| YouTube Channel

अश्वत्थ (azvattha)

 
शब्दसागरः
English
अश्वत्थ
m.
 (-त्थः)
1. The holy fig tree, (Ficus religiosa.)
2. The fruit of
the tree 3. The time at which it bears.
f.
 (-त्था) Day of fullmoon.
E.
अ neg. श्व a future period, and थ from स्था to remain
of less dura-
tion than the Vata or Indian fig
there are several other etymolo-
gies.
Capeller Eng
English
अश्वत्थ॑
m.
 the holy fig-tree.
Yates
English
अश्वत्थ (त्थः) 1.
m.
 The holy fig-tree.
Wilson
English
अश्वत्थ
m.
 (-त्थः)
1 The holy fig tree, (Ficus religiousa.)
2 The fruit of the tree.
3 The time at which it bears.
f.
 (-त्था) Day of fullmoon.
E.
 अ neg. श्व a future period, and थ from स्था to remain
of
less duration than the Vaṭa or Indian fig
there are several other
etymologies.
Apte
English
अश्वत्थः [aśvatthḥ], [न श्वश्चिरं शाल्मलीवृक्षादिवत् तिष्ठति स्था-क पृषो. नित्यस. Tv.]
The holy fig tree
ऊर्ध्वमूलो$वाक्शाख एषो$श्वत्थः सनातनः Kaṭh.
the tree of this world
ऊर्ध्वमूलमधःशाखम- श्वत्थं प्राहुरव्ययम्
Bg.*
 15.1. (Mar. पिंपळ).
A kind of the Aśvattha tree (नन्दीवृक्ष
Mar.
 नांदुरखी.)
N.
 of another tree गर्दभाण्ड (Mar. लाखी पिंपरी)
The constellation Aśvinī.
The time indicated or presided over by Aśvinī अश्वत्थो मुहूर्तः Sk. on संज्ञायां श्रवणाश्वत्थाभ्याम्
P.
 IV.* 2.5.
A vessel made of the अश्वत्थ tree (Ved. ).
The fruit of the sacred fig-tree
अश्वत्थस्य फलमश्वत्थः Sk.
The time at which it bears fruit
अश्वत्थफलयुक्तः कालो$प्यश्वत्थः
P.
 IV.* 3.48 Sk.
An epithet of the Sun.
N.
 of a people
Bṛi.
S.*
 14.3. -त्था The day of the full moon in the month of Āśvina, (in which month the fruits of the sacred fig-tree generally become ripe). -त्थी [क्षुद्रो$श्वत्थः अल्पार्थे ङीप्] A small fig-tree.
Comp.
 -कुणः [अश्वत्थस्य पाकः पील्वादि ˚कुणप्
P.
V.*
 2.24] the fruitseason of the holy fig-tree. -फला
N.
 of a tree (Mar. लघुशेरणी). -भेदः
N.
 of a tree (स्थालीवृक्ष) Faicus Benjamina. (Mar. पाडळी ?)
Apte 1890
English
अश्वत्थः [न श्व श्चिरं शाल्मलीवृक्षादिवत् तिष्ठति स्था-क पृ° नि° Tv.] 1 The holy figtree
ऊर्ध्वमूलोऽवाक्शाख एषोऽश्वत्थः सनातनः Kaṭh.
the tree of this world
Bg. 15. 1.
2 A kind of the Aśvattha tree (नंटीवृक्ष).
3 N. of another tree गर्दभांड.
4 The constellation Aśvinī.
5 The time indicated or presided over by Aśvinī
अश्वत्थो मुहूर्तः Sk. on P. IV. 2. 5.
6 A vessel made of the अश्वत्थ tree (Ved.).
7 The fruit of the sacred fig-tree
अश्वत्थस्य फलमश्वत्थः Sk.
8 The time at which it bears fruit
अश्वत्थफलयुक्तः कालोप्यश्वत्थः P. IV. 3. 48 Sk.
9 An epithet of the sun.
10 N. of a people
Bṛ. S. 14. 3.
त्था The day of full moon in the month of Āśvina, (in which month the fruits of the sacred fig-tree generally become ripe).
त्थी [क्षुद्रोऽश्वत्थः अल्पार्थे ङीप्] A small fig-tree.
Comp.
कुणः [ अश्वत्थस्य पाकः पील्वा° कुणच् P. V. 2. 24] the fruit-season of the holy fig-tree.
भेदः N. of a tree (स्थालीवृक्ष).
Monier Williams Cologne
English
अश्व—त्थ a See ss.vv. below.
अश्वत्थ॑ b
m.
 (त्थ
=
 स्थ ‘under which horses stand’) the holy fig tree, Ficus Religiosa,
AV.
ŚBr.
&c.
a vessel made of its wood,
RV.
 i, 135, 8
x, 97, 5
the upper (or male) अरणि made of its wood,
AV.
 vi, 11, 1
ŚBr.
 xi
KātyŚr.
the plant Thespesia Populneoides,
L.
N.
 of a Nakṣatra (also called Śroṇā),
Pāṇ.
 iv, 2, 5 and 22
a
N.
 of the sun,
MBh.
 iii, 151
N.
 of a people,
VarBṛS.
अश्वत्थ
mfn.
 ‘relating to the Nakṣatra Aśvattha’, (with मुहूर्त) the moment in which the moon enters that Nakṣatra,
Pāṇ.
 iv, 2, 5, Sch.
Monier Williams 1872
English
अश्वत्थ, अस्, m. the holy fig tree, Ficus Religiosa
L. (under which horses stand
त्थ = स्थ)
Ved. a
vessel made of its wood
N. of another tree (= गर्द-
भाण्ड)
the fruit of the Ficus Religiosa
the time at
which it bears
an epithet of the sun
N. of a man
N. of a people
(आ), f. day of full moon in the month
Āśvina, in which month the fruits of the Ficus Re-
ligiosa generally become ripe
day of full moon
(ई),
f., N. of a plant.
—अश्वत्थ-कुण, अस्, m. the fruit
season of the holy fig tree.
—अश्वत्थ-भेद, अस्,
m., N. of a tree, Bignonia Suaveolens.
Macdonell
English
अश्वत्थ aśva-tthá,
m.
 [standing-place (ttha 🞄for stha) for horses], sacred fig-tree
-tthāman, 🞄m. N. of a son of Drona
-da, -dā́,
a.
 giving 🞄horses
-pāda,
m.
 N. of a Siddha
- pādāta-sārameya-maya,
a.
 (ī) consisting of 🞄horses, pedestrians, and dogs
-pāla,
m.
 groom
🞄-pṛṣṭha,
n.
 horseback
-pluta,
n.
 horseʼs 🞄leap
-budhna,
a.
 borne by steeds
-budhya,
a.
 characterised by horses
-mandurā, 🞄f. stable
-mukhá,
m.
 Kiṃnara
ī,
f.
 Kiṃnaraʼs 🞄wife
-medhá,
m.
 horse-sacrifice
N.
-yúj,
a.
 🞄yoking or yoked with horses
f.
 sg. & du. N. 🞄of a lunar mansion
-rāja,
m.
 king of 🞄horses (Uccaiḥśravas)
-rādhas,
a.
 horse-equipping
🞄-vat,
a.
 rich in horses
-vāra, 🞄[Page33-2] 🞄m. horseman
-vṛṣa,
m.
 station
-śālā, 🞄f. stable
-sādá, -sādin,
m.
 rider
-sārathya,
n.
 N. of a serpent demon.
Benfey
English
अश्वत्थ अश्वत्थ,
m.
 The holy fig-
tree, Ficus religiosa, Bhag. 15, 1.
Apte Hindi
Hindi
अश्वत्थः
पुं*
 - न श्वश्चिरं शाल्मलीबृक्षादिवत् तिष्ठति-स्था +क पृषो* तारा*
पीपल का पेड़
अश्वत्थः
पुं*
 - न श्वः तिष्ठति इति अश्व+ स्था+ क
पीपल का पेड़
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರಳಿ ಮರ /ಅಶ್ವತ್ಥ ವೃಕ್ಷ
निष्पत्तिः - > ष्ठा (गतिनिवृत्तौ) - "कः" (३-२-४) । पृषो० ।
व्युत्पत्तिः - > वटाद्यपेक्षया न श्वश्चिरं तिष्ठति
प्रयोगाः - > "अश्वत्थः सर्ववृक्षाणां देवर्षीणां च नारदः"
उल्लेखाः - > गीता० १०-२६
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನಂದಿಮರ
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬಸುರಿ ಮರ
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಂಸಾರವೃಕ್ಷ
प्रयोगाः - > "ऊर्ध्वमूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् । छदांसि यस्य पर्णानि यस्त्वं वेद स वेदवित् ॥"
उल्लेखाः - > गीता० १५-१
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವಿನೀನಕ್ಷತ್ರ
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಶ್ವಿನೀನಕ್ಷತ್ರದಿಂದ ಕೂಡಿದ ಕಾಲ
निष्पत्तिः - > "अण्" (४-२-३) । तस्य लुप् (४-२-५)
व्युत्पत्तिः - > अश्वत्थेन अश्विनीनक्षत्रेण युक्तः कालः
विस्तारः - > "अश्वत्थो मुहूर्तः" - सि० कौ० ।
अश्वत्थ
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅರಳೀ ಹಣ್ಣು
व्युत्पत्तिः - > अश्वत्थस्य फलम्
L R Vaidya
English
aSvatTa {% m. %} The holy fig-tree, सीमावृक्षांश्च कुर्वीतन्यग्रोधाश्चत्थाकिंशुकान् M.viii.246.
Bopp
Latin
अश्वत्थ m. nomen arboris (Wils. ficus religiosa). N. 12. 3.
BH. 15. 1.
Anekartha-Dvani-Manjari
Sanskrit
पिप्पल
पु
पिप्पल, जल, अश्वत्थ, वस्त्र, कर्तव्यवस्तु
पिप्पलाख्या जलाश्वत्थ-वस्त्र-कर्तव्य-वस्तुषु ।
verse 2.1.1.66
page 0012
Aufrecht Catalogus Catalogorum
English
अश्वत्थ
Vādārtha ny.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अश्वत्थ 1. a) °शाखा f. Maitr. S. 2, 6, 6. Nom. abstr. अश्वत्थत्व n. 1, 6, 12.
अश्वत्थ m. °Name eines Dichters, S I, 448, 4.
Sanskrit Tibetan
Tibetan
khyad par gnas
अश्वत्थ
अभिधानचिन्तामणिः
Sanskrit
--source--
ग्रन्थिः पर्व परुर्बीजकोशी शिम्बा शमी शिमिः ॥ ११३० ॥
शिम्बिश्च पिप्पलोऽश्वत्थः श्रीवृक्षः कुञ्जराशनः ।
कृष्णावासो बोधितरुः प्लक्षस्तु पर्कटी जटी ॥ ११३१ ॥
-wordlist-
ग्रन्थि (पुं), पर्वन् (क्ली), परुस् (क्ली), बीजकोशी (स्त्री), शिम्बा (स्त्री), शमी (स्त्री), शिमि (स्त्री), शिम्बि (स्त्री), पिप्पल (पुं), अश्वत्थ (पुं), श्रीवृक्ष (पुं), कुञ्जराशन (पुं), कृष्णावास (पुं), बोधितरु (पुं), प्लक्ष् (पुं), पर्कटिन् (पुं), जटिन् (पुं)
अभिधानरत्नमाला
Sanskrit
श्रीवृक्ष
श्रीवृक्ष, पिप्पल, अश्वत्थ, बोधि
श्रीवृक्षः पिप्पलोऽश्वत्थो बुधैर्बोधिश्च कथ्यते ॥ १९६ ॥
verse 2.1.1.196
page 0024
Mahabharata
English
Aśvattha^1, one of the 108 names of the Sun in the enumeration of Dhaumya. § 310 (Āraṇyakap., cf. Sūrya): III, 3, 156.
Aśvattha^2 = Śiva (1000 names^2).
Aśvattha^3 = Vishṇu (1000 names).
Vedic Reference
English
1. Aśva-ttha (‘horse-stand’) is one of India's greatest trees,
the Ficus religiosa, later called pippala^1 (now Peepal). Vessels
made of the wood of the Aśvattha are mentioned in the Rigveda, ^2
and the tree itself is constantly referred to later.^3 Its hard
wood formed the upper of the two pieces of wood used for
kindling fire, the lower being of Śamī.^4 It planted its roots in
shoots of other trees, especially the Khadira, and destroyed
them
^5 hence it is called ‘the destroyer’ (vaibādha). Its berries
are referred to as sweet, and as eaten by birds.^6 The gods are
said to sit under it in the third heaven.^7 It and Nyagrodha
are styled the ‘crested ones’ (śikhaṇḍin).^8
1) The word pippala as a neuter occurs
once in the Rv. (i. 164, 20) designating
the berry of the Peepal-tree.
2) i. 135, 8
x. 97, 5.
3) Atharvaveda, iii. 6, 1
iv. 37, 4, etc.
4) Av. vi. 11, 1
Śatapatha Brāhmaṇa,
xi. 5, 1, 13.
5) Av. iii. 6.
6) Rv. i. 164, 20. 22.
7) Av. v. 4, 3. Cf. Chāndogya Upani-
ṣad, viii. 5, 3
Kauṣītaki Upaniṣad, i. 3.
8) Av. iv. 37, 4. Cf. Zimmer, Altin-
disches Leben, 57, 58.
2. Aśva-ttha. — This prince is celebrated in a Dānastuti^1 as
having given gifts to Pāyu. He is identified with Divodāsa
by Griffith, ^2 but it is impossible to be certain of this identifica-
tion.
1) Rv. vi. 47, 24.
2) Hymns of the Rigveda, 1, 611. The
name is spelt Aśvatha in the text, but
that is merely the usual shortened
spelling of the group tth.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अश्वत्थः,
पुं,
 (अश्वत्थं जलमस्यास्ति । मूले सिक्त-त्वात् । अर्श-आद्यच् । अशृत्थवत् कामकर्म्मवाते-रितनित्यप्रचलितस्वभावत्वात् आशुविनाशित्वेनश्वोऽपि स्थास्यतीति विश्वासानर्हत्वाच्च मायामयःसंसारवृक्षः । शाल्मलिवटाद्यपेक्षया न श्वश्चिरंतिष्ठति अश्वैव तिष्ठति वा । स्था गतिनिवृत्तौ ।पृषोदरादित्वात् पूर्व्वोत्तरपदान्ताद्योः सकारयो-स्तकारौ सुपिस्थ इति कः ।) स्वनामख्यातवृक्ष-विशेषः । पिपर इति पश्चिमदेशीयभाषा । तत्-पर्य्यायः । बोधिद्रुमः २ चलदलः ३ पिप्पलः ४कुञ्जराशनः ५ । इत्यमरः ॥
अच्युतावासः ६ चल-पत्रः ७ पवित्रकः ८ शुभदः ९ बोधिवृक्षः १०याज्ञिकः ११ गजभक्षकः १२ श्रीमान् १३ क्षीर-द्रुमः १४ विप्रः १५ मङ्गल्यः १६ श्यामलः १७ गुह्य-पुष्पः १८ सेव्यः १९ सत्यः २० शुचिद्रुमः २१ धनु-वृक्षः २२ । अस्य गुणाः । सुमधुरत्वं । कषायत्वं ।शीतलत्वं । कफपित्तविनाशित्वं रक्तदाहशमन-कारित्वञ्च ॥
तत्पक्वफलस्य गुणाः । सद्यो योनि-दोषहारित्वं । शीतलत्वं । अतिहृद्यत्वं । पित्तर-क्तविषार्त्तिदाहच्छर्द्दिशोषारुचिदोषनाशित्वञ्च ।इति राजनिर्घण्टः ॥
(“अश्वत्थोडुम्बरप्लक्षन्यग्रोधानां फलानि च ।कषायमधुराम्लानि वातलानि गुरूणि च” ॥
इति चरकः ॥
अश्वत्थदेवायतनश्मशान-बल्मीकसन्ध्यासु चतुष्पथेषु ।याम्ये सपित्रे परिवर्ज्जनीयाऋक्षे नरा मर्म्मसु ये च दष्टाः” ॥
इति सुश्रुतः ॥
)अथाश्वत्थवन्दनकालमन्त्राः ।“अश्वत्थं वन्दयेन्नित्यं पूर्व्वाह्ले प्रहरद्वये ।अत ऊर्द्ध्वं न वन्देत अश्वत्थन्तु कदाचन ॥
(ओँ) चक्षुस्पन्दं भुजस्पन्दं तथा दुःस्वप्नदर्शनं ।शत्रूणाञ्च समुत्थानमश्वत्थ शमयाशु मे ॥
अश्वत्थरूपी भगवान् प्रीयतां मे जनार्दनः ।त्वां दृष्ट्वा नश्यते पापं दृष्ट्वा लक्ष्मीः प्रवर्त्तते ॥
प्रदक्षिणे भवेदायुः सदाश्वत्थ नमोऽस्तु ते” ॥
इति स्मृत्यर्थसारे हलायुधधृतवचनं ॥
गर्द्दभाण्ड-वृक्षः । इति विश्वः ॥
“बाधिद्रुः पिप्पलोऽश्वत्थश्चलपत्रो गजाशनः ।पिप्पलो दुर्ज्जरः शीतः पित्तश्लेष्मव्रणास्रजित् ॥
गुरुस्तुवरको रूक्षो वर्ण्यो योनिविशोधनः” ॥
* ॥
अथ पिप्पलभेदः । गजहण्डु इति हिन्दिभाषा ।“पारिशोन्यः फलीशश्च कपिचूतः कमण्डलुः ।गर्द्दभाण्डः कन्दरालकपीतनसुपार्श्वकाः ॥
फलीशो दुर्ज्जरः स्निग्धः क्रिमिशुक्रकफप्रदः ।फलेऽम्लमधुरो मूले कषायः स्वादुमज्जकः” ॥
* ॥
अथ वेलियापिप्पलः ।“नन्दीवृक्षोऽश्वत्थभेदः प्ररोही गजपादपः ।स्थालीवृक्षः क्षयतरुः क्षीरी च स्याद्वनस्पतिः ॥
नन्दीवृक्षो लघुः स्वादुस्तिक्तस्तुवर उष्णकः ।कटुपाकरसो ग्राही विषपित्तकफास्रनुत्” ॥
इति भावक्रकाशः ॥
* ॥
तस्य विष्णुस्वरूपत्वं यथा, --ऋषय ऊचुः ।“कथं त्वयाश्वत्थवटौ गोब्राह्मणसमौ कृतौ ।सर्व्वेभ्योऽपि तरुभ्यस्तौ कथं पूज्यतमौ कृतौ” ॥
सूत उवाच ॥
“अश्वत्थरूपो भगवान् विष्णुरेव न संशयः ।रुद्ररूपो वटस्तद्वत् पलाशो ब्रह्मरूपधृक् ॥
दर्शनस्पर्शसेवासु ते वै पापहराः स्मृताः ।दुःखापद्व्याधिदुष्टानां विनाशकारिणो ध्रुवं” ॥
ऋषय ऊचुः ।“कथं वृक्षत्वमापन्ना ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।एतत् कथय सर्व्वज्ञ संशयोऽत्र महान् हि नः” ॥
सूत उवाच ।“पार्ब्बतीशिवयोर्दवैः सुरतं कुर्व्वतोः किल ।अग्निं ब्राह्मणवेशेन प्रेष्य विघ्नः कृतः पुरा ॥
ततस्तु पार्ब्बती क्रुद्धा शशाप त्रिदिवौकसः ।रेतःसेकसुखभ्रंशकम्पमाना तदा रुषा” ॥
पार्ब्बत्युवाच ।“कृमिकीटादयोऽप्येते जानन्ति सुरतेः सुखं ।तस्मान्मम सुखभ्रंशात् यूयं वृक्षत्वमाप्स्यथ” ॥
सूत उवाच ।“एवं सा षार्ब्बती देवी अशपत् क्रुद्धमानसा ।तस्माद्वृक्षत्वमापन्ना ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ॥
तस्मादिमौ विष्णुमहेश्वरावुभौबभूवतुर्बोधिवटौ मुनीश्वराः ।बोधिस्त्वयं चार्किदिनं विनैवन संस्पृशेदर्कजवारयोगात्” ॥
इति पाद्मे उत्तरखण्डे १६० अध्यायः ॥
* ॥
ऋषय ऊचुः ।“अस्पृश्यत्वं कथं जातं सूत बोधितरुः स्वयं ।स्पृश्यत्वञ्च कथं प्राप्तस्तथायं शनिवासरे” ॥
सूत उवाच ।“समुद्रमथनाद्यानि रत्नान्यापुः सुरोत्तमाः ।श्रेष्ठञ्च कौस्तुभं तेष विष्णवे प्रददुः सुराः ॥
यावदङ्गीचकारासौ लक्ष्मीं भार्य्यार्थमात्मनः ।तावद्विज्ञापयामास लक्ष्मीस्तं चक्रपाणिनं” ॥
लक्ष्मीरुवाच ।“असंस्कृत्य कथं च्येष्ठां कनिष्ठा परिणीयते ।तस्मान्ममाग्रजामेतामलक्ष्मीं मधुसूदन ॥
विवाह्योद्वाहमां पश्चात् एष धर्म्मः सनातनः ।तस्मात् धर्म्मव्यतिक्रामं न कुर्य्या मधुसूदन ॥
इति तद्वचनं श्रुत्वा स बिष्णुर्लोकभावनः ।उद्दालकाय मुनये सुदीर्घतपसे तदा ॥
आप्तवाक्यानुरोधेन तामलक्ष्मीं ददौ किल ।स्थूलोष्ठीं शुक्लवदनां विरूपां बिभ्रतीं तनुं ॥
खवदारक्तनयनां रूक्षपिङ्गशिरोरुहां ।स मुनिर्विष्णुवाक्यात्तामङ्गीकृत्य स्वमाश्रमं ॥
वेदध्वनिसमायुक्तमानयामास धर्म्मवित् ।होमधूपसुगन्धाढ्यं वेदघोषेन नादितं ॥
आश्रमं तं विलोक्याथ व्यथिता साब्रवीदिदं ।”ज्येष्ठोवाच ।“नहि वासानुरूपोऽयं वेदध्वनियुतो मम ॥
नात्रागमिस्ये भो ब्रह्मन् नयस्वान्यत्र मां ध्रवं” ।उद्दालक उवाच ।“कथं नायासि किञ्चात्र वर्त्तते स्वमतं तव ।तव योग्या च वसतिः का भवेत्तद्वदस्व मां” ॥
ज्येष्ठोवाच ।“वेदध्वनिर्भवेद्यस्मिन् अतिथीनाञ्च पूजनं ।यज्ञदानादिकं यत्र नैव तत्र वसाम्यहं ॥
परस्परानुरागेण दाम्पत्यं यत्र विद्यते ।पितृदेवार्च्चनं यत्र तत्र नैव वसाम्यहं ॥
दानशौचे न विद्येते परद्रव्यापहारिणः ।परदाररता यत्र तत्र स्थाने रतिर्म्मम ॥
वृद्धसज्जनविप्राणां यत्र स्यादवमाननं ।निष्ठुरं भाषणं यत्र तत्र सम्यग्वसाम्यहं” ॥
सूत उवाच ।“इति तद्वचनं श्रुत्वा विसन्नवदनोऽभवत् ।उद्दालकस्ततो वाक्यं तामलक्ष्मीमुवाच ह” ॥
उद्दालक उवाच ।“अश्वत्थवृक्षमूलेऽस्मिन् अलक्ष्मीः श्रम्यतां क्षणंआश्रमस्थानमालोक्य यावदायाम्यहं पुनः” ॥
सूत उवाच ।“इति तां तत्र संस्थाप्य जगामोद्दालको मुनिः ।प्रतीक्षन्ती चिरं तत्र यदा न तं ददर्श सा ॥
तदा रुरोद करुणं भर्तुस्त्यागेन दुःखिता ।तत्तस्याः क्रन्दितं लक्ष्मीर्वैकुण्ठभवनेऽशृणोत् ॥
तदा विज्ञापयामास विष्णुमुद्विग्नमानसा” ।लक्ष्मीरुवाच ।“स्वामिन् मद्भगिनी ज्येष्ठा स्वामित्यागेन दुःखिता ।तामाश्वासयितुं याहि कृपालो यद्यहं प्रिया” ॥
सूत उवाच ।“लक्ष्म्या सह ततो विष्णुस्तत्रागात् कृपयान्वितः ।आश्वासयन्नलक्ष्मीं तामिदं वाक्यमथाब्रवीत्” ॥
विष्णुरुवाच ।“अश्वत्थवृक्षमासाद्य सदालक्ष्मीः स्थिरा भव ।ममांशसम्भवो ह्येष आवासस्ते मया कृतः ॥
मन्दवारे सदा नूनं लक्ष्मीरत्रागमिष्यति ।अस्पृश्योऽसौ भवेत्तस्मात् मन्दवारं विना किल” ॥
इति पाद्मे उत्तरखण्डे १६१ अध्यायः ॥
२ ॥
वैशाखमासे तस्य सेचनफलं यथा, --“वैशाखे सिञ्चयेन्नित्यं विष्णुमश्वत्थरूपिणं ।चतुर्वर्गफलावाप्तिहेतवे वैष्णवो जनः ॥
गण्डूषमात्रतोयेन कूर्य्याद्योऽश्वत्थसेचनं ।सोऽपि याति परं स्थानं विमुक्तः पापकोटिभिः ॥
अश्वत्थमूलं विप्रर्षे यो बध्नाति शिलादिभिः ।अश्वत्थरूपी भगवान् किं तस्मै न हि यच्छति ॥
अश्वत्थद्रुममालोक्य प्रणामं कुरुते तु यः ।आयुर्वृद्धिर्भवेत्तस्य वर्द्धन्ते सर्वसम्पदः ॥
यथाश्वत्थतले बिप्र धर्म्मकर्म्म विधीयते ।न्यूनातिरिक्तता न स्यात्तस्मिन् कर्म्मणि जैमिने ॥
तत्र तीर्थानि सर्व्वाणि त्रिस्रोतादीनि जैमिने ।यत्राश्वत्थतरुस्तिष्ठेत् एकोऽपि शाखिनां वरः ॥
अश्वत्थपूजको यस्तु स एव हरिपूजकः ।अश्वत्थमूर्त्तिर्भगवान् स्वयमेव यतो द्विज ॥
तरुज्ञानाद्द्विजश्रेष्ठ योऽश्वत्थं हन्ति मूढधीः ।संसारे नास्ति तत्कर्म्म यत् कृत्वा स च शुध्यति ॥
अश्वत्थो वृक्षराजोऽयं हरिमूर्त्तिः प्रकीर्त्तितः ।तस्मादश्वत्थहन्तॄणां त्राता कोऽपि न विद्यते ॥
अश्वत्थं पश्यतो विप्र स्पृशतः स्मरतस्तथा ।देहस्थं पातकं तस्य हरेत् प्रणमतो हरिः ॥
विलोक्याश्वत्थहन्तारं यः शक्तो न निवारयेत् ।तन्नेत्रयुग्मं वडिशैर्यमेनोत्पाट्यते स्वयं ॥
अश्वत्थच्छेदनं मूढ मा कुर्विति वदेन्न यः ।तस्य जिह्वां छुरिकया स्वयं कृन्तति भास्करिः ॥
अश्वत्थशाखामेकां यः स्वल्पामपि निहन्ति यः ।स कोटिब्रह्यहत्यानां फलं प्राप्नोति मानवः ॥
यत्पापं ब्रह्महत्यायां गुरुस्त्रीगमने च यत् ।सुरापाने तथास्तेये न्यासापहरणे तथा ॥
यत्पापं भ्रूणहत्यायां गोहत्यायां द्विजोत्तम ।स्त्रीहत्यायाञ्च यत्पापं परस्त्रीगमने तथा ॥
शरणागतहत्यायां हत्यायां सुहृदां तथा ।विश्वासवाक्याकथने परहिंसाविधौ च यत् ॥
यत् पापं परनिन्दायां हरिवासरभोजने ।अश्वत्थच्छेदनाद्घोरं तत् पापं प्राप्यते जनैः ॥
विष्णुमूर्त्तेर्ज्जनो मोहादश्वत्थस्य निहन्ता यः ।तत्तुल्यः पातकी कोऽपि न श्रुतः क्षितिमण्डले ॥
वदाम्यश्वत्थमाहात्म्यं सर्व्वपापप्रणाशनं ।साक्षादेव स्वयं विष्णुरशत्थोऽखिलविश्वराट् ॥
तद्भक्तिं कुर्वतः पुंसो विद्यते नाशुभं क्वचित् ।अश्वत्थं सेवते यस्तु विष्णबुद्ध्या नरोत्तमः ॥
तस्य प्रसन्नो भगवान् ददाति परमं पदं” ।इति पाद्मे क्रियायोगसारे अश्वत्थसेचनं नाम११ अध्यायः ॥
(अस्थिररूपः संसारवृक्षः । यथा, गीतायाम् ।“ऊर्द्ध्वमुलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम् ।छन्दांसि यस्य पर्णानि यस्तं वेद स वेदवित्” ॥
विस्तरस्तु गीतायाः पञ्चदशेऽध्याये द्रष्टव्यः ॥
)
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अश्वत्थ
पु०
 न श्वश्चिरं शाल्मलिवृक्षादिवत् तिष्ठति स्था--कपृ० नि० । १ स्वनामख्याते वृक्षे, “बोधिद्रुः पिप्पलोऽश्वत्थश्चलपत्रोगजाशनः । पिप्पलो दुर्जरःशीतः पित्तश्लेष्मव्रणास्र-जित् । गुरुस्तुवरकीरूक्षोबल्योयोनिविशोधनः” भा० प्र० ।“अश्वत्थः सर्ववृक्षाणाम् गीता” तस्य विष्णुरूपित्वेनसर्व्वामङ्गलनाशकत्वम् अश्वत्थोत्पत्तिः “पार्वतीशिवयो-र्देवैः सुरतं कुर्वतोः किल । अग्निं ब्राह्मणवेशेनप्रेष्य विघ्नं कृतं पुरा । शशाप पार्वती क्रुद्धा सर्वा-नेव दिवौकसः” इस्युपक्रम्य “तस्मान्मम सुखभ्रंशात् यूयंवृक्षत्वमाप्स्यथ” पार्वतीशापमुक्त्वा “तस्माद्वृक्षत्वमापन्नाब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । तस्मादिमौ विष्णुमहेश्वरावुभौबभूवतुर्बोधिवटौ मुनीश्वराः!” । बोधिस्त्वयं चार्किदिनंविनैव त्वस्पृश्यतामापदलक्ष्यीयोगात्” पद्मपु० क्रिया०१६० अध्या० उक्ता । “तस्य शनिवारमात्रे स्पृश्यता-कारणमप्युक्तं तत्रैव १६१ अध्या० । लक्ष्म्या ज्येष्ठ-भगिन्या अलक्ष्म्या सह उद्दालकस्य विवाहमुक्त्वा पत्या“यावदागमनं मम तावत् अश्वत्थमूले त्वं निषीद” इत्युक्तयाअलक्ष्म्या तत्रैव स्थितया बहुतिथे काले गतेऽपि पत्यु-रागमनमनालोक्य क्रन्दितं, तच्श्रुत्वा च लक्ष्म्या कनिष्ठ-भगिन्या नोदितो विष्णुस्तत्रागत्य तामुवाच यथा ।“लक्ष्म्या सह ततो विष्णुस्तत्रागात् कृपयान्वितः ।आश्वासयन्नलक्ष्मीं तामिदं वाक्यमथाब्रवीत् । अश्वत्थ-वृक्षमासाद्य सदाऽलक्ष्मीः स्थिरा भव । ममांशसम्भवोह्येषआवासस्ते मया कृतः । मन्दवारे सदा ह्येनं लक्षमीरत्रागमिष्यति । अस्पृश्योऽसौ भवेत्तस्मान्मन्दवारं विना किल”एवञ्च अलक्ष्म्याः सर्वदावासादन्यदिने तस्यास्पृश्यत्वंमन्दवारे लक्ष्मीसमागमाच्च स्पृश्यत्वमिति मर्य्यादा कृता ।“अश्वथरूपो भगवान् विष्णुरेव न संशयः । रुद्ररूपोवटस्तद्वत् पलाशो ब्रह्मरूपधृक् । दर्शनस्पर्शनादेव ते वैपापहराः स्मृताः” तत्रैवोक्तम् अश्वत्थस्पर्शस्तु शनिवारेएव प्रागुक्तवचनात् । तस्य वैशाखे सेचनफलं पद्मपु० क्रिया० ११ अव्या० । यथा “वैशाखे सेचयेन्नित्यं विष्णु-मश्वत्थरूपिणम् । चतुर्वर्गफलावाप्तिहेतवे वैष्णवोजनः ।गण्डूषमात्रतोयेन कुर्य्याद्योऽश्वत्थसेचनम् । सोऽपियाति परं स्थानं विमुक्तः पापकोटिभिः” तन्मूलबन्धफलम्तत्रैव “अश्वत्थमूलं विप्रर्षे! यो बध्नाति शिलादिभिः ।अश्वत्थरूपी भगवान् किं तस्मै न हि यच्छति” । तत्प्रणामफलं तत्रैव । “अश्वत्थद्रुममालोक्य प्रणामं कुरुतेतु यः । आयुर्वृद्धिर्भवेत्तस्य वर्द्धन्ते सर्वसम्पपदः” । अत-एव दुःस्वप्नदर्शनादौ “अश्वत्थरूपी भगवान् दुःखप्नं शमया-शु मे” इति मन्त्रेण प्रणामोविहितः । “तन्मूले धर्म्मकर्माचरणप्रशंसा तत्रैव । “यदाश्वत्थतले विप्र! धर्मकर्म विधी-यते । न्यूनातिरिक्तता न स्यात्तस्मिन् कर्मणि जैमिने! ।तत्र तीर्थानि सर्व्वाणि तिस्रोतादीनि सन्ति वै!” । तत्-पूजनफलं तत्रैव । “अश्वत्थपूजकोयस्तु सएव हरिपूजकः ।अश्वत्थरूपी भगवान् स्वयमेव यतो हरिः” ॥
तस्य तच्छा-खायाश्च छेदने निषेधः तत्रैव । “तरुज्ञानात् द्विजश्रेष्ठ!योऽश्वत्थं हन्ति मुढधीः । संसारे नास्ति तत् कर्म यत् कृत्वास च शुध्यति । अश्वत्थोवृक्षराजोऽयं हरिमूर्त्तिः प्रकी-र्त्तितः । तस्मादश्वत्थहन्तॄणां त्राता कोऽपि न विद्यते ।अश्वत्थशाखामेकां च स्वल्पामपि छिनत्ति यः । स कोटिब्रह्महत्यानां फलं प्राप्नोति मानवः” इति च । अन्यान्यपितच्छेदने पापानि तत्रैवोक्तानि दृश्यानि । तच्छाखा-च्छेदनमयज्ञार्थमेव निषिद्धं यज्ञार्थच्छेदने तु न दोषःपशुहिंशावत्तस्यापि विहितत्वात् “अर्कः पलाशखदिरःअपामार्गोऽथा पिप्पल” इत्यादिना जीवहोमे तस्यैव समिधोविधानात् । २ नन्दीवृक्षरूपे अश्वत्यभेदे च “नन्दीवृक्षोऽश्वत्थभे-दः प्ररीही गजपादपः । स्थालीवृक्षःक्षयतरुः क्षीरी च स्याद्व-नस्पतिः । नन्दीवृक्षो लघुः स्वादुस्तिक्तस्तुवरौष्णकः । कटु-पाकरसग्राहीविषपित्तकफास्रनुत्” भा० प्र० । ३ गर्द्दभाण्डवृक्षे (वेलियापिप्पल) तद्गुणादि गर्द्दभाण्डशब्दे दृश्यम् ।४ संसारकृक्षे तस्य चिरस्थायित्वाभावत् तथात्वम् । “ऊर्द्ध्व-मूलमधःशाखमश्वत्थं प्राहुरव्ययम्” गीता तद्विवरणमधः-शाखशब्दे । अश्व इव तिष्ठति स्था--क पृ० । ५ अश्विनीनक्षत्रेतस्याश्वशीर्षाकारस्याश्लेषाशब्दे उक्तत्वात्तथात्वम् । अश्वत्थ-नक्षत्रेण युक्तः कालः इत्यण् तस्य संज्ञायां लुप् ।“अश्वत्थो मूहूर्त्तः” सि० कौ० । असंज्ञायान्तु आश्वत्थ-महः आश्वत्थी रात्री । चतुरर्थ्यां काशा० इल ।अश्वत्थिलः उत्क० छ अश्वत्थीयः तत्सन्निकृष्टदेशादौत्रि० । अश्वत्थेन युक्ता पौर्ण्णमासी अण् । तस्य पौर्ण्ण-मास्यामपि “अग्रहायण्यश्वत्थाट्ठक्” पा० निर्द्देशात्नि० लुप् अश्वत्थयुक्तायां पौर्ण्णमास्याम् । लुपि व्यक्तिवचनोक्तेः पुस्त्वम् । तत्र भवः ठक् । आश्वत्थिकः ।चान्द्राश्विनमासे ।
Capeller
German
अश्वत्थ॑
m.
 der heilige Feigenbaum.
Grassman
German
aśvatthá, m., der Feigenbaum, Ficus religiosa L.
für aśva-sthá, also als Standort der Rosse bezeichnet [Ku. 〔1, 467〕]. Bildlich wird es für das aus dem Holze dieses Baumes verfertigte Somagefäss gebraucht ({135, 8}).
-ám {135, 8}.
-é {923, 5}.
Burnouf
French
अश्वत्थ अश्वत्थ
m.
 ficus religiosa, bot.
अश्वत्थगुह a. (गुह्) Vd. qui se cache dans l'aśvattha, ép.
du feu.
-- अश्वत्थगुहा
f.
 Vd. la cachette de l'aśvattha.
अश्वत्थामन्
m.
 np. du fils de द्रोण।
Stchoupak
French
अश्वत्थ-
m.
 figuier sacré
soleil
-आ-
f.
 jour de pleine lune du
mois āśvina.