| YouTube Channel

अस्त्रं (astraM)

 
Apte 1890
English
अस्त्रं [अस्यंते क्षिप्यते अस्-ष्ट्रन् Uṇ. 4. 158] 1 A missile
a weapon in general
प्रयुक्तमप्यस्त्रमितो वृथा स्यात् R. 2. 34
प्रत्याहतास्त्रो गिरिशप्रभावात् 2. 41, 3. 58
अशिक्षतास्त्रं पितुरेव R. 3. 31 the science of missiles.
2 An arrow
sword.
3 A bow.
Comp.
अ(आ)गारं an arsenal, armoury.
आघातः a wound, a cut (made by a weapon).
आहत a. struck, wounded, killed.
कंटकः [अस्त्रं कंटक इव] an arrow.
कारः,
कारकः,
कारिन् a maker of weapons.
क्षेपक a. shooting arrows.
चिकित्सकः a surgeon.
चिकित्सा surgery.
जित् m. N. of a plant
जीवः,
जीविन् m.
धारिन् m. a soldier, professional warrior.
धारणं the bearing of arms.
निवारणं the warding of a weapon.
मंत्रः a Mantra to be repeated in discharging or withdrawing a missile
R. 5. 57, 59.
मार्जः
र्जकः a furbisher.
युद्धं fighting with weapons.
लाघवं dexterity in wielding or throwing missiles.
विद् a. skilled in the science of arms.
विद्या,
शास्त्रं,
वेदः the art or science of throwing missiles, military science, science of arms
Ki. 13. 62, U. 6. 9.
वृष्टिः f. a shower of missiles.
शस्त्रं all sorts of weapons.
शिक्षा military exercise.
सायकः {1} an iron arrow. {2} the नाराच missile.
हीन a. unarmed.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अस्त्रं,
क्ली,
 (अस्यते क्षिप्यते यत् । अस् + ष्ट्रन् ।)प्रहारयोग्यद्रव्यमात्रं । हातियार इति भाषा ।तत्पर्य्यायः । आयुधं २ प्रहरणं ३ शस्त्रं ४ । इत्य-मरः ॥
खङ्गः ५ । धनुः ६ । इति मेदिनो । क्षेपन-योग्यवाणादि । इति रायमुकुटः ॥
(“प्रयुक्तमप्यस्त्र-मितो वृथा स्यात्” । “प्रत्याहतास्त्रो गिरीश-प्रभावात्” । इति च रघुः ॥
) तन्निरूपनं यथा, --“दण्डसाध्यं यतो राज्यं स दण्डः शास्त्रसंश्रितः ।अस्त्राणि भूमिपालानां निरूप्यन्ते ततः क्रमात्” ॥
अथ गणना ।“खङ्गचर्म्म धनुर्व्वाणौ शल्वभल्वौ तथापरौ ।अर्द्धचन्द्रश्च नाराचः शक्तियष्ठी तथा परे ॥
परशुश्चक्रशूले च परिघश्चैवमादयः ।अस्त्रभेदाः समुद्दिष्टाः श्रीमद्भोजमहीभुजा” ॥
वात्स्यस्तु ।“अस्त्रन्तु द्विविधं प्रोक्तं निर्म्मायं मायिकन्तथा ।खङ्गादिकन्तु निर्म्मायं मायिकं दहनादिकं ॥
दहनोऽथ जलं काष्ठं लोष्ट्रं शब्दादयस्तथा ।तप्ततैलादिकञ्चैव मायिकस्यास्त्रमुच्यते ॥
खड्गादीनान्तुगणना पूर्व्वमेव निदर्शिता ।अस्त्रात्मनैव निर्द्दिष्टः कवचादिरपीष्यते” ॥
इति युक्तिकल्पतरुः ॥
* ॥
स्वड्गचर्म्मादि परीक्षा तत्तच्छब्दे द्रष्टव्या ।