| YouTube Channel

अश्वशिरस् (azvaziras)

 
Monier Williams Cologne
English
अश्व—शिरस्
n.
 a horse's head,
MBh.
अश्व—शिरस्
mfn.
 having the head of a horse (N. of Nārāyaṇa),
MBh.
 xii, 13100 seqq.
अश्व—शिरस्
m.
N.
 of a Dānava,
MBh.
Hariv.
of a king (named in connection with Nārāyaṇa),
VārP.
Mahabharata
English
Aśvaśiras^1 (“horse-headed”), brother of Aśva: I, 65 (§ 92), 2531 (Aṃśāvat.)
is incarnated as a king among the Kaikeyas (B. and V., Kekayas)
I, 67 (§ 130), 2647 (Aṃśāvat.).
Aśvaśiras^2 = Vishṇu: XII, 127, 4662 (Rājadh.) (“reads the eternal Vedas” in Badarī)
341, 13100 (Nārāyaṇīya), 13114
348, 13454 (Nārāyaṇīya), 13458 (devasya Harimedhasaḥ), 13509 (“became the dwelling of the Vedas”), 13524 (Hariḥ)
these quotations are from the chapter Nārāyaṇīya, where it is related how Vishṇu, assuming a horseheaded form, rescued the Vedas from the “Dānavas” Madhu and Kaiṭabha (who had robbed them from Brahmán just as he had created them and was going to create the worlds). placed the horse-head in the north-eastern sea (cf. VP. II, 125--6), killed Madhu and Kaiṭabha, and gave the Vedas back to Brahmán that he might create the worlds.
Aśvaśiras^3 (neut.), the horse-headed form of Vishṇu: III, 315, 17461.
Aśvaśiras^4 (neut.), a sacred place: III, 79, 3083 (Nalop.) (here Bṛhadaśva bathed after having taught Yudhishṭhira the science of dice
according to Nīl. it means the science of horses--aśvavidyā--which Bṛhadaśva taught Yudhishṭhira). VII, 81, 2851 (Pratijñāp.) (ºsthānam
visited in thought by Arjuna, accompanied by Kṛshṇa, in order to obtain the Pāśupata weapon).
पुराणम्
English
अश्वशिरस् १ / AŚVAŚIRAS I. A son born to kaśyapa of Danū. (Śloka 23, Chapter 65, Ādi Parva, M.B.).
अश्वशिरस् २ / AŚVAŚIRAS II. Bhagavān hayagrīva who was teaching the Vedas at Vaihāyasakuṇḍa near Naranārāyaṇāśrama. (Śloka 3, Chapter 127, śānti Parva, M.B.).
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अश्वशिरस्
न०
 ६ त० १ वाजिमस्तके । अश्वस्य शिरैव शिरोऽस्य ॥
२ दानवभेदे अश्वशङ्कुशब्दे विवृतिः । “अयःशिरा अश्वशिराअश्वःशङ्कुश्च वीर्य्यवान् । तथागगनसूर्य्यश्च वेगवांश्चात्रपञ्चमः । पञ्चैते जजिंरे राजन्! वीर्य्यवन्तोमहासुराः ।कैकयेषु महात्मानः पार्थिवर्षभसत्तमाः” भा० आ० प०६६ अध्या० । ३ हयशिरसि विष्णुमूर्त्तिभेदे, तादृङमूर्त्तिधारण-मुक्तम्” भा० शा० प० ३४२ अध्या० “तेऽनुशिष्टा भगवता देवाःसर्षिगणास्तथा । नमस्कृत्त्य भगवते जग्मुर्देशान् यथेप्सितान् । गतेषु त्रिदिवौकस्मु ब्रह्मैकः पर्य्यवस्थितः ।दिदृक्षुर्भगवन्तमनिरुद्धतनौ स्थितम् । तं देवो दर्शयामासकृत्वा हयशिरोमहत् । साङ्गानावर्त्तयन् वेदान् कण्डलु-त्रिदण्डधृक् । व्यास उवाच । ततोऽश्वशिरसं दृष्ट्वा तंदेवममितौजसम् । लोककर्त्ता प्रभुर्ब्रह्मा लोकानांहितकाम्यया । मूर्द्ध्ना प्रणम्य वरदं तस्थौ प्राञ्जलिरग्रतः ।स परिष्वज्य देवेन वचनं श्रावितस्तदा । श्रीभगवानुवाच ।लोककार्य्यगतीः सर्वास्त्वं चिन्तय यथाविधि । धातात्वं सर्व्वभूतानां त्वं प्रभुर्जगतो गुरुः । त्वय्यावेशितभारो-ऽहं धृतिं प्राप्स्याम्यथाञ्जसा । यदा च सुरकार्य्यन्तेअविषह्यं भविष्यति । प्रादुर्भावं गमिष्यामि तदात्म-ज्ञानदैशिकम् । एवमुक्त्वा हयशिरास्तत्रैवान्तरधीयत” । “कप-र्द्दिने वराहाय एकशृङ्गाय धीमते । विवस्वतेऽश्वशिरसे-चतुर्मूर्त्तिधृते सदा” इति च तत्रैव ।