वामी।
3 अंहकः-हिका, अंहकः-हिका, अञ्जि 4 हिषकः-षिका
अंहिता-त्री, अंहयिता-त्री, अञ्जिहिषिता-त्री
5 अंहयन्-न्ती, अंहयिष्यन्-न्ती-ती
-- अंहमानः, अंहयमानः, अञ्जिहिषमाणः
अंहिष्यमाणः, अंहयिष्यमाणः, अञ्जिहिषिष्यमाणः
अन्-अंहौ-अंहः
-- -- अंहितः-तं, अंहितः, अञ्जिहिषितः--तवान्
अंहः, अंहः, अञ्जिहिषुः, अञ्जिहयिषुः
अंहितव्यम्, अंहयितव्यम्, अञ्जिहिषितव्यम्
अंहनीयम्, अंहनीयम्, अञ्जिहिषणीयम्
अंह्यम्, अंह्यम्, अञ्जिहिष्यम्
ईषदंहः, दुरंह, स्वंहः
-- -- अंह्यमानः, अंह्यमानः, अञ्जिहिष्यमाणः
अंहः, अंहः, अञ्जिहिषः
अंहितुम्, अंहयितुम्, अञ्जिहिषितुम्
अंहा 6, अंहना, अञ्जिहिषा 7, अञ्जिहयिषा
अंहनम्, अंहनम्, अञ्जिहिषणम्
अंहित्वा, अंहयित्वा, अञ्जिहिषित्वा
समंह्य, समंह्य, समञ्जिहिष्य
अंहम् २, अंहित्वा २, अंहम् २, अंहयित्वा २, अञ्जिहिषम् २, अञ्जिहिषित्वा २
8 अंहः-अंहसी।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५६)
02
=>
 (१-भ्वादिः-६३५-सक-सेट्। आत्मनेपदी)
03
=>
 [[४। ‘इदितो नुम् धातोः’ (७-१-५८) इति नुम्।]]
04
=>
 [[५। ‘न न्द्राः संयोगादयः’ (६-१-३) इति द्वित्वनिषेधो नकारस्य। ‘कुहोश्चुः’ (७-४-६२) इति चुत्वे, ‘अनुस्वारस्य ययि’ (८-४-५८) इति परसवर्णः।]]
05
=>
 [पृष्ठम्००५५+ ३१]
06
=>
 [[१। ‘गुरोश्च हलः’ (३-३-१०३) इति अप्रत्ययः।]]
07
=>
 [[आ। ‘आंहिष्ट जाताञ्जिहिषस्तदाऽसौ उत्कण्ठमानो भरतो गुरूणाम्।।’ भ। का। (३-२५) जाता अञ्जिहिषा यस्य स इति बहुव्रीहिः।]]
08
=>
 [[२। औणादिकः असुन्प्रत्ययः। पापमर्थः। ‘कलुषं वृजिनैनोघमंहोदुरितदुष्कृ- तम्।’ इत्यमरः।]]
1 {@“अहि भाषार्थः”@} 2 “अहि भासार्थः” इति क्षीरस्वामी।
अिदित्करणसामर्थ्यात् णिचो वैकल्पिकत्वम्।
णिच्पक्षे, णिजभावपक्षे च, पूर्वोक्तभौवादिकांहति 3 वद्रूपाणि ज्ञेयानि।
परं तु, अस्य धातोः 4 णिजभावपक्षे ‘शेषात् कर्तरि परस्मैपदम्’ 5 इति परस्मैपदित्वमेव।
तदानीं शतरि-अंहन्-न्ती, अंहिष्यन्-न्ती-ती
6 दुरंहः, इति रूपाणि।
ण्यन्तात् सनि तु-- अञ्जि 7 हयिषकः-षिका
अञ्जिहयिष्यम्
ईषदञ्जिहयिषः-इत्यादि
अञ्जिहयिषिता-त्री
अञ्जिहयिष्यमाणः
अञ्जिहयिषन्-न्ती
अञ्जिहयिषः
अञ्जिहयिषिष्यन्-न्ती-ती
अञ्जिहयिषा
अञ्जिहयिषमाणः
अञ्जिहयिषितुम्
अञ्जिहयिषिष्यमाणः
अञ्जिहयिषणम्
अञ्जिहयिषितः-तवान्
अञ्जिहयिषित्वा
अञ्जिहयिषुः
समञ्जिहयिष्य
अञ्जिहयिषितव्यम्
अञ्जिहयिषम् २
अञ्जिहयिषित्वा २
अञ्जिहयिषणीयम्
इत्यादिरूपाणीति विशेषः।
प्रासङ्गिक्यः
01
=>
 (५७)
02
=>
 (१०-चुरादिः-१७९८। अक। से। उभ।)
03
=>
 (५६)
04
=>
 [पृष्ठम्००५६+ २७]
05
=>
 (१-३-७८)
06
=>
 [[आ। “वीर्यं दुरंहमभिरंहय मंहयाभां मौग्ध्यं प्रलण्डय च तोडय निर्भयत्वम्। संनाडयन्त्य इति पूरितरोजशङ्का नार्यो हरेः समरकेलिमसिष्वदन्त।।” धा। का। ३-४७।]]
07
=>
 [[१। ‘न न्द्राः संयोगादयः’ (६-१-३) इति नकारस्य द्वित्वनिषेधः। ‘कुहोश्चुः’ (७-४-६२) इति चुत्वम्। अनुस्वारः। परसवर्णश्च।]]
Capeller
German
अ॑हि
m.
 Schlange, bes. Vṛtra.
Grassman
German
áhi, m., Schlange [Cu. 〔172〕], von der Wurzel 1. ah (gr. ἄγχω) in der Bedeutung „schnüren, würgen“, wobei man also zunächst an Schlangen wie die Riesenschlange zu denken hat. So wird namentlich der Dämon Vritra häufig als Schlange bezeichnet ({32, 1}—_{32, 5}. _{32, 8}. _{32, 13}. _{32, 14}
{51, 4}
{52, 10}
{80, 1}. _{80, 13}
{103, 2}. _{103, 7}
{187, 6}
{202, 5}
u. s. w.), so auch der Blitz ({922, 4}). Insbesondere 2〉 áhir budhnías, mythisch, der Drache der Tiefe, der in der Tiefe des Dunstkreises haust und göttlich verehrt wird.
-is {32, 5}. _{32, 8}. _{32, 13}
{79, 1}
{516, 14}
{798, 44}. — 2〉 {186, 5}
{222, 6}
{395, 16}
{490, 14}
{491, 14}
{550, 17}
{551, 13}
{554, 5}
{890, 4}
{892, 11}
{918, 12}
{919, 5}.
-im {32, 1}. _{32, 2}
{51, 4}
{80, 1}. _{80, 13}
{103, 2}. _{103, 7}
{187, 6}
{202, 5}
{203, 3}. _{203, 11}
{206, 1}
{210, 2}
{266, 11}
{267, 7}
{313, 7}
{315, 2}. _{315, 3}. _{315, 9}
{318, 5}
{324, 1}
{383, 2}. _{383, 3}. _{383, 8}
{384, 6}
{385, 7}
{386, 2}
{458, 9}. _{458, 10}
{461, 2}
{471, 4}
{513, 3}
{550, 16}
{554, 7}
{623, 20}
{702, 2}
{893, 12}
{922, 4}
{939, 8}
{959, 2}.
-inā {202, 2}
{313, 1}
{537, 3}
{937, 9}
{939, 3}. — 2〉 {351, 6}.
-aye {385, 4}
{620, 9}
{705, 5}.
-es [Ab.] {874, 2} (ádhi).
-es [G.] yātā́ram {32, 14}
svanā́t {52, 10}
tviṣás {702, 14}.
-ayas {929, 15}.
-īnām prathamajā́m {32, 3}. _{32, 4}
dákṣam {965, 6}.
166, 19.b v. u.: dákṣam {965, 6}
Burnouf
French
अहि अहि
m.
 (अंह्) serpent.
Vd. le nuage personnifié,
Ahi.
Surnom de Rāhu.
Voyageur.
Gr.
ἔχις, ὄφις
lat. anguis.
अहिका
f.
 bombax heptaphyllum, cotonnier.
अहिकान्त
m.
 (कम्) vent [aimé des serpents].
अहिच्छत्र
m.
 (छत्र) esp. de plante
cf.
मेषशृङ्गी।
अहिजित्
m.
 (जि) le vainqueur d'Ahi, Indra.
अहितुण्डिक
m.
 (तुण्ड्) preneur ou montreur de serpents,
charlatan, jongleur.
अहिद्विष्
m.
 (द्विष्) paon
ichneumon, mangouste.
Indra
Kṛṣṇa.
अहिनकुलिका
f.
 (नकुल) haine instinctive de l'ichneumon et
du serpent.
अहिपुत्रक
m.
 (पुत्र) esp. de long bateau.
अहिब्रध्न
m.
 surnom des Rudras, de Śiva.
अहिभय
n.
 (भी) m à
m.
 crainte qu'il n'y ait un serpent
caché, c-à-d. soupçon, défiance.
अहिभुज्
m.
 (भुज् manger) paon
गरुड।
अहीरणि
m.
 esp. de serpent, peut-être l'amphisbène.
Stchoupak
French
अहि-
m.
 serpent.
°क्षत्र- °च्छत्त्र-
m.
n.
 d'une contrée.
°द्विष्-
m.
 Indra
°विद्विष्- id.
°निर्व्लयनी-
f.
 peau rejetée par le serpent en mue.
°पति-
m.
 Śeṣa.
अही-रणी-
f.
n.
 d'un serpent à deux têtes
°रमणी- id.
अहिर्-बुध्न्य-
m.
n.
 d'un Rudra
pl.
 les Rudra.
°ब्रध्न-
m.
 id.