| YouTube Channel

अहङ्कारः (ahaGkAraH)

 
Spoken Sanskrit
English
अहङ्कारः ahaGkAraH
m.
 arrogance
अहङ्कारः ahaGkAraH
m.
 self-conceit
Hindi
Hindi
झूठे अहंकार
Apte Hindi
Hindi
अहङ्कारः
पुं*
 अहम्-कारः -
"अभिमान, आत्मश्लाघा, वेदान्त दर्शन में 'आत्मप्रेम' अविद्या या आध्यात्मिक अज्ञान समझा जाता है"
अहङ्कारः
पुं*
 अहम्-कारः -
"घमंड, स्वाभिमान, गर्व"
अहङ्कारः
पुं*
 अहम्-कारः -
सृष्टि के मूलतत्त्व या आठ उत्पादकों में से तीसरा अर्थात् आत्माभिमान या अपनी सत्ता का बोध
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अहमिति ज्ञानं क्रियते अनेन । अहं + डुकृञ् (करणे) + घञ् । ‘हलश्च’ (३.३.१२१) । १. गर्वः दुरभिमानः आत्मनि श्रेष्ठत्वबुद्धिः । २. अन्तःकरणस्य कश्चन प्रभेदः । ‘गर्वो मदोऽभिमानः स्यादहङ्कारस्त्वहङ्कृतिः’ शब्दरत्नावली ।
(पुं) अहमिति ज्ञानं क्रियते अनेन । अहं + डुकृञ् (करणे) + घञ् । ‘हलश्च’ (३.३.१२१) । १. गर्वः दुरभिमानः आत्मनि श्रेष्ठत्वबुद्धिः । २. अन्तःकरणस्य कश्चन प्रभेदः । ‘गर्वो मदोऽभिमानः स्यादहङ्कारस्त्वहङ्कृतिः’ शब्दरत्नावली ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अहङ्कारः, अभिमानः, गर्वः, स्मयः, अवलेपः, दर्पः, अवश्यायः, टङ्कः
noun
मनसि प्रादुर्भूता अहं सर्वोत्कृष्टः इति अभिमानात्मिका अन्तःकरणवृत्तिः।
"अहङ्कारात् सर्वं विनश्यति।"
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अहङ्कारः
Root: अहङ्कारः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ pride
⇒ proud speech
⇒ arrogance [pride]
Shloka(s):
1|7|22|1 ► गर्वोऽभिमानोऽहङ्कारो मानश्चित्तसमुन्नतिः। (नाट्यवर्गः)
Synonym(s):
➠ 1|7|22|1 ⇢ गर्वः (गर्व) (पुं)
➠ 1|7|22|1 ⇢ अभिमानः (अभिमान) (पुं) ⇒ pride, desire, regard, respect, anxious, long for, affection, conception, haughtiness, self-conceit, insidiousness, hostile intention, intention to injure, high opinion of one's self
➠ 1|7|22|1 ⇢ अहङकारः (अहङ्कार) (पुं) ⇒ ego, pride, egotism, haughtiness, making of self, thinking of self, individualization, self-consciousness, conception of one's individuality, viz. the conceit or conception of individuality, third of the eight producers or sources of creation
Related word(s):
परा_अपरासंबन्धः ➡ मनोविकारः
गुण-गुणी-भावः ➡ मनस्
जातिः ➡ मानसिकभावः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अहङ्कारः,
पुं,
 (अहमिति ज्ञानं क्रियतेऽनेन । अहं+ कृ + घञ् ।) अहङ्कृतिः । तत्पर्य्यायः । गर्व्वः२ अभिमानः ३ इत्यमरः ॥
पुराणमते स त्रि-बिधः । सात्विकः १ राजसः २ तामसश्च ३ ।सात्विकाहङ्कारात् इन्द्रियाधिष्ठातारो देवा मनश्चजातं । राजसाहङ्कारात् दशेन्द्रियाणि जातानि ।तामसाहङ्कारात् सूक्ष्मपञ्चभूतानि जातानि । वेदा-न्तमते अभिमानात्मिकान्तःकरणवृत्तिः ॥
अह-मित्यभिमानः । स च शरीरादिविषयको मिथ्या-ज्ञानमुच्यते । इति गोतमसूत्रवृत्तिः । “अह-मित्यव्ययं तस्य करणं । अहमिति किरति अत्रेतिवा अहङ्कारः । करोतेः किरतेर्व्वा घञ् । कार-प्रत्यय इत्यन्ये” । इत्यभरटीकायां भरतः । मदः ४स्मयः ५ अपलेपः ६ दर्पः ७ । इति जटाधरः ।अहङ्कृतिः ८ उद्ध्वतमनस्कत्वं ९ । मानः १० चित्त-समुन्नतिः ११ । यथा ।“गर्व्वोमदोऽभिमानः स्यादहङ्कारस्त्वहङ्कृतिः ।स्यादुद्धतमनस्कत्वे मानचित्तसमुन्नतिः ॥
अहङ्कारस्य पर्य्याय इति केचित् प्रचक्षते” ॥
इति शब्दरत्नावली ॥
(अहङ्कारस्याश्रय आत्मा ।यथा, भाषापरिच्छेदे ।“अहङ्कारस्याश्रयोऽयं मनोमात्रस्य गोचरः” ।अहङ्कारतत्त्वं । यथाह मनौ, १ । १४ ।“मनसश्चाप्यहङ्कारमभिमन्तारमीश्वरम्” ।गर्व्वौन्नत्यम् । यदुक्तं ।“अहङ्कारश्च सर्व्वेषां पापवीजममङ्गलम् ।ब्रह्माण्डेषु च सर्व्वेषां गर्व्वपर्य्यन्तमुन्नतिः” ॥
स च द्विविधः, विशेषरूपः सामान्यरूपश्चेति ।तत्रायमहं एतस्य पुत्र इत्येवं व्यक्तमभि मन्य-मानो विशेषरूपो व्यष्ट्यहङ्कारः । अस्मोत्येता-वन्मात्रमभिमन्यमानः सामान्यरूपः समष्ट्य-हङ्कारः । स च हिरण्यगर्भो महान् आत्मेति चसर्व्वानुस्यूतत्वादुच्यते । अहमभिमानरूपो यो-ऽहङ्कारः स सर्व्वसाधारणः । आरोपितगुणै-रात्मनो महत्वाभिमानः । अहमेव श्रेष्ठ इतिदुरभिमानः । महाकूलप्रसूतोऽहं महतां शिष्योनास्ति द्वितीयो मत्सम इत्यभिमानः । आत्मश्ला-घनाभावेऽपि मनसि प्रादुर्भूतोऽहं सर्व्वोत्कृष्ट-इति गर्व्वः ।)