| YouTube Channel

अस्त्रचिकित्सा (astracikitsA)

 
शब्दसागरः
English
अस्त्रचिकित्सा
f.
 (-त्सा) Surgery.
E.
 अस्त्र a knife, a lancet, and चिकित्सा
healing.
Yates
English
अस्त्र-चिकित्सा (त्सा) 1.
n.
 Surgery.
Spoken Sanskrit
English
अस्त्रचिकित्सा astracikitsA
f.
 surgery
Wilson
English
अस्त्रचिकित्सा
f.
 (-त्सा) Surgery.
E.
 अस्त्र a knife, a lancet, and चिकित्सा healing.
Monier Williams Cologne
English
अस्त्र—चिकित्सा
f.
 surgery,
L.
Apte Hindi
Hindi
अस्त्रचिकित्सा
स्त्री*
 अस्त्रम्-चिकित्सा -
"चीर फाड़ या शल्य-क्रिया, जर्राही"
L R Vaidya
English
astra-cikitsA {% f. %} surgery.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अस्त्रचिकित्सा स्त्री अस्त्रेण चिकित्सा । सुश्रुतोक्ते अस्त्रेणचिकित्साभेदे सा च यथा । “अस्मिन् शास्त्रे शस्त्रकर्म्म-प्राधान्याच्छस्त्रकर्म्मैव तावत् पूर्व्वमुपदेक्ष्यामस्तत्सम्भा-रांश्च ॥
तच्च शस्त्रकर्म्माऽष्टविधम् । तद्यथा । छेद्यं भेद्यंलेख्यं वेध्यमेष्यमाहार्य्यं विस्राव्यं सीव्यमिति ॥
अतोऽ-न्यतमं कर्म्म चिकीर्षता वैद्येन पूर्व्वमेवोपकल्पयितव्यानितद्यथा यन्त्रशस्त्रक्षाराग्निशलाकाशृङ्गजलौकालावूजाम्ब-वोष्ठपिचुप्लोतसूत्रपत्रपदृमधुघृतवसापयस्तैलतर्पणकषायालेप-नकल्कव्यजनशीतोष्णोदककटाहादीनि परिकर्म्मिणस्तुस्निग्धाः स्थिरा बलवन्तः ॥
ततः प्रशस्तेषु तिथि-करणमुहूर्त्तनक्षत्रेषु दध्यक्षतान्नपानरत्नैरग्निं विप्रान्भिषजश्चार्च्चयित्वा कृतबलिमङ्गलस्वस्तिवाचनं लघु भुक्त-वन्तं प्राङ्मुखमातुरमुपवेश्य यन्त्रयित्वा प्रत्यङ्मुखो वैद्योमर्म्मसिरास्नायुसन्ध्यस्थिघमनीः परिहरन्ननुलीमं शस्त्रंनिदध्यादापूयदर्शनात् सकृदेवापहरेच्छस्त्रमाशु च ।महत्स्वपि च पाकेषु द्व्यङ्गुलं त्र्यङ्गुलं वा शस्त्रपदमुक्तंतत्रायतो विशालः समः सुविभक्त इति ब्रणगुणाःभवतस्तात्र ॥
आयतस्तु विशालस्तु सुविभक्तो निराश्रयः ।प्राप्तकालकृतश्चापि व्रण कर्म्मणि शस्यते ॥
शौर्य्यमा-शुक्रिया शस्त्रतैक्ष्ण्यमस्वेदवेपथू । असंमोहश्च वैद्यस्यशस्त्रकर्म्मणि शस्यते ॥
एकेन वा व्रणेनाशुध्यमानेनान्तरा-बुद्ध्यावेक्ष्यापरान् व्रणान् कुर्य्यात् । भवति चात्र ॥
यतो यतो गतिं विद्यादुत्सङ्गो यत्र यत्र च । तत्र तत्रव्रणं कुर्य्याद्यथा दोषो न तिष्ठति ॥
तत्र भ्रूगण्ड-शङ्खललाटाक्षिपुटौष्ठदन्तवेष्टकक्षाकुक्षिवङ्क्षणेषु तिर्य्यक्छेदउक्तः । चन्द्रमण्डलवच्छेदान् पाणिपादेषु कारयेत् ।अर्द्धचन्द्राकृतींश्चापि गुदे मेढेऋ च बुद्धिमान् ॥
अन्यथातु सिरास्नायुच्छेदन । दतिमात्रं वेदना चिराद्व्रणसंरोहोमांसकन्दीप्रादुर्भावश्चेति । मूढगर्भोदरार्शोऽश्मरीभगन्द-रमुखरोगेष्वभुक्तवतः कर्म्म कुर्व्वीत । ततः शस्त्र-मवचार्य्य शीताभिरद्भिरातुरमाश्वास्य समन्तात्परिपीड्या-ङ्गुल्या व्रणमभिमृज्य प्रक्षाल्य कषायेण प्लोतेनोदक-मादाय तिलकल्कमधुसर्पिःप्रगाढामौषधयुक्तां वर्त्तिं प्रणि-दध्यात् । ततः कल्केनाच्छाद्य नातिस्निन्धां नातिरूक्षांघनाङ्कवलिकान्दत्त्वा वस्त्रपट्टेन बघ्नीयाद्वेदनारक्षोघ्नैर्धूपैर्धूपयेद्रक्षोघ्नैश्च मन्त्रैरक्षां कुर्वीत । ततोगुग्गुल्वगु-रुसर्जरसवचागौरसर्षपचूर्णैर्लवणनिम्बपत्रव्यामिश्रैराज्ययुक्तैर्धूपैर्धूपयेत् । आज्यशेषेण चास्य प्राणान् समा-लभेत” । “ततः कृतरक्षमातुरमागारं प्रवेश्याचारिकमा-दिशेत् । ततस्तृतीयेऽहनि विमुच्यैवं बघ्नीयाद्वस्त्र-पट्टेन नचैनं त्वरमाणोऽपरेद्युर्म्मोक्षयेत् । द्वितीयदिवसेपरिमोक्षणाद्विग्रथितो व्रणश्चिरादुपसंरोहति तोव्ररु-जश्च भवन्ति । अत ऊर्द्ध्वं देशकालबलादीनवेक्ष्य कषा-यालेपनबन्धाहाराचारान्विध्यात् । नचैनं त्वरमाणःसान्तर्दोषं रोपयेत् स ह्यल्पेनाप्यपचारेणाभ्यन्तरमुत्सङ्गंकृत्वा भूयोऽपि विकरोति ॥
भवन्ति चात्र । तस्मादन्त-र्ब्बहिश्चैव सुशुद्धं रोपयेद्व्रणम् । रूढेऽप्यजीर्ण्णव्यायामव्य-घायादीन् विवर्जयेत् । हर्षं क्रोधं भयञ्चापि यावदास्थैर्य्यसम्भवात् ॥
हेमन्ते शिशिरे चैव वसन्तेचापि मोक्षयेत् ।त्र्यहाद्द्व्यहाच्छरद्ग्रीष्मवर्षास्वपि च बुद्धिमान् ॥
प्रदीप्तागा-रवच्छीघ्रं तत्र कुर्य्यात् प्रतिक्रियाम् ॥
या वेदना शस्त्र-निपानजाता तीव्रा शरीरं प्रदुनोति जन्तोः । घृतेन साशान्तिमुपैति सिक्ता कोष्णेन यष्टीमधुकान्वितेन ॥
अतिपातिषुरोगेषु नेच्छेद्विधिमिसं भिषक्” अस्त्राकारादि विवरणं तत्रैव“विंशतिः शस्त्राणि ॥
तद्यथा । लण्डलाग्रकरपत्रवृद्धि-पत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पलपत्रकार्द्धधारसूचीकुशपत्राटीमुखश-रारीमुखान्तर्मुखत्रिकूर्चकुठारिकाव्रीहिमुखारावेतसपत्रक-वडिशदन्तशङ्क्वेषण्य इति । तत्र मण्डलाग्रकरपत्रेस्यातां छेदने लेखने च । वृद्धिपत्रनखशस्त्रमुद्रिकोत्पल-पत्रकार्द्धधाराणि छेदने भेदने च । सूचीकुशपत्राटी-मुखशरारीमुखान्तर्मूखत्रिकूर्चकानि विस्रावणे । कुठारिकाव्रीहिमुस्वारावेतसपत्रकाणि व्यधने सूची च ।वडिशोदन्तशङ्कुश्चाहरणे । एषण्येबणे आनुलोभ्येच । सूच्यः सेवने । इत्यष्टबिघे कर्म्मण्युपयोगः शस्त्राणांव्याख्यातः । तेषामथ यथायोगग्रहणसमासोपायः कर्म्मसुवक्ष्यते । तत्र वृद्धिपत्रं वृन्तफलसाधारणे भागे गृह्णी-याद्भेदनान्येवं सर्वाणि । वृद्धिपत्रं मण्डलाग्रञ्च किञ्चि-दुत्तानपाणिना लेखने वहुशोऽवचार्य्य वृन्ताग्रेविस्रावणानि । विशेषेण बालवृद्धसुकुमारभीरुनारीणांराज्ञां राजपुत्त्राणाञ्च त्रिकूर्चकेन विस्रावयेत् । सल-प्रच्छादितवृन्तमङ्गुष्टप्रदेशिनीभ्यां व्रीहिमुखम् । कुठारिकावामहस्तन्यस्तामितरहस्तमध्यमाङ्गल्याऽङ्गुष्ठविष्टब्धयाभिह-न्यात् । आराकरपत्रैषण्यो मूले । शेषाणि तुयथायोगं गृह्णीयात् । तेषां नामभिरेवाकृतयः प्रायेणव्याख्याताः । तत्र नखशस्त्रैषण्यावष्टाङ्गुले सूच्यो वक्ष्यन्तेवडिशो दन्तशङ्कुश्चानताग्रे तीक्ष्णकण्टकप्रथमयवपत्र खे ।एषणी गण्डूपदाकारमुखी । प्रदेशिन्यग्रप्रर्व्य प्रदश्म्प्रमांणामुद्रिका । दशाङ्गुला शरारीमुखी साकर्कर्शोति कथ्यते!शेषाणि तु षडङ्गुलानि । तानि सुग्रहाणि सुलोहातिसुघाराणि सुरूपाणि सुसमाहितमुखाग्राण्यकरालानिचेति शस्त्रसम्पत् । तत्र वक्रं कुण्ठं खण्डं खरधार-मतिस्थूलमत्यल्पमतिदीर्घमतिह्रस्वमित्यष्टौ शस्त्रदोषाः ।अतो विपरीतगुणमाददीतान्यत्र करपत्रात्तद्धि खरधार-मस्थिच्छेदनार्थम् । तत्र धारा भेदनानां मासूरी । लेखनानामर्द्धमासूरी । व्यधनानां विस्रावणानाञ्च कैशिकी ।छेदनानामर्द्धकैशिकीति । तेषां पायना त्रिविधा क्षारो-दकतैलेषु । तत्र क्षारपायितं शरशल्यास्थिच्छेदनेषु ।उदकपायितं मांसच्छेदनभेदनपाटनेषु तैलपायितं सिरा-घनस्नायुच्छेदनेषु । तेषां निशानार्थं श्लक्ष्णशिला माष-वर्ण्णा । धारासंस्थापनार्थं शाल्मलीफलकमितिं । भवतिचात्र । यदा सुनिशितं शस्त्रं रोमच्छेदि सुसंस्थितम् ।सुगृहीतं प्रमाणेन तदा कर्म्मसु योजयेत् ॥
अनुशस्त्राणितु त्वक्सारस्फटिककाचकुरुविन्दजलौकाग्निक्षारनखगोजीशेफालिकाशाकपत्रकरीरबालाङ्गुलय इति । शिशूनांशस्त्रभीरूणां शस्त्राभावे च योजयेत् । त्वक्सारादिचतुर्व्वर्गं छेद्ये भेद्ये च बुद्धिमान् ॥
आहार्य्यच्छेद्य-भेद्येषु नखं शक्येषु योजयेत् । विधिः प्रवक्ष्यते पश्चात्क्षारवह्निजलौकसाम् ॥
ये स्युर्मुखगता रोगा नेत्रवर्त्मगताश्चये । गोजीसेफालिकाशाकप्रत्रैर्व्वि स्रावयेत्तु तान् ॥
एष्वे-ष्वेषण्यलाभे तु बालाङ्गुल्यङ्कुरा हिताः । शस्त्राण्येतानिमतिमान् शुद्धशैक्यायसानि तु । कारयेत्करणैः प्राप्तंकर्म्भारं कर्म्मकोविदम् ॥
प्रयोगज्ञस्य वैद्यस्य सिद्धिर्भवतिनित्यशः । तस्मात्परिचयः कार्य्यः शस्त्राणामादितः सदा” ॥