धातुः: स्वृ
मूलधातुः: स्वृ
धात्वर्थः: शब्द-उपतापयोः
गणः: भ्वादिः
कर्मकत्वं: अकर्मकः
इट्त्वं: वेट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: स्वरति
अनुबन्धादिविशेषः: ऋकारान्तः


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

स्वृ  (अर्थः)  शब्द,उपतापयोः
( स्वरति सस्वार सस्वरतुः सस्वर्थं सस्वरिथसस्वरिम) "स्वरतिसूति'' इति वलादाविङ्विकल्पः अत एव तासौ नित्यादिट्त्वाभावात् "अचस्तास्वत्'' "उपदेशेऽत्वतः''इति निषेधावृकारान्तैकविषयाविति नियमादर्थादकारान्तेषु पाक्षिकत्वमात्रलौ "श्रयुकः किति'' इति निषेधेन पुरस्तात् प्रतिषेधकाडारम्भसामर्थ्यात् परस्यापि स्वरत्यादिविकल्पस्यापि बाधः तेन वमयोः क्रादिनियमेन नित्यमिडेव, न च मन्तव्यं "श्रयुकः किति'' इति निषेधस्य बाधकं क्रादिनियमं स्वरत्यादिवकल्पः परत्वात् बाधेतेति, तस्मिस्तु प्रसक्तं पुनर्बाधकस्य निषेधस्यापि प्रसङ्गात् अस्ति च लिङ्गां पुरस्तादारभ्यमाणेनापि प्रतिषेधेन स्वरत्यादिविकल्पस्य बाध्यतेति यदयं स्वरतेः "सनीवन्त'' इत्यादिना विकल्पं शास्ति, इदं च "सनि ग्रहगुहोश्च'' इति उगन्तानां सन्यारभ्यमाणेन निषेधेन परस्यापि स्वरत्यादिविकल्पस्य बाधनेऽर्थवत् येषां तु दर्शनं यावान् कश्चेनडभावः प्रतिषेधनिबन्धनो विकल्पनिबन्धनो वा स सर्वः क्रादिसूत्रेण नियम्यत इति तेषामत्र थ्लयपि नित्यमिटा भाव्यम (स्वतां स्वरिष्यति)य "ऋद्धनोःस्ये'' इति नित्यमिट् विप्रतिषेधेन ( स्वरतुअस्वरत् सिस्वरिषति सुसुर्षति ) "सनीवन्त'' इतृयादिना इदविकल्पः इडभावे "अज्ज्ञनगमाम्'' इति दीर्घ "उदोष्ठ्यपूर्वस्य'' इति उत्वे रपरे "हलि च'' इति दीर्घः ( सास्वर्यते ) "गुणोर्त्तिसंयोगाद्योः'' "यङि च'' इति गुणः ( सर्स्वर्त्तिसर्स्वृत ) इत्यादि ( सर्स्वरिता ) इत्यादौ स्वरतत्यादिविकल्पस्य न प्रसङ्गः स्वरतीतितिपा निर्देशात् ( स्वारयति असिस्वरत् संस्वरते )  ( सूत्रम्) सताक गमृच्छिप्रछिस्वरत्यर्त्तिस्वृविदिभ्यः (इति सूत्रम्) इतिसमुपसृष्टाकर्मकादस्मात्तङ् ( सस्वरे संस्वरिषे ) किति लिटि स्वरत्यादिविकल्पो नेत्युक्तम् तेन क्रादिनियमान्नित्यमिट् ( संस्वरिता संस्वत्तां संस्वरिष्यते ) "ऋद्धनोः स्ये'' इति नित्यमिट् ( संस्वरताम् संस्वरेत आशिषि संस्वरिषीष्ट संस्वृषीष्ट लुङि ( समस्वरिष्ट समस्वृत ) इडभावे ( हृवरतिवत् ) "उश्च''इति कित्त्वादगुणत्वं तङ्विधौ स्वरतीति तिपा निर्देशात् ( सास्वरीति ) इत्यादौ न तङ् ( स्वृत्वा स्वृतः ) "श्रयुकः किति'' इति नित्यमिङ् न ( स्वरुः ) यूपे छिद्यमाने प्रथमपतितशकलो वज्ज्रश्च "स्तृस्वृस्निहि'' इत्यादिनोप्रत्ययः  915

स्वृ  शब्द,उपतापयोः 
- स्वरति । स्वर्त्ता । स्वरिता । सिस्वरिषति । सुस्वूर्षति । स्वृतः ।। 936 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“स्वृ शब्दोपतापयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> स्वारकः-रिका, स्वारकः-रिका, सिस्वारिषकः-सुस्वूर्षकः-र्षिका, सेस्व्रीयकः-यिका;</li> <li> <a href="#foot_krm03">3</a> स्वरिता-स्वर्ता-त्री, स्वारयिता-त्री;</li> <li> सिस्वरिषिता-त्री, सुस्वूर्षिता-त्री, सेस्व्रीयिता-त्री;</li> <li> इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि जौहोत्यादिकपिपर्त्तिवत् <a href="#foot_krm04">4</a> ज्ञेयानि। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> स्वृतः-स्वृतम्, निस्वृत्, स्वरितव्यम्-स्वर्तव्यम्, निस्वारी, <a href="#foot_krm06">6</a> स्वरः, <a href="#foot_krm07">7</a> अनुस्वारः, स्वरितुम्-स्वर्तुम्, <a href="#foot_krm08">8</a> स्वरणः, <a href="#foot_krm09">9</a> स्वरमाणः, <a href="#foot_krm10">10</a> सिस्वरिषुः-सुस्वूर्षुः, <a href="#foot_krm11">11</a> स्वरिष्यन्, <a href="#foot_krm12">12</a> संस्वरमाणः, <a href="#foot_krm13">13</a> स्वरुः इत्यादिकानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm14">14</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१९८८)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९३२। अक। वेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[१। ‘स्वरतिसूतिसूयति--’ (७-२-४४) इतीड्विकल्पे रूपद्वयम्।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => (१०४४)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। निष्ठायाम्, ‘श्र्युकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधः।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। ‘क्षुब्धस्वान्त--’ (७-२-१८) इति सूत्रे ‘स्वर’ इति निर्देशात् अचि रूपमेवम्। इति धा। का। व्याख्या (२-२३)।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। अनुपूर्वकात् अस्मात् घञ्प्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[५। ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति युचि रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[६। ‘ताच्छील्यवयोवचनशक्तिषु--’ (३-२-१७८) इति यथासम्भवं चानश्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[७। ‘सनीवन्तर्धभ्रस्जदम्भुश्रिस्वृ--’ (७-२-४९) इतीड्विकल्पे रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[८। ‘स्वरतिसूति--’ (७-२-४४) इति वैकल्पिकमिटं बाधित्वा, ‘ऋद्धनोः स्ये’ (७-२-७०) इति नित्यमिडागमोऽत्र। एवं संपूर्वकादात्मनेपदेऽपि संस्वरिष्यमाणः इति नित्यमिडागमो बोध्यः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[९। ‘विदिप्रच्छिस्वरतीनामुपसंख्यानम्’ (वा। १-३-२९) इति सम्पूर्वकादस्मात् आत्मनेपदम्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[१०। औणादिके (द। उ। १-९५) उप्रत्यये रूपमेवम्। स्वरुः = यूपे छिद्यमाने प्रथमं पतितः शकलः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [पृष्ठम्१४०५+ २७]</li></ul>

स्वृ (स्वृ॒ शब्दोपतापयोः - भ्वादिः - अनिट्)
ल्युट् = स्वरणम्
अनीयर् = स्वरणीयः - स्वरणीया
ण्वुल् = स्वारकः - स्वारिका
तुमुँन् = स्वरितुम् / स्वर्तुम्
तव्य = स्वरितव्यः / स्वर्तव्यः - स्वरितव्या / स्वर्तव्या
तृच् = स्वरिता / स्वर्ता - स्वरित्री / स्वर्त्री
क्त्वा = स्वृत्वा
ल्यप् = प्रस्वृत्य
क्तवतुँ = स्वृतवान् - स्वृतवती
क्त = स्वृतः - स्वृता
शतृँ = स्वरन् - स्वरन्ती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

स्वृ शब्द,उपतापयोः
- स्वरति  समो गम्यृछि (1329) तङ्-संस्वरते  सवरतिसूति (7244) इति वेट्-स्वरिता स्वर्ता  सनीवन्तर्ध (7249) इति सिस्वरिषति सुस्वूर्षति  स्वरः  शॄस्वृस्निहि (उ0 111) इत्युः-स्वरुर्वज्रम्  स्वारयति  चुरादौ स्वर आक्षेपे (10251) अदन्तः [ स्वरयति ]  901

अस्वरः
पुं* - -
मन्द स्वर

अस्वरः
पुं* - -
व्यंजन

(वि) अप्रशस्तः स्वरः यस्य । १.मन्दस्वरयुक्तः। ‘उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्’ रामा०। २.काकादिवद् रूक्षस्वरः,असौम्यस्वरः। ‘स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः’ अमरः।

(वि) अप्रशस्तः स्वरः यस्य । मन्दस्वरयुक्तः । असौम्यस्वरः ‘उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्’ रामा. । ‘स्यादसौम्यस्वरोऽस्वरः’ अमरः ।

अस्वरः, त्रि, (अप्रशस्तः स्वरो यस्य ।) मन्दस्वरयुक्तः ।तत्पर्य्यायः । असौम्यस्वरः २ । इत्यमरः ॥
(“अथ गद्गदशब्दस्तु विलपन् वसुधाधिपः ।उवाच मृदुमन्दार्थं वचनं दीनमस्वरम्” ॥
इति रामायणे ॥
)

अस्वरः (asvaraH)

Apte Hindi

E Bharati Sampat

शब्दकल्पद्रुमः