| YouTube Channel

अष्टन् (aSTan)

 
शब्दसागरः
English
अष्टन्
mfn.
 plu. only (अष्ट or अष्टौ) Eight.
E.
 असू to pervade, कनिन्
Unādi affix, and तुद् inserted.
Capeller Eng
English
अष्ट॑न्
a.
 eight.
Yates
English
अष्टन् (ष्टा)
a. Eight.
Wilson
English
अष्टन्
mfn.
 plu. only (अष्ट or अष्टौ) Eight.
E.
 असू to pervade, कनिन Uṇādi affix, and तुद् inserted.
Apte
English
अष्टन् [aṣṭan], num.
a.
 [अश-व्याप्तौ कनिन् तुट् च
Uṇ.*
 1.154.] (nom. ,
acc.
 अष्ट-ष्टौ) Eight. It
oft
 en occurs in
comp.
 as अष्टा with numerals and some other nouns
as अष्टादशन्, अष्टाविंशतिः, अष्टापद
&c.
 [cf.
L.
 octo
Gr.
 okto
Zendastani Pers. hasht.].
Comp.
 -अक्षर
a.
 consisting of eight letters or parts
अष्टाक्षरं ह वा एकं गायत्र्यै पदम् Bṛi.
Up.*
 5.14.1. (-रः)
N.
 of a metre. -अङ्ग
a.
 consisting of eight parts or members.
(ङ्गम्) the eight parts of the body with which a very low obeisance is performed
˚पातः, -प्रणामः, साष्टाङ्गनमस्कारः a respectful obeisance made by the prostration of the eight limbs of the body
साष्टाङ्गपातं प्रणनाम fell prostrate on the ground in reverence
(जानुभ्यां च तथा पद्भ्यां पाणिभ्यामुरसा धिया । शिरसा वचसा दृष्टया प्रणामो$- ष्टाङ्ग ईरितः).
cf.
 also उरसा शिरसा दृष्टया वचसा मनसा तथा । पद्भ्यां कराभ्यां जानुभ्यां प्रणामो$ष्टाङ्ग उच्यते ॥ The eight limbs of the body in नमस्कार.
the 8 parts of yoga or concentration
यमो नियमश्चासनं च प्राणायामस्ततः परम् । प्रत्याहारो धारणा च घ्यानं सार्धं समाधिना । अष्टाङ्गान्याहुरेतानि योगिनां योगसिद्धये ॥
materials of worship taken collectively, namely, water, milk, ghee, curds, दर्भ, rice, barley, mustard seed.
the eight parts of every medical science
(they are: शल्यम्, शालाक्यम्, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्यम्, अगदतन्त्रम्, रसायनतन्त्रम्, and वाजीकरणतन्त्रम्.)
the eight parts of a court
1 the law, 2 the judge, 3 assessors, 4 scribe, 5 astrologer, 6 gold, 7 fire, and 8 water.
any whole consisting of eight parts.
a die, dice.
The eight functions of intellect (बुद्धि) are शुश्रूषा, श्रवण, ग्रहण, धारणा, चिन्तन, ऊहापोह, अर्थविज्ञान and तत्त्वज्ञान
बुद्धया ह्यष्टाङ्गया युक्तं त्वमेवार्हसि भाषितुम्
Rām.*
 6.113.24. ˚अर्घ्यम् an offering of eight articles. ˚धूपः a sort of medical incense removing fever. ˚मैथुनम् sexual enjoyment of 8 kinds'
the eight stages in the progress of a love suit
स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणम् । संकल्पो$ध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेव च ॥˚वैद्यकम् It is constituted of द्रव्याभिधान, गदनिश्चय, काय- सौख्य, शल्यादि, भूतनिग्रह, विषनिग्रह, बालवैद्यक, and रसायन. ˚हृदयम्
N.
 of a medical work. -अधिकाराः जलाधिकारः, स्थलाधिकारः, ग्रामाधिकारः, कुललेखनम्, ब्रह्मासनम्, दण़्डविनि- योगः, पौरोहित्यम्. -अध्यायी
N.
 of Pāṇinī's grammatical work consisting of 8 Adhyāyas or chapters.-अन्नानि The eight types of food भोज्य, पेय, चोष्य, लेह्य, खाद्य, चर्व्य, निःपेय, भक्ष्य. -अर
a.
 having a wheel with 8 spokes. -अस्रम् an octagon. -अस्रः A kind of single-storeyed building octangular in plan. -अस्रियa. octangular. -अह् (न्)
a.
 lasting for 8 days.-आदिशाब्दिकाः the first eight expounders of the science of words (grammar)
इन्द्रश्चन्द्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेन्द्रा जयन्त्यष्टादिशाब्दिकाः ॥ -आपाद्य Multiplied by eight. अष्टापाद्यं तु शूद्रस्य स्तेये भवति किल्बिषम् ।
Ms.*
 8.337. -उपद्वीपानि स्वर्णप्रस्थ, चन्द्राशुक्ल, आवर्तन, रमणक, मन्दरहरिण, पाञ्चजन्य, सिंहल, and लङ्का. -कपाल
a.
 (˚ष्टा˚) prepared or offered in 'eight' pans. (-लः) a sacrifice in which ghee is offered in eight pans.-कर्ण
a.
 one who has the number eight as a mark burnt in his ears (P. VI.3.115). (-र्णः) eighteared, an epithet of Brahmā. (-कर्मन्
m.
 ), -गतिकः a king who has 8 duties to perform
(they are: आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषेधयोः । पञ्चमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दण्डशुद्धयोः सदा रक्तस्तेनाष्टगतिको नृपः । -कुलम् (Probably) Village jury. (Bh. List No. 1267).-कुलाचलाः Eight principal mountains
नील, निषध, विन्ध्याचल, माल्यवान्, मलय, गंधमादन, हेमकूट, and हिमालय. (-मर्यादागिरयः) हिमालय, हेमकूट, निषध, गन्धमादन, नील, श्वेत, शृङ्गवार and माल्यवान्. -कृत्वस्
ind.
 eight times. चतु- र्नमो अष्टकृत्वो भवाय
Av.*
 11.2.9.
कोणः an octagon.
a kind of machine. -खण्डः a title of a collection of several sections of the Ṛigveda. -गन्धाः Eight fragrant substances (Mar. चन्दन, अगरु, देवदार, कोळिंजन, कुसुम, शैलज, जटामांसी, सुर-गोरोचन). -गवम् [अष्टानां गवां समाहारः] a flock of 8 cows. -गाढ्
m.
a fabulous animal supposed to have eight legs.
a spider. -गुण
a.
 eightfold
अन्नादष्टगुणं चूर्णम्
दाप्यो$ष्टगुणमत्ययम्
Ms.*
 8.4. (-णम्) the eight qualities which a Brāhmaṇa should possess
दया सर्वभूतेषु, क्षान्तिः, अनसूया, शौचम्, अनायासः, मङ्गलम्, अकार्पण्यम्, अस्पृहा चेति ॥ Gautamasūtra. ˚आश्रय
a.
 endowed with these eight qualities. -ष्ट (˚ष्टा˚) चत्वारिंशत्
a.
 forty-eight. -तय
a.
 eight-fold.-तारिणी the eight forms of the goddess तारिणी
तारा- चोग्रा महोग्रा च वज्रा काली सरस्वती । कावेश्वरी च चामुण्डा इत्यष्टौ तारिण्यो मताः ॥. -तालम् A kind of sculptural measurement in which the whole height of an idol is generally eight times that of the face. -त्रिंशत् -(˚ष्टा˚)a. thirty-eight. -त्रिकम् [अष्टावृत्तम् त्रिकम्] the number 24.
दलम् a lotus having eight petals.
an octagon. -दशन् (˚ष्टा˚) see above after अष्टातय.-दिश्
f.
 [कर्म˚ स. संज्ञात्वान्न द्विगुः दिक् सङ्ख्ये संज्ञायाम्
P.
 II.1.5.] the eight cardinal points
पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैर्ऋती पश्चिमा तथा । वायवी चोत्तरैशानी दिशा अष्टाविमाः स्मृताः ॥. ˚करिण्यः the eight female elephants living in the eight points
करिण्यो$भ्रमुकपिलापिङ्गलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदन्ती चाङ्गना चाञ्जनावती ॥ Ak. ˚पालाः the eight regents of the cardinal points
इन्द्रो वह्निः पितृपतिः (यमः) नैर्ऋतो वरुणो मरुत् (वायुः) । कुबेरे ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥ Ak. ˚गजाः the eight elephants guarding the 8 quarters
ऐरावतः पुण्डरीको वामनः कुमुदो$ञ्जनः । पुष्पदन्तः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ Ak. -देहाः (पिण्डब्रह्माण्डात्मकाः) Gross and subtle bodies
स्थूल, सूक्ष्म, कारण, महाकारण, विराट्, हिरण्य, अव्याकृत, मूलप्रकृति. -द्रव्यम् the eight materials of a sacrifice
अश्वत्थोदुम्बुरप्लक्षन्यग्रोधसमिधस्तिलाः । सिद्धार्थपायसाज्यानि द्रव्याण्यष्टौ विदुर्बुधाः ॥ -धातुः the eight metals taken collectively
स्वर्णं रूप्यं च ताम्रं च रङ्गं यशदमेव च । शीसं लौहं रसश्चेति धातवो$ष्टौ प्रकीर्किताः ॥ -नागाः (Serpents) अनन्त, वासुकि, तक्षक, कर्कोटक, शङ्ख, कुलिक, पद्म, and महापद्म. -नायिकाः (of श्रीकृष्ण) रुक्मिणी, सत्यभामा, जाम्बवती, कालिन्दी, मित्रवृन्दा, याज्ञजिती, भद्रा, and लक्ष्मणा. (of इन्द्र) उर्वशी, मेनका, रम्भा, पूर्वचिती, स्वयंप्रभा, भिन्नकेशी जनवल्लभा and घृताची (तिलोत्तमा). (In Erotics) वासकसज्जा, विरहोत्कण्ठिता, स्वाधीनभर्तृका, कलहान्तरिता, खण्डिता, विप्रलब्धा, प्रोषितभर्तृका, and अभिसारिका. -पक्ष
a.
 Having eight sidepillars
अष्टपक्षां दशपक्षां शालाम्
Av.*
 9.3.21. -पद, -द् (˚ष्ट˚ or ˚ष्टा˚)
a.
eight-footed.
a term for a pregnant animal. -पदः (˚ष्ट˚)
a spider.
a fabulous animal called Śarabha.
a worm.
a wild sort of jasmin.
a pin or bolt.
the mountain Kailāsa (the abode of Kubera). (-दः, -दम्) [अष्टसु धातुषु पदं प्रतिष्ठा यस्य Malli.]
gold
आवर्जिताष्टापदकुम्भतोयैः
Ku.*
 7.1
Śi.*
 3.28.
a kind of chequered cloth or a board for drafts, dice-board (Mar. पट)
˚परिचयचतुराभिः
K.*
 196. ˚पत्रम् a sheet of gold. -प (पा)दिका
N.
 of a plant. -पदी (˚ष्ट-ष्टा˚)
wild sort of jasmin (Mar. वेलमोगरी)
श्यामान्वारणपुष्पांश्च तथा$- ष्टपदिका लताः
Mb.
 * 13.54.6.
a variety of metre,
oft
 en used in Jayadeva's Gītagovinda. -पलम् a kind of medicinal preparation of ghee. -पाद्य
a.
 (˚ष्टा˚) eight-fold. -पुत्र
a.
 Having eight sons
अष्टयोनिरदितिरष्ट- पुत्रा
Av.*
 8.9.21. -(देह)-प्रकृतयः पञ्चमहाभूतानि, मनः, बुद्धिः and अहङ्कारः. -प्रधानाः, वैद्य, उपाध्याय, सचिव, मन्त्री, प्रतिनिधि, राजाध्यक्ष, प्रधान and अमात्य. (of शिवाजी) प्रधान, अमात्य, सचिव, मन्त्री, डबीर, न्यायाधीश, न्यायशास्त्री and सेनापति. -भावाः (a) स्तम्भ, स्वेद, रोमाञ्च, वैस्वर्य, कम्प, वैवर्ण्य, अश्रुपात, and प्रलय (b) कम्प, रोमाञ्च, स्फुरण, प्रेमाश्रु, स्वेद, हास्य, लास्य, and गायन. -भैरवाः (शिवगणाः) असिताङ्ग, संहार, रुरु, काल, क्रोध, ताम्रचूड, चन्द्रचूड and महाभैरव, (इतरे- कपाल, रुद्र, भीषण उन्मत्त, कुपित इत्यादयः). -भोगाः अन्न, उदक, ताम्बूल, पुष्प, चन्दन, वसन, शय्या, and अलंकार. -मङ्गलः a horse with a white face, tail, mane, breast and hoofs. (-लम्) [अष्ट- गुणितं मङ्गलं शा. क. त.] a collection of eight lucky things
according to some they are: मृगराजो वृषो नागः कलशो व्यञ्जनं तथा । वैजयन्ती तथा भेरी दीप इत्यष्टमङ्गलम् ॥ according to others लोके$स्मिन्मङ्गलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः । हिरण्यं सर्पि- रादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥ -मङ्गलघृत Ghee mixed with Orris-root (Mar. वेखंड), Costus Arabicus (कोष्ट), ब्राह्मी Siphonanthus Indica, mustard, सैन्धव, पिप्पली, and (Mar. उपळसरी). -मधु Eight Kinds of honey माक्षिक, भ्रामर, क्षौद्र, पोतिका, छात्रक, अर्घ्य, औदाल, दाल. -महारसाः Eight रसs in Āyurveda, namely वैक्रान्तमणि, हिंगूळ, पारा, हलाहल, कान्तलोह, अभ्रक, स्वर्णमाक्षी, रौप्यमाक्षी. -महारोगाः वातव्याधि, अश्मरी, कुष्ट, मेह, उदक, भगन्दर, अर्श, and संग्रहणी.-महासिद्धयः (n. ) अणिमा, महिमा, लघिमा, प्राप्ति, प्राकाश्य, ईशिता, वशिता, and प्राकाम्य. (b) अणिमा, महिमा, मघिमा, गरिमा, प्राप्ति, प्राकाम्य, ईशिता and वशिता. -मातृकाः ब्राह्मी, माहेश्वरी, कौमारी, वैष्णवी, वाराही, इन्द्राणी, कौबेरी, and चामुण्डा.-मुद्राः सुरभी, चक्र, ध्यान, योनि, कूर्म, पङ्कज, लिङ्ग and निर्याण.-मानम् one kuḍava. -मासिक
a.
 occurring once in 8 months. -मुष्टिः
a.
 measure called कुञ्चि
अष्टमुष्टिर्भवेत् कुञ्चिः कुञ्चयो$ष्टौ च पुष्कलः । हेमाद्रिः -मूत्राणि Urines of a cow, a sheep, a goat, a buffallo, a horse, an elephant, a camel, an ass. -मूर्तिः the 'eight-formed', an epithet of Śiva
the 8 forms being, the 5 elements (earth, water, fire, air and ether), the Sun and the Moon and the sacrificing priest
cf.
Ś.*
 1.1 -या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री । ये द्वे कालं विधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वम् । यामाहुः सर्वभूत- प्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवन्तः । प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥
or briefly expressed, the names in Sanskrit (in the above order) are: जलं वह्निस्तथा यष्टा सूर्याचन्द्रमसौ तथा । आकाशं वायुरवनी मूर्तयो$ष्टौ पिनाकिनः ॥. ˚धरः 'having 8 forms', Śiva. -मूर्तयः Eight kinds of idols शैली, दारुमयी, लौही, लेप्या, लेख्या, सैकती, मनोमयी, and मणिमयी-योगिन्यः (Friends of पार्वती) (a) मङ्गला, पिङ्गला, धन्या, भ्रामरी, भद्रिका, उल्का, सिद्धा, and सङ्कटा. (b) मार्जनी, कर्पूर- तिलका, मलयगन्धिनी, कौमुदिका, भेरुण्डा, मातालि, नायकी and जया (शुभाचारा) (sometimes सुलक्षणा and सुनन्दा). -रत्नम् the eight jewels taken collectively
the title of a collection of 8 Ślokas on morality. -रसाः the 8 sentiments in dramas
&c.
शृङ्गारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाटये रसाः स्मृताः ॥ K.
P.*
 4 (to which is sometimes added a 9th Rasa called शान्त
निर्वेदस्थायिभावो$स्ति शान्तो$पि नवमो रसः
ibid.
 )
˚आश्रय
a.
 embodying or representing the eight sentiments
V.*
 2.18. -लवणानि अजमोदा, आम्लवेतस, एलची (cardamom), Black salt (Mar. पादेलोण), Garcinia Mangostona (Mar. आमसोल), Cinnamomum aromaticum (Mar. दालचिनी), Black peppar (Mar. मिरीं). -लोहकम् a class of 8 metals
सुवर्णं रजतं ताम्रं सीसकं कान्तिकं तथा । वङ्गं लौहं तीक्ष्णलौहं लौहान्यष्टाविमानि तु ॥
वर्गः a sort of diagram (चक्र) showing the good or bad stars of a person.
the 8 classes of letters
(अवर्ग, क˚, च˚, ट˚, त˚, प˚, य˚, श˚, ).
a class of three principal medicaments, Namely ऋषभ, जीवक, मेद, महामेद, ऋद्धि, वृद्धि, काकोली, and क्षीरकाकोली
cf.
 जीवकर्षभकौ मेदौ काकोल्यावृद्धिवृद्धिकी. -वक्रः (ष्टा) See below. -वर्ष
a.
 Eight years old
त्र्यष्टवर्षो$ष्टवर्षां वा धर्मे सीदति सत्वरः
Ms.*
 9.94.-वसु The eight वसुs in the present मन्वन्तर are (a) धर, ध्रुव, सोम, आप, अनिल, अनल, प्रत्यूष, प्रभास. (b) द्रोण, प्राण, ध्रुव, अर्क, अग्नि, दोष, वसु, विभावसु. -वायनानि हरिद्रा, पूगीफल, दक्षिणा, शूर्प, कङ्कण, काचमणि, धान्य, वस्त्र (Mar. खण). -विना- यकाः The eight Gaṇapatis at मोरगांव (Dist. Poona), पाली (Dist. कुलाबा), भढ (near Karjat, dist. कुलाब), थेऊर (near लोणी, dist. Poona), जुन्नर (dist. Poona), ओझर (near जुन्नर, Dist. Poona). रांजणगांव (PoonaNagar Road). सिद्धटेक (near दौंड, Dist. Ahmednagar).-विवाहाः बाह्य, दैव, आर्ष, गान्धर्व, राक्षस, प्राजापत्य, आसुर, पैशाच.-विध
a.
 [अष्टाविधाः प्रकाराः अस्य] eight-fold, of eight kinds.-विंशतिः
f.
 (˚ष्टा˚) [अष्टाधिका विंशतिः शाक. त.] the number twentyeight.
शतम् One hundred and eight.
eight hundred. -श्रवणः, -श्रवस्
N.
 of Brahmā (having 8 ears or four heads.) -समाधयः यम, नियम, आसन, प्राणायाम, प्रत्याहार, धारणा, ध्यान, and समाधि. -सिद्धयः (See महा- सिद्धयः).
Apte 1890
English
अष्टन् num. a. [अश्-व्याप्तौ कनिन् तुट् च Uṇ. 1. 154.] (nom. acc. अष्ट-ष्टौ) Eight. It often occurs in comp. as अष्टा with numerals and some other nouns
as अष्टादशन्, अष्टाविंशतिः, अष्टापद &c. [cf. L. octo
Gr. okto
Zend. astan
Pers. hasht.].
Comp.
अक्षर a. consisting of eight letters or parts. (
रः) N. of a metre.
अंग a. consisting of eight parts or members. (
गं) {1} the eight parts of the body with which a very low obeisance is performed
°पातः,
प्रणामः, साष्टांगनमस्कारः a respectful obeisance made by the prostration of the eight limbs of the body
साष्टांगपातं प्रणनाम fell prostrate on the ground in reverence
(जानुभ्यां च तथा पद्भ्यां पाणिभ्यामुरसा धिया । शिरसा वचसा दृष्ट्या प्रणामोऽ ष्टांग ईरितः). {2} the 8 parts of yoga or concentration
यमो नियमश्चासनं च प्राणायामस्ततः परं । प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं सार्धं समाधिना । अष्टांगान्याहुरेतानि योगिनां योगसिद्धये ॥. {3} materials of worship taken collectively. {4} the eight parts of every medical science
(they are:
शल्यं, शालाक्यं, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्यं, अगदतंत्रं, रसायनतंत्रं, and वाजीकरणतंत्रं). {5} the eight parts of a court
{1} the law, {2} the judge, {3} assessors, {4} scribe, {5} astrologer, {6} gold, {7} fire, and {8} water. {6} any whole consisting of eight parts. {7} a die, dice. °अर्घ्यं an offering of eight articles. °धूपः a sort of medical incense removing fever. °मैथुनं ‘sexual enjoyment of {8} kinds’
the eight stages in the progress of a love-suit
स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणं । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेव च ॥. °हृदयं N. of a medical work.
अध्यायी N. of Pāṇini's grammatical work consisting of {8} Adhyāyas or chapters.
अर a. having a wheel with 8 spokes.
अस्रं an octagon.
अस्रिय a. octangular.
अह (न्) a. lasting for 8 days.
आदिशाब्दिकाः the first eight expounders of the science of words (grammar)
इंद्रश्चंद्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेंद्रा जयंत्यष्टादिशाब्दिकाः ॥.
कपाल a. (°ष्टा°) prepared or offered in ‘eight’ pans. (
लः) a sacrifice in which ghee is offered in eight pans.
कर्ण a. one who has the number eight as a mark burnt in his ears ( P. VI. 3. 115). (
र्णः) eight-eared, an epithet of Brahmā.
कर्मन् m.,
गतिकः a king who has {8} duties to perform
they are:
आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषेधयोः । पंचमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दंडशुद्ध्योः सदा रक्तस्तेनाष्टगतिको नृपः ।.
कृत्वस् ind. eight times.
कोणः {1} an octagon. {2} a kind of machine.
खंडः a title of a collection of several sections of the Ṛgveda.
गवं [अष्टानां गवां समाहारः] a flock of {8} cows.
गाढ् m. {1} a fabulous animal supposed to have eight legs. {2} a spider.
गुण a. eightfold
अन्नादष्टगुणं चूर्णं
दाप्योष्टगुणमत्ययं Ms. 8. 400. (
णं) the eight qualities which a Brāhmaṇa should possess
दया सर्वभूतेषु, क्षांतिः, अनसूया, शौचं, अनायासः, मंगलं, अकार्पण्यं, अस्पृहा चेति ॥ Gautama. °आश्रय a. endowed with these eight qualities.
ष्ट (ष्टा) चत्वारिंशत् a. forty-eight.
तय a. eight-fold.
तारिणी the eight forms of the goddess तारिणी
तारा चोग्रा महोग्रा च वज्रा काली सरस्वती । कामेश्वरी च चामुंडा इत्यष्टौ तारिण्यो मताः ॥.
त्रिंशत् (
ष्टा) a. thirty-eight.
त्रिकं [अष्टावृत्तं त्रिकं] the number 24.
दलं {1} a lotus having eight petals. {2} an octagon.
दशन् (°ष्टा°) see below after अष्टातय.
दिश् f. [कर्म° संज्ञात्वान्न द्विगुः] the eight cardinal points
पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैरृती पश्चिमा तथा । वायवी चोत्तरैशानी दिशा अष्टाविमाः स्मृताः ॥. °करिण्यः the eight female elephants living in the eight points
करिण्योऽभ्रमुकपिलापिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना चांजनावती ॥ Ak. °पालाः the eight regents of the cardinal points
इंद्रो वह्रिः पितृपतिः (यमः) नैरृतो वरुणो मरुत् (वायुः) । कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥ Ak. °गजाः the eight elephants guarding the 8 quarters
ऐरावतः पुंडरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ Ak.
द्रव्यं the eight materials of a sacrifice
अश्वत्थोडुंबरप्लक्षन्यग्रोधसमिधस्तिलाः । सिद्धार्थपायसाज्यानि द्रव्याण्यष्टौ विटुर्बुधाः ॥.
धातुः the eight metals taken collectively
स्वर्णं रूप्यं च ताम्रं च रंगं यशदमेव च । शीसं लौहं रसश्चेति धातवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥.
पद
द् (°ष्ट or ष्टा°) a. {1} eight-footed. {2} a term for a pregnant animal.
पदः (°ष्टा°) {1} a spider. {2} a fabulous animal called Śarabha. {3} a worm. {4} a wild sort of jasmin. {5} a pin or bolt. {6} the mountain Kailāsa (the abode of Kubera). (
दः,
दं) [अष्टसु धातुषु पदं प्रतिष्ठा यस्य Malli.] {1} gold
आवर्जिताष्टापदकुंभतोयैः Ku. 7. 10
Śi. 3. 28. {2} a kind of chequered cloth or a board for drafts, dice-board (Mar. पट)
°परिचयचतुराभिः K. 196. °पत्रं a sheet of gold.
प (पा) दिका N. of a plant.
पदी (°ष्ट-ष्टा°) {1} wild sort of jasmin. {2} a variety of metre, often used in Jayadeva's Gītagovinda.
पलं a kind of medicinal preparation of ghee.
पाद्य a. (°ष्टा°) eight-fold.
मंगलः a horse with a white face, tail, mane, breast and hoofs. (
लं) [अष्टगुणितं मंगलं शा° त°] a collection of eight lucky things
according to some they are:
मृगराजो वृषो नागः कलशो व्यंजनं तथा । वैजयंती तथा भेरी दीप इत्यष्टमंगलम् ॥
according to others लोकेऽस्मिन्मंगलान्यष्टौ ब्राह्मणो गौर्हुताशनः । हिरण्यं सर्पिरादित्य आपो राजा तथाष्टमः ॥.
मानं one kuḍava.
मासिक a. occurring once in 8 months.
मुष्टिः a measure called कुंचि
अष्टमुष्टिर्भवेत् कुंचिः,
मूर्तिः the ‘eight-formed’, an epithet of Śiva
the 8 forms being the 5 elements (earth, water, fire, air and ether), the sun and moon, and the sacrificing priest
cf Ś. 1. 1
या सृष्टिः स्रष्टुराद्या वहति विधिहुतं या हविर्या च होत्री । येद्वे कालंविधत्तः श्रुतिविषयगुणा या स्थिता व्याप्य विश्वं । यामाहुः सर्वभूतप्रकृतिरिति यया प्राणिनः प्राणवंतः । प्रत्यक्षाभिः प्रपन्नस्तनुभिरवतु वस्ताभिरष्टाभिरीशः ॥
or, briefly expressed, the names in Sanskrit (in the above order) are:
जलं वह्निस्तथा यष्टा सूर्याचंद्रमसौ तथा । आकाशं वायुरवनी मूर्तयोऽष्टौ पिनाकिनः ॥. °धरः ‘having {8} forms’, Śiva.
रत्नं the eight jewels taken collectively
the title of a collection of {8} Ślokas on morality.
रसाः the {8} sentiments in dramas &c.
शृंगारहास्यकरुणरौद्रवीरभयानकाः । बीभत्साद्भुतसंज्ञौ चेत्यष्टौ नाट्ये रसाः स्मृताः ॥ K. P. 4 (to which is sometimes added a 9th Rasa called शांत
निर्वेदस्थायिभावोस्ति शांतोपि नवमो रसः ibid.)
°आश्रय a. embodying or representing the eight sentiments
V. 2. 18.
लोहकं a class of {8} metals
सुवर्णं रजतं ताम्रं सीसकं कांतिकं तथा । वंगं लौहं तीक्ष्णलौहं लौहान्यष्टाविमानि तु ॥.
वर्गः {1} a sort of diagram (चक्र) showing the good or bad stars of a person. {2} the 8 classes of letters
(अवर्ग, क°, च°, ट°, त°, प°, य°, श°, ). {3} a class of three principal medicaments.
वक्रः (ष्टा) see below.
विध a. [अष्ट विधाः प्रकाराः अस्य] eight-fold, of eight kinds.
विंशतिः f. (°ष्टा°) [अष्टाधिका विंशातिः शा. त.] the number twenty-eight.
शतं eight hundred.
श्रवणः,
श्रवस N. of Brahmā (having {8} ears or four heads).
Monier Williams Cologne
English
अष्टन् अष्टौ॑ [RV.
AV.
&c.
 ] or अष्टा॑ [RV. viii, 2, 41] or अष्ट॑ [RV. x, 27, 15
AV.
&c.
 ]
pl.
 eight (other forms are:
gen.
 अष्टानाम्,
Mn.
&c.
instr. अष्टभि॑स्,
RV.
 ii, 18, 4
ŚBr.
&c.
loc.
 अष्टासु॑,
ŚBr.
&c.
 )
अष्टन् [Lat. octo
Gk. ὀκτώ.
Goth.
 ahtau
Mod.
Germ.
 acht
Eng.
 eight
Lith.
 asztůni
Slav.
 osmj.]
Monier Williams 1872
English
अष्टन् अष्टन्, अ or औ (but अष्टौ is more
common for nom., acc., and voc. cases), pl. eight
[cf. Lat. octo
Gr. ὀκτώ Goth. ahtau
Mod. Germ.
acht
Eng. eight
Lith. aszt°uni
Slav. osmj]
in
comp. with other numerals often अष्टा, e. g. अष्टा-
दशन्, eighteen
अष्टादश, अस्, ई, अम्, the eigh-
teenth, divided into eighteen parts
अष्टादश-धा,
eighteen-fold
अष्टा-विंशति, twenty-eight
अष्टा-
विंश, अस्, ई, अम्, the twenty-eighth, divided in-
to twenty-eight parts
अष्टात्रिंश, अस्, ई, अम्,
the thirty-eighth, containing thirty-eight
अष्टा-
चत्वारिंश, अस्, ई, अम्, the forty-eighth.
—अष्ट-
कर्ण, अस्, आ, अम्, one who has the number eight
as a mark burnt in his ear
(अस्), m. eight-eared,
an epithet of Brahmā, who is supposed to have four
heads
(ई), m., N. of a man.
—अष्ट-कृत्वस्, ind.
eight times.
—अष्ट-कोण, अस्, m. an octagon.
—अष्ट-खण्ड, अस्, m. title of a collection of
several sections of the Ṛg-veda.
—अष्ट-गव, अम्,
n. a flock of eight cows.
—अष्ट-गाध् (?), त्, m. a
fabulous animal (called Śarabha), supposed to have
eight legs
a spider (?).
—अष्ट-गुण, अस्, आ, अम्,
eight-fold
(अम्), n. the eight qualities.
—अष्ट-
गुणाश्रय (°ण-आश्°), अस्, आ, अम्, endowed with the
eight qualities, epithet of a king.
—अष्ट-त्व, अम्,
n. condition of eight.
—अष्ट-दंष्ट्र, अस्, m.,
N. of a son of Virūpa, author of a hymn of the
Ṛg-veda
N. of a Dānava.
—अष्ट-दल, an octa-
gon.
—अष्ट-दिक्-पाल, आस्, m. pl. the regents of
the cardinal points, as Indra of the East, Agni or
Vahni of the S. E., Yama of the South, Nairṛta of
the S. W., Varuṇa of the West, Marut of the N. W.,
Kuvera of the North, and Īśa or Śiva of the N. E.
—अष्ट-दिश्, क्, f. the eight cardinal points of the
compass collectively.
—अष्ट-धा, ind. eight-fold,
eight times, in eight parts or sections.
—अष्ट-
धातु, उ, n. the eight metals collectively, as gold,
silver, copper, tin, lead, brass, iron, and steel.
—अष्ट-
पद, अस्, m. a Vedic metre of eight Padas.
—अष्ट-
पाद्, त्, त्, त्, having eight legs
(त्), m. a spider
a fabulous animal with eight legs.
—अष्ट-पाद, अस्,
आ, अम्, having eight legs
(अस्), m. a kind of spider
with a small body and long legs.
—अष्ट-पादिका,
f., N. of the plant Vallaris Dichotomus Wall.
—अष्ट-
मङ्गल, अस्, m. a horse with a white face, tail,
mane, breast, and hoofs
(अम्), n. a collection of
eight lucky things to be assembled on certain occa-
sions (such as a coronation &c.), e. g. a lion, a bull, an
elephant, a water-jar, a fan, a flag, a trumpet, and a
lamp
or, according to others, a Brāhman, a cow,
fire, gold, ghee, the sun, water, and a king.
—अष्ट-
मान, अम्, n. a measure, one kuḍava.
—अष्ट-
मासिक, अस्, आ, अम्, occurring once in eight months.
—अष्ट-मूर्ति, इस्, m. eight-formed, an epithet of
Śiva (as identified with the five elements, mind,
egotism, and matter
or, according to the opening of
the Śakuntalā, with the five elements, the sun and
moon and the sacrificing priest).
—अष्टमूर्ति-
धर, अस्, m. possessing eight forms, an epithet
of Śiva.
—अष्ट-रत्न, अम्, n. the eight jewels,
title of a collection of eight Ślokas on ethics.
—अष्ट-
रसाश्रय (°स-आश्°), अस्, आ, अम्, endowed or furnished
with the eight rasas or sentiments of poetry.
—अष्-
टर्च (°टन्-ऋच्), अस्, m. a psalm or hymn consisting
of eight verses.
—अष्ट-लोहक, अम्, n. a class of
eight metals, gold, silver, copper, tin, lead, the magnet,
muṇḍaloha (?), and tīkṣṇaloha or steel (?).
—अष्ट-
वर्ग, अस्, m. a class of three principal medicaments
(mostly the roots of plants from the hills), named
Ṛṣabha, Jīvaka, Medā, Mahāmedā, Ṛddhi, Vṛd-
dhi, Kākolī, and Kṣīrakākolī.
—अष्ट-विध, अस्,
आ, अम्, eight-fold, of eight kinds.
—अष्ट-शत,
अम्, n. eight hundred.
—अष्ट-श्रवण, अस्, or
अष्ट-श्रवस्, आस्, m., N. of Brahmā (eight-eared,
see अष्ट-कर्ण).
—अष्टसाहस्रिक, अस्, आ, अम्,
consisting of eight thousand.
—अष्टा-कपाल, अस्,
ई, अम्, (an oblation) prepared or offered in eight pans
(अस्), m. a sacrifice in which ghee or clarified butter
is offered in eight pans.
—अष्टाक्षर (°टन्-अक्°),
अस्, आ, अम्, containing eight syllables
(अस्), m., N.
of an author.
—अष्टा-गव, अम्, n. a car or wain, one
drawn by eight oxen.
—अष्टाङ्ग (°टन्-अङ्°), अम्,
n. eight parts of the body with which very profound
obeisance is performed (viz. the hands, breast, fore-
head, eyes, throat, and middle of the back
or the
first four, with the knees and feet
or these six, with
the speech and mind)
the eight parts of a court, or
the law, the judge, assessors, scribe, and astrologer,
gold, fire, and water
any whole consisting of eight
parts or members
a die, dice
(अस्, आ, अम्), con-
sisting of eight parts or members.
—अष्टाङ्ग-
नय, अस्, m. = अष्टाङ्ग.
—अष्टाङ्ग-पात or
अष्टाङ्ग-प्रणाम, अस्, m. prostration of the eight
parts of the body as in reverence.
—अष्टाङ्ग-
हृदय, अम्, n. title of a medicinal work.
—अष्-
टाङ्गार्घ्य (°ग-अर्°), अस्, m. an offering of eight
articles, water, milk, kuśa grass, curds, ghee, rice,
barley, and mustard
or honey, red oleander flow-
ers, and sandal are substituted for the last three.
—अष्टा-दंष्ट्र = अष्ट-दंष्ट्र, q. v.
—अष्-
टादश-भुजा, f., N. of the wife of Śiva.
—अष्टा-
दशाङ्ग (°शन्-अङ्°), अस्, m. a decoction of eighteen
ingredients.
—अष्टाध्यायी (°टन्-अध्°), f. title of
the eleventh Kāṇḍa of the Śatapatha-Brāhmaṇa, con-
sisting of eight lectures.
—अष्टानवत, अस्, ई, अम्,
the ninety-eighth.
—अष्टा-पद, अस्, m. a spider
a worm
a fabulous animal with eight legs, the Śa-
rabha
a wild sort of jasmin
a pin or bolt
the
mountain Kailāsa or abode of Kuvera
(अस्, अम्), m.
n. a kind of chequered cloth or board for drafts, dice,
&c.
gold.
—अष्टा-पद-पत्त्र, अम्, n. gold-leaf
a sheet of gold.
—अष्टा-पाद्, त्, -पदी, m. f., Ved.
having eight legs, consisting of eight members
(in
ritual language) a term for a pregnant animal
(पदी),
f. a wild sort of jasmin.
—अष्टा-पाद, अस्, आ, अम्,
quartered by eight, having eight for the root.
—अष्-
टा-पाद्य, अस्, आ, अम्, eight-fold.
—अष्टार-चक्र-
वत् (°टन्-अर्°), आन्, m. having a wheel with eight
spokes, an epithet of Mañju-śrī, a Jaina saint and
ruler.
—अष्टा-रथ, अस्, m., N. of a son of Bhīma-
ratha.
—अष्टा-वक्र, अस्, m., N. of a Brāhman, a
son of Kahoḍa.
—अष्टास्र (°टन्-अस्°), अम्, n. an oc-
tagon.
—अष्टास्रय (°टन्-अस्°), अस्, आ, अम्, octan-
gular.
—अष्टाह (°टन्-अह्°), अस्, आ, अम्, lasting eight
days.
Macdonell
English
अष्टन् aṣ-ṭán, nr. eight: nm. -ṭaú, -ṭā́, or -ṭá.
Benfey
English
अष्टन् अष्टन्, i. e. अश् + तन् (cf. अशीति
the vb. is doubtful), card. num. ,
adj.
Eight, Hiḍ. 2, 9.
--
Comp.
त्रि-, Twenty-
four, Man. 9, 94. -- Cf. ὀκτώ = अष्टौ
Lat. octo
Goth. ahtau: A.S. ëhta.
Apte Hindi
Hindi
अष्टन्
सं* वि* - "अंश् +कनिन्, तुट् च "
"आठ, कुछ संज्ञाओं तथा संख्यावाचक शब्दों से मिलकर इसका रुप समास में ’अष्टा’ रह जाता है, उदा*-अष्टादशन्, अष्टाविंशतिः, अष्टापद आदि"
अष्टन्
वि* - अश् व्याप्तौ कनिन् तुट् च
आठ
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अष्टन्
पदविभागः - > त्रिलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಎಂಟು
प्रयोगाः - > "निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियो रात्रिषु वर्जयन्"
उल्लेखाः - > मनु० ३-५०
L R Vaidya
English
azwan {% num. (always pl. nom. अष्ट or अष्टौ.) %} Eight. (In composition with other numerals it often assumes the form अष्टा, e.g. अष्टाविंश).
Bopp
Latin
अष्टन् m. f. n. (gr. 256.) octo (lat. octo, gr. ὀϰτώ, goth.
ahtau, nostrum acht, lith.afztůni, slav. osmj.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अष्टन्
त्रि०
 ब० व० अश--व्याप्तौ कनिन् तुट् च । (आट) १ “संख्या-भेदे द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने” पा० निर्द्देशेन संख्यावाचक-मात्रस्य संख्यापरत्वनिर्ण्णयात् । २ तत्संख्यान्विते च । “अष्टौतान्यव्रतघ्नानि आपोमूलं फलं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या चगुरोर्वचनमौषधम्” स्कृतिः “निन्द्यास्वष्टासु चान्यासुस्त्रियोरात्रिषु वर्जयेत्” मनुः “अष्टानां लोकपालानांवपुर्धारयते नृपः” । “अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान्निबोधत” इति च मनुः । दशविंशतिशब्दयोः परतःसमासे आदन्तादेश अष्टादशः । अष्टाविंशतिः त्रिंशदादौवा अष्टत्रिंशत् अष्टात्रिंशत् अष्ट(ष्टा) चत्वारिंशत् अष्ट(ष्टा)पञ्चाशत् अष्ट(ष्टा)षष्ठिः अष्ट(ष्टा)सप्ततिः अष्टाशीतिःअष्ट(ष्टा)नवतिः संख्याव्ययपूर्व्वकात् ततः बहुव्रीहौ डच् ।“निरष्टे अश्वशते” शत० ब्रा० सप्ताष्टानि अहानि ।
Capeller
German
अष्ट॑न् acht.
Grassman
German
aṣṭá, (aṣṭan), a., acht. Es hat die Form des Particips von aś (erreichen), sowie aśītí, achtzig, die Form eines Substantivs, welches aus aś abgeleitet ist, wie dabhī́ti aus dabh, ṛ́jīti aus ṛ́j, analog mit ṣaṣṭí u. s. w. — Da die älteste Form für die Bezeichnung der Acht die Dualform ist, die sich auch im Griechischen, ja im Lateinischen erhalten hat, [Page145] so wird man aṣṭaú als „die beiden erlangten, die beiden Antheile“ [vgl. áṃśa] aufzufassen und den einfachen Antheil als aus vieren bestehend anzusehen haben.
-á [N.] vīrā́sas {853, 15}.
-aú [N., A.] putrā́sas {898, 8}
kakúbhas {35, 8}
gā́s {126, 5}.
-ā́ parás sahásrā {622, 41}.
-ābhís (háribhis) {209, 4}.
Burnouf
French
अष्टन् अष्टन् a. huit. M§ 51.
Gr.
ὀϰτώ
lat. octo
goth. ohtau
lith. asztuni
germ. acht
angl. eight
franç. huit.
अष्टपद
m.
 stance védique de huit padas.
अष्टपाद
m.
 la bête à huit pattes, l'araignée.
अष्टम a. huitième. -- S.
f.
 अष्टमी le 8ᵉ jour de
la quinzaine.
अष्टमङ्गल
m.
 cheval qui a les huit मङ्गलस् ou marques
blancnes favorables.
अष्टमूर्ति
m.
 (मूर्ति) le dieu aux huit formes, Śiva.
अष्टवर्ग
m.
 les-huit-médicaments, t. de médecine.
अष्टश्रवस्
m.
 (श्रु) le dieu aux 8 oreilles, Brahmā.
अष्टाकपाल
m.
 beurre clarifié, offrande présentée dans
huit vases.
अष्टाय्ग
n.
 (अङ्ग) les huit parties du corps: front,
yeux, seins, dos et mains, ou d'autres.
अष्टादश a. dix-huitième.
अष्टादशन् a. dix-huit.
अष्टापद
m.
n.
 étoffe à carreaux pour damier ou
échiquier.
Or. -- S.
m.
 la bête à huit pieds, l'araignée.
Surnom de शरभ।
Le mont कैलास। -- S.
f.
अष्टापदी, Vd. invocation à huit pieds, hymne.
Jasmin
sauvage.