| YouTube Channel

अस्वामिविक्रयः (asvAmivikrayaH)

 
Apte Hindi
Hindi
अस्वामिविक्रयः
पुं*
 अस्वामिन्-विक्रयः -
बिना स्वामी बने किसी वस्तु का बेंचना
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अस्वामिना कृतः विक्रयः। स्वाम्यरहितेन कृतं विक्रयअम् । ‘निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लब्ध्वाऽपहृत्य वा । विक्रीयतेऽहमक्षं यत् स ज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः’ ।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अस्वामिविक्रयः,
पुं,
 (अस्वामिना अनधिकारिणाकृतो विक्रयः ।) अस्वामिकर्तृकविक्रयः । यथासम्प्रत्यस्वामिविक्रयाख्यं व्यवहारपदमुपक्रमते ।तस्य च लक्षणं नारदेनोक्तं ।“निक्षिप्तं वा परद्रव्यं नष्टं लव्ध्वापहृत्य वा ।विक्रीयतेऽसमक्षं यत्सज्ञेयोऽस्वामिविक्रयः” ॥
इति तत्र किमित्याह ।“स्वयं लभेतान्यविक्रीतं क्रेतुर्द्दोषोऽप्रकाशिते ।हीनाद्रहोहीनमूल्ये वेलाहीने च तस्करः” ॥
स्वं आत्मसम्बन्धिद्रव्यं अन्यविक्रीतमस्वांमिविक्रीतंयदि पश्यति तदा लभेत गृह्णीयात् । अस्वामि-विक्रयस्य स्वत्वहेतुत्वाभावात् । विक्रीतग्रहणं दत्ता-हितयोरुपलक्षणार्थं । अस्वामिकृतत्वेन तुल्य-त्वात् । अतएवोक्तं । अस्वामिविक्रयं दत्तमाधिञ्चविनिवर्त्तयेदिति । क्रेतुः पुनरप्रकाशिते गोपितेक्रये दोषो भवति । तथा हीनात्तद्द्रव्यागमो-पायहीनात् । रहसि चैकान्ते सम्भाव्यद्रव्यादपिहीनमूल्ये अल्पतरेण मूल्येन क्रये । वेलाहीनेवेलया हीनो वेलाहीनः क्रयो रात्र्यादौ कृतः तत्रच क्रेता तस्करो भवति । तस्करवत् दण्डभाक्भवतोत्यर्थः । यथोक्तं ।“द्रव्य मस्वामिविक्रीतं प्राप्य स्वामी तदाप्नुयात् ।प्रकाशक्रयतः शुद्धिः क्रेतुः स्तेयं रहःक्रयात्” इति ॥
स्वाम्यभियुक्तेन क्रेत्रा किं कर्त्तव्यमित्यत आह ।“नष्टापहृतमासाद्य हर्त्तारं ग्राहयेन्नरं ।देशकालातिपत्तौ च गृहीत्वा स्वयमर्पयेत्” ॥
नष्टमपहृतं वान्यदीयं क्रयादिना प्राप्य हर्त्तारंग्राहयेत् चौरोद्धरणकादिभिः । आत्मविशुद्ध्यथराजदण्डाप्राप्त्यर्थञ्च । अथाविदितदेशान्तरं गतःकालान्तरे वा विपन्नस्तदा मूलसमाहरणाशक्ते-र्विक्रेतारमदर्शयित्वैव स्वयमेव तद्धनं नाष्टिकस्यसमर्पयेत् । तावतैवासौ शुद्धो भवतीति श्रीकरा-चार्य्येण व्याख्यातं । तदिदमनुपपन्नं । विक्रेतु-र्द्दर्शनाच्छुद्धिरित्यनेन पौनरुक्तप्रसङ्गात् । अतोऽन्यथा व्याख्यायते । नष्टापहृतमिति नाष्टिकंप्रत्ययमुपदेशः । नष्टमपहृतं वा आत्मीयं द्रव्य-मासाद्य क्रेतृहस्तस्थं ज्ञात्वा तं हर्त्तारं क्रेतारंस्थानपालादिभिर्ग्राहयेत् । देशकालातिपत्तौदेशकालातिक्रमे स्थानपालाद्यसन्निधाने तद्वि-ज्ञापनकालात् प्राक्पलायनाशङ्कायां स्वयमेवगृहीत्वा तेभ्यः समर्पयेत् ॥
* ॥
ग्राहिते हर्त्तरि किं कर्त्तव्यमित्यत आह ।“विक्रेतुर्द्दर्शनाच्छुद्धिः स्वामी द्रव्यं नृपो दमं ।क्रेता मूल्यमवाप्नोति तस्माद्यस्तस्य विक्रयी” ।यद्यसौ गृहीतः क्रेता न मयेद मपहृतं अन्य-सकाशात् प्राप्तमिति वक्ति तदा तस्य क्रेतुर्विक्रेतृदर्शनमात्रेण शुद्धिर्भवति । न पुनरसा-वभियोज्यः । किन्तु तत्प्रदर्शितेन विक्रेत्रा सहनाष्टिकस्य विवादः । यथाह वृहस्पतिः ।“मूले समाहृते क्रेता नाभियोज्यः कथञ्चन ।मूलेन सह वादस्त नाष्टिकस्य विधीयते” ॥
इतितस्मिंश्च विवादे यद्यस्वामिविक्रयनिश्चयो भवतितदास्य नष्टापहृतस्य गवादिद्रव्यस्य यो विक्रयीविक्रेता तस्य सकाशात् स्वामी नाष्टिकः स्वीयं ।द्रव्यमवाप्नोति चौरश्चापराधानुरूपं दण्डं क्रेताच मूल्यमवाप्नोति । अथासौ देशान्तरं गतःतदा योजनसङ्ख्ययानयनाथ कालो देयः ।“प्रकाशं वा क्रयं कुर्य्यात् मूलं वापि समर्पयेत् ।मूलानयनकालश्च देय स्तत्राध्वसङ्ख्ययेति स्मरणात्॥
* ॥
अथाविज्ञातदेशतया मूलमाहर्त्तुं नशक्नोति तदा क्रयं शोधयित्वैव शुद्धो भवति ।असमाहार्य्यमूलस्तु क्रयमेव विशोधयेदिति मनु-वचनात् । यदा पुनः साक्ष्यादिभिः र्द्दिव्येन वाक्रयं न शोधयति मूलञ्च न प्रदर्शयति तदा सएव दण्डभाग्भवतीति ।“अनुपस्थापयन्मूलं क्रयं वाप्यविशोधयन् ।यथाभियोगं धनिने धनं दाप्यो दमञ्च सः” ॥
इति स्मरणात् । स्वं लभेतान्यविक्रीतमित्युक्तं ॥
* ॥
तल्लिप्मुना किं कर्त्तव्यमित्यत आह ।“आगमेनोपभोगेन नष्टं भाव्यमतो ऽन्यथा ।पञ्चबन्धो दमस्तस्थ राज्ञे तेनाविभाविते” ॥
आगमेन रिक्थक्रयादिना उपभोगेन च मदीय-मिदं द्रव्यं तच्चैवं नष्टमपहृतं वेत्यपि भाव्यं साध-नीयं तत्स्वामिना अतोऽन्यथा तेन स्वामिनाअविभाविते पञ्चबन्धो नष्टद्रव्यस्य पञ्चमांशो दमोनाष्टिकेन राज्ञे देयः ॥
* ॥
अत्रैवायं क्रमः ।पूर्व्वस्वामो नष्टमात्मीयं साधयेत् ततः क्रेताचौर्य्यपरिहारार्थं मूल्यलाभाय च विक्रेतारमान-येत् । अथानेतुं न शक्नोति तदात्मदोषपरिहा-राय क्रयं शोधवित्वा नाष्टिकस्य समर्पयेदि-ति ॥
* ॥
तस्करस्य प्रच्छादकं प्रत्याह ।“हृतं प्रणष्टं यो द्रव्यं परहस्तादवाप्नुयात् ।अनिवेद्य नृपे दण्ड्यः स तु षण्णवतिं पणान्” ॥
हृतं प्रणष्टं वा चौरादिहस्तस्थं द्रव्यमनेन मदीयंद्रव्यमपहृतमिति नृपस्यानिवेद्यैव दर्पादिना योगृह्णात्यसौ षडुत्तरान् नवतिपणान् दण्डनीयः ।तस्करप्रच्छादकत्वेन दुष्टत्वात् ॥
* ॥
राजपुरुषानीतं प्रत्याह ।“शौल्किकैः स्थानपालैर्व्वा नष्टापहृतमाहृतं ।अर्व्वाक् सम्बत्सरात् स्वामी हरेत परतो नृपः” ॥
यदा तु शुल्काधिकारिभिः स्थानरक्षिभिर्व्वानष्टमपहृतं द्रव्यं राजपार्श्वं प्रत्यानीतं तदा संव-त्सरादर्ब्बाक्प्राप्तश्चेत् नाष्टिकस्तद्द्रव्यमवाप्नुयात् ।ऊर्द्ध्वं पुनः संवत्सराद्राजा गृह्णीयात् । स्वपुरुषा-नीतञ्च द्रव्यं जनसमूहेषूद्घोष्य यावत् संवत्सरंराज्ञा रक्षणीयं । यथाह गौतमः । प्रणष्टमस्वा-मिक मधिगम्य राज्ञे प्रब्रूयुर्विख्याप्य सम्बत्सरंराज्ञा रक्ष्यमिति । यत् पुनर्मनुना विध्यन्तर-मुक्तं --“प्रणष्टस्वामिकं द्रव्यं राजा त्र्यब्दं निधापयेत् ।अर्व्वाक्त्र्यब्दात् हरेत् स्वामी परतोनृपतिर्हरेत्” ॥
इति ॥
तच्छतवृत्तसम्पन्नब्राह्मणविषयं । रक्षणनि-मित्तं षड्भागादिग्रहणञ्च तेनैवोक्तं ।“आददीताथ षड्भागं प्रणष्टाधिगतान्नृपः ।दशमं द्वादशं वापि सतां धर्म्ममनुस्मरन्” ॥
इति ।तृतीयद्वितीयप्रथमवत्सरेषु वथाक्रमं षष्ठादयोभागा वेदितव्याः । प्रपञ्चितञ्चैतत् पुरस्तात् ॥
* ॥
मनूक्तषड्भागादिग्रहणस्य द्रव्यविशेषे अपवाद-माह ।“पणानेकशफे दद्यात् चतुरः पञ्च मानुषे ।महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके” ॥
एकशफे अश्वादौ प्रणष्टाधिगते तत्स्वामी राज्ञेरक्षानिमित्तं चतुरः पणान् दद्यात् । मानुषेमनुष्यजातीये द्रव्ये पञ्च पणान् । महिषोष्ट्रगवांरक्षणनिमित्तं प्रत्येकं द्वौ द्वौ पणौ । अजाविकेपुनः प्रत्येकं पादं पादं दद्यादिति सर्व्वत्रानुष-ज्यते । अजाविकमिति समासनिर्द्देशेऽपि पादंपादमिति वीप्साबलात् प्रत्येकं सम्बन्धो गम्यते ॥
इत्यस्वामिकविक्रयप्रकरणं । इति मिताक्षरायांष्यवहाराध्यायः ॥