अशौचं (azaucaM)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
Apte 1890
Englishअशौचं 1 Impurity, dirtiness, foulness
Pt. 1. 195.
2 Legal impurity or contamination
defilement caused either by child-birth (called जननाशौच) or by the death of some relation (called मृताशौच)
it lasts for 10 days
during the मृताशौच a person defiled by it is not to touch any body else, or to eat with others in the same row or to do any sacred action
अहोरात्रमुपासीरन्नशौचं बांधवैः सह Ms. 11. 184.
Comp.
अंतः end of defilement.
संकरः blending or coming together of two or more defilements.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअशौचं, (शुचेः पवित्रताया भावः शौचं ततो तञ्-तत्पुरुषः ।) शुचित्वाभावः । स्मृतौ तु । वैदिककर्म्मा-नर्हत्वप्रयोजकीभूतसंस्कारविशेषः । यथा । वैदि-ककर्म्मानर्हत्वप्रयोजकसंस्कारविशेषरूपमशौचं ।वैदिककर्म्मार्हत्वप्रयोजकसंस्काररूपं शौचं । नचाशौचाभाव एव शुद्धिर्नसंस्कारविशेष इतिवाच्यं । अघानां यौगपद्येत्विति न वर्द्धयेदघानिइत्येताभ्यामशौचे पापपर्य्यायाघपदप्रदर्शनात्अशौचपदस्य यथांभावरूपत्वं । तथा, --“देवाश्च पितरश्चैव पुत्त्रे जाते द्विजन्मनां ।आयान्ति तस्मात्तदहः पुण्यं षष्ठञ्च सर्व्वदा” ॥
इत्यादित्यपुराणीयेन शौचे पुण्यपददर्शनात्शौचस्यांपि भावरूपता प्रतीयते । इति शुद्धि-तत्त्वं ॥
* ॥
मन्त्रदगुरुमरणे अशौचं यथा, --“गृहीतो देवतामन्त्रः सावित्रीग्रहणं कृतं ।यस्मात्तस्य त्रिरात्रन्तु ब्रह्मविद्याग्रहो यतः ॥
उपनीयाध्यापको यस्तस्मिन्नपि त्रिरात्रकं ।वेदवेदाङ्गशास्त्राणां व्याख्यानं शिक्षितं यतः ॥
ज्ञानं प्रतिष्ठितं येन वेदाभ्यासो यतः कृतः ।तस्मिन्मृते चैकरात्रं गुरौ शिष्ये तथैव च ॥
”इति मत्स्यसूक्ते महातन्त्रे ३५ पटलः ॥
अपि च ।“गुरावुपरते चैव त्र्यहाणि शिष्यसन्ततौ” ।इति विज्ञानतन्त्रं ॥
* ॥
अन्यत् पूर्व्वलिखितं ।विहितकर्म्मविरोध्यदृष्टविशेषः । तदनेकविधं तत्रशुद्धितत्त्वोक्ताशौचानि संगृह्यन्ते ॥
अथ सपिण्डाद्यशौचं १ ॥
जनने मरणे च सप्तमपुरुषपर्य्यन्तं सम्पूर्णाशौचं ।तच्च विप्रस्य दशाहः क्षत्रियस्य द्वादशाहः ।वैश्यस्य पञ्चदशाहः । शूद्रस्य मासः ॥
(यथाहमनुः ।“शुध्येद्विप्रो दशाहेन द्वादशाहेन भूमिपः ।वैश्यः पञ्चदशाहेन शूद्रो मासेन शुध्यति” ॥
)जनने मरणे च दशमपुरुषपर्य्यन्तं सर्व्वेषां वर्णानांत्र्यहः । चतुर्द्दशपुरुषपर्य्यन्तं पक्षिणी ॥
जनने मरणे च जन्मनामस्मृतिपर्य्यन्तं सर्व्ववर्णाना-मेकाहः ॥
जन्मनामस्मृतेरभावे स्नानमात्रं ॥
अशौचं प्रति कन्यायास्त्रिपुरुषं सापिण्डं ॥
माता-महमरणे सर्व्वेषां वर्णानां त्रिरात्रं ॥
मातृष्वस्रीय-पितृष्वस्रीय-मातुलपुत्त्र-भागिनेय-मरणे सर्व्ववर्णानां पक्षिणी ॥
पितामहभगिनीपुत्त्र -- पितामहीभगिनीपुत्त्र -- पि-तामहीभ्रातृपुत्त्ररूप-पितृबान्धवत्रयमरणे सर्व्वव-र्णानां पक्षिणी ॥
मातामहभगिनीपुत्त्र-मातामहीभगिनीपुत्त्र-मा-तामहीभ्रातृपुत्त्ररूप-मातृबान्धवत्रयमरणे सर्व्व-वर्णानामहोरात्रं ॥
एकग्रामवासिस्वगोत्रजमरणे सर्व्ववर्णानामहो-रात्रं ॥
औरसव्यतिरिक्तपुत्त्रजननमरणयोःपरपूर्व्वभार्य्या-प्रसवमरणयोश्च सर्व्ववर्णानां त्रिरात्रं ॥
आचार्य्यमरणे ब्राह्मणादिवर्णत्रयाणां त्रिरात्रं ॥
समानजातीयोत्कृष्टजातीयपुरुषान्तर-संगृहीत-स्वभार्य्यामरणे सर्व्वेषां त्रिरात्रं ॥
हीनवर्णोपभुक्ता-मरणे तु नाशौचं ॥
भगिनीपुत्त्रगृहे मातृष्वसुर्भ्रातृपुत्त्रगृहे पितृ-ष्वसुः पैतृष्वस्रीयगृहे मातुलपुत्त्रस्य जामातृगृहेश्वश्रूश्वशुरयोम्मरणे भगिनीपुत्त्रादिचतुर्णां त्रि-रात्रं ॥
श्वश्रूश्वशुरयोः सन्निधिमरणे सर्व्ववर्णानां त्रि-रात्रं ॥
श्वश्रूश्वशुरयोरेकग्रामस्थितयोर्म्मरणे स-र्व्वेषां पक्षिणी ॥
श्वश्रूश्वशुरयोर्भिन्नग्राममरणे सर्व्वेषामहोरात्रं ॥
भगिनी-मातुलानी-मातुल-पितृष्वसृ-मातृष्वसृ-गुर्व्वङ्गना-मातामही-मरणे सर्व्वेषां पक्षिणी ॥
आचार्य्यपत्नीपुत्त्रयोरुपाध्यायस्य मातृवैमात्रेयस्यश्यालकस्य सहाध्यायिनः शिष्यस्य च मरणे सर्व्व-वर्णानामहोरात्रं ॥
मातृष्वसृपुत्त्र-पितृष्वसृपुत्त्र-मातुलपुत्त्ररूपात्मबान्धवत्रयमरणे सर्व्ववर्णानांपक्षिणी ॥
(तथा च मनुः --“मातुले पक्षिणीं रात्रिं शिष्यर्त्विग्बान्धवेषु च” ।प्रथममन्येनोढा तेनैव जनितपुत्त्रा पुत्त्रसहितै-वान्यमाश्रिता पश्चात्तेनापि जनितपुत्रा तयोःपुत्त्रयोर्यथासम्भवं प्रसवमरणयोर्द्वितीयपुत्रपितु-स्त्रिरात्रं । तत्सपिण्डानामेकरात्रं । तद्द्वितीय-पितुर्म्मरणे तथाविधपुत्त्रयोरपि त्रिरात्रं । तथा-विधपुत्त्रयोः परस्परप्रसवमरणयोर्म्मातृजात्यु-क्ताशौचं ॥
दौहित्रमरणे सर्व्वेषां वर्णानां पक्षिणी ॥
पितृमातृमरणे ऊढानां कन्यानां त्रिरात्रं ॥
यदिमातुलमातृष्वसृपितृष्वसृप्रभृतीनां दहनवहनंकरोति तदा सर्व्वेषां वर्णानां त्रिरात्रं ॥
मातामहादीनां त्रिरात्राभ्यन्तरं मरणश्रवणेतच्छेषेण शुद्धिः । तत्कालोत्तरश्रवणे तु नाशौचं ।किन्त्वाचारात् स्नानमात्रं ॥
अथ बालाद्यशौचं ॥
२नवमादिमासजातबालस्याशौचकालाभ्यन्तरे मर-णे मातापित्रोरस्पृश्यत्वं युक्तं तदेव स्वजात्युक्त-जननाशौचं ॥
ज्ञातीनान्त्वशौचं नास्ति ॥
नवमादिमासमृतजातयोः कन्यापुत्त्रयोः पित्रा-दिसपिण्डानां मातुश्च जननाशौचं ॥
तच्च ब्राह्म-णानां दशाहं शूद्राणां मासः ॥
पुत्त्रजन्मनि पितुःसचेलं स्नानं । पुत्त्रमुखदर्शनात्परं पुनः सचेल-स्नानं ॥
(तथाच संवर्त्तः, --“जाते पुत्त्रे पितुः स्नानं सचेलं तु विधीयते ।माता शुध्येद्दशाहेन स्नानात्तु स्पर्शनं पितुः” ॥
)पुत्त्रकन्याजनने ब्राह्मण्या दशाहानन्तरं लौकिक-कर्म्माधिकारः ।पुत्त्रजनने ब्राह्मण्या विंशतिरात्रोत्तरस्नानात्वैदिककर्म्माधिकारः ।कन्याजनने ब्राह्मण्या मासोत्तरस्नानात् वैदिक-कर्म्माधिकारः ॥
शूद्रायाः कन्यापुत्त्रजनने त्रयोदशाहोत्तरं लौकिक-कर्म्माधिकारः । वैदिककर्म्मणि तु मासोत्तर-स्नानात् शुद्धिः ॥
एतत् सर्व्वं कन्यापुत्त्रयोर्विद्यमानत्वे बोध्यं ॥
जननाशौचोत्तरं षण्मासाभ्यन्तरमजातदन्तमरणेमातापित्रोरेकाहः । सपिण्डानान्तु सद्यः शौचं ॥
षण्मासाभ्यन्तरेऽपि जातदन्तस्य मरणे माता-पित्रोस्त्र्यहः । सपिण्डानामेकाहः ॥
षण्मासो-परि द्विवर्षपर्य्यन्तं बालकमरणे मातापित्रोस्त्र्यहः ।सपिण्डानामकृतचूडे एकाहः । कृतचूडे त्र्यहः ॥
(अत्र मनुः, --“नॄणामकृतचूडानां विशुद्धिर्नैशिकी स्मृता ।निर्वृत्तचूडकानां तु त्रिरात्राच्छुद्धिरिष्यते ॥
ऊनद्विवार्षिकं प्रेतं निदध्युर्बान्धवा वहिः ।अलङ्कृत्य शुचौ भूमावस्थिसञ्चयनादृते ॥
नास्य कार्य्योऽग्निसंस्कारो न च कार्य्योदकक्रिया ।अरण्ये काष्ठवत् त्यक्त्वा क्षपेयुस्त्र्यहमेव वा ॥
”)द्विवर्षोपरि मासत्रयाधिकषड्वर्षपर्य्यन्तमनुपनीत-बालकस्य मरणे मातापित्रादिसपिण्डानां त्र्यहः ॥
तन्मध्येऽप्युपनीतस्य मरणे दशाहः । मास-त्रयाधिकषड्वर्षोपरि मरणे पित्रादिसपिण्डानांदशाहः ॥
शूद्रस्य षण्मासाभ्यन्तरे अनुत्पन्नदन्तस्य मरणेत्रिरात्रं । उत्पन्नदन्तस्य पञ्चाहः ॥
षण्मासोपरिद्विवर्षाभ्यन्तरे अकृतचूडमरणे पञ्चाहः । तत्रापिकृतचूडमरणे द्वादशाहः ॥
द्विवर्षोपरि षड्वर्षा-भ्यन्तरे मरणे द्वादशाहः । अत्रापि दैवात् कृतो-द्वाहे मासो व्यवह्रियते ॥
षड्वर्षोपरि मासः ॥
अथ स्त्र्यशौचं ॥
३कन्याया जन्मावधिद्विवर्षाभ्यन्तरे मरणे सर्व्व-वर्णानां पित्रादिसपिण्डानां सद्यः शौचं । द्विव-र्षोपरि वाग्दानपर्य्यन्तमेकाहः ॥
वाग्दानोत्तरं विवाहपर्य्यन्तं कन्यामरणे भर्तृकुलेपितृकुले च त्रिरात्रं(“स्त्रीणामसंस्कृतानां तु त्र्यहाच्छुध्यन्ति बान्धवाः” ।इति मनुः ।)विवाहोत्तरं मरणे भर्तृकुलएव सम्पूर्णाशौचं ॥
दन्तजन्मपर्य्यन्तं भगिनीमरणे सोदरभ्रातुः सद्यःशौचं ॥
चूडापर्य्यन्तं भगिनीमरणे एकरात्रं । विवाह-पर्य्यन्तं त्रिरात्रं ॥
दत्तकन्यायाः पितृगृहे प्रसवमरणयोः पित्रोःशयनासनादिसंसर्गशून्ययोस्त्रिरात्रं । तथाविधब-न्धुवर्गाणां एकरात्रं । तथाविधसंसर्गिणान्तुसर्व्वेषां पूर्णाशौचं ॥
एतत्सर्व्वं सर्व्ववर्णसाधारणं ॥
अथ गर्भस्रावाशौचं ॥
४षण्मासाभ्यन्तरे गर्भस्रावे सर्व्ववर्णस्त्रीणामेवा-शौचं । तच्च लौकिकवैदिककर्म्मणोर्गर्भमाससम-सङ्ख्यदिनव्यापकं ॥
(“रात्रिभिर्मासतुल्याभिर्गर्भस्रावे विशुध्यति” ॥
इति मनुः ।)द्वितीयमासावधिगर्भस्रावे माससमसङ्ख्यदिनाधि-कादेकदिनात्परं ब्राह्मण्या वैदिककर्म्माधिकारः ॥
क्षत्रियाया गर्भमाससमसङ्ख्यदिनाधिकात् दिन-द्वयात् । वैश्याया दिनत्रयात् । शूद्रायाः षड्-दिनात् ॥
सप्तमाष्टममासयोर्गर्भपतने मातुः सम्पूर्णाशौचं ।सगुणसपिण्डानां सद्यः शौचं । निर्गुणपित्रादि-सपिण्डानामहोरात्रं । यथेष्टाचरणशीलानां सपि-ण्डानां त्रिरात्रं तत्र जातस्य तद्दिनएव मरणेएवं ज्ञेयं ॥
सप्तमाष्टममासजातबालस्य जन्मद्वि-तीयदिनादौ मरणे नवमादिमासजातबालक-मरणवदशौचं । तच्च बालाद्यशौचे विवृतं ॥
अथ मृत्युविशेषाशौचं ॥
५शास्त्राननुमतबुद्धिपूर्व्वकात्मघातिनो नाशौचदा-हश्राद्धादि ॥
शास्त्रानुमत्या अनशनादिमृतस्य प्रमादादनशना-शनि-वह्नि-जलोच्चदेशप्रपतन-संग्राम-शृङ्गि-दंष्ट्रि-नखि-व्याल-विष-चण्डाल-चौर-हतस्य च त्रिरात्रं ॥
शृङ्ग्यादिभिः स्त्रिया च क्रीडां कुर्व्वतः प्रमदा-प्रमादमृतस्य नाशौचादि ॥
नागविप्रियकारित्वेनतद्धतस्य मरणोद्देशप्रवृत्तविद्युद्धतस्य चौर्य्यदो-षेण राज्ञा हतस्य कलहं कृत्वा चाण्डालाद्यै-रसमानवर्णैर्हतस्य विप्रादेर्व्याधिजनकौषधस्यविषस्य वह्नेश्च वा दातुर्म्मरणे पाषण्डाश्रितस्य नित्यपरापकारिणः क्रोधात् स्वयं प्रायविषवह्न्यादि-शस्त्रोद्बन्धन-जल-गिरि-वृक्षप्रपात-मृतस्य चर्म्मा-स्थ्यादिमयपात्रनिर्म्मातृविप्रादेर्म्मनुष्यबधस्थानाधि-कारिणः कण्ठदेशोत्पन्नभगरोगस्य पुंकर्म्माशक्त-नपुंसकस्य ब्राह्मणविषयापराधकरणान्निहतस्यबुद्धिपूर्व्वकब्राह्मणहतस्य च महापातकिनो गलत्-कुष्ठिनश्च एवंविधपतितानां मरणे च न दाहा-शौचादिकं कार्य्यं ॥
तत्कृत्वा तप्तकृच्छ्रद्वयं कुर्य्यात् ॥
(अत्र मनुः, --“वृथासङ्करजातानां प्रव्रज्यासु च तिष्ठताम् ।आत्मनस्त्यागिनाञ्चैव निवर्त्तेतोदकक्रिया ॥
पाषण्डमाश्रितानाञ्च चरन्तीनाञ्च कामतः ।गर्भभर्तृद्रुहाञ्चैव सुरापीनाञ्च योषितां” ॥
इति ।) म्लेच्छतस्करादिभिर्युद्धे स्वाम्यर्थहतवि-प्रादेर्दाहाशौचादिकमस्त्येव ॥
कृतप्रायश्चित्तगलत्कुष्ठिनो दाहाशौचादिकं कार्य्यं ॥
शस्त्रेणाभिमुखहतस्य तु सद्यःशौचं दाहादि च ॥
गवार्थे ब्राह्मणार्थे वा दण्डेन युद्धे हतस्याहोरात्र-मशौचं ॥
मृपतिरहितयुद्धे लगुडादिहतस्य पराङ्मुख-हतस्य च त्रिरात्राशौचं ॥
गोविप्रपालनेऽभिमुखयुद्धहतस्य सद्यः शौचंपराङ्मुखहतस्य तु त्रिरात्रं ॥
लौकिकपारिभाषिकोभयशस्त्रघातेतरक्षतमरणेसर्व्ववर्णानां सप्ताहमध्ये त्र्यहं सप्ताहादूर्द्धं सम्पूर्णा-शौचं ॥
लौकिकपारिभाषिकशस्त्रघातमरणे त्र्यहमध्येत्र्यहं त्र्यहादूर्द्ध्वं प्रकृताशौचं ॥
लौकिकशस्त्रघातः खङ्गशरादिघातः ॥
पारि-भाषिकशस्त्रघातस्तु ।“पक्षिमत्स्यमृगैर्ये तु दंष्ट्रिशृङ्गिनखैर्हताः ।पतनानशनप्रायैर्व्वज्राग्निविषबन्धनैः ॥
मृता जलप्रवेशेन ते वै शस्त्रहताः स्मृताः” ॥
इति देवीपुराणोक्तः ॥
अथ विदेशस्थाशौचं ॥
६अशौचकालाभ्यन्तरे विदेशस्थजननमरणाशौच-श्रवणे शेषाहोभिः शुद्धिः ॥
(“विगतं तु विदेशस्थं शृणुयात् यो ह्यनिर्द्दशं ।यच्छेशं दशरात्रस्य तावदेवाशुचिर्भवेत्” ॥
इति मनुः ।)अशौचकालोत्तरं विदेशस्थज्ञातिजननश्रवणे-ऽशौचं नास्त्येव । पुत्त्रजननश्रवणे तु सचेलस्नानात्शुद्धिः ॥
(अत्र मनुराह ।“निर्दशं ज्ञातिमरणं श्रुत्वा पुत्त्रस्य जन्म च ।सवासा जलमाप्लुत्य शुद्धो भवति मानवः” ॥
)सम्पूर्णाशौचिमरणे वर्षाभ्यन्तरश्रवणे सपिण्डानांत्रिरात्रेण शुद्धिः । सचेलस्नानाद्गास्पृश्यत्व-निवृत्तिः । वर्षोत्तरश्रवणे तु सपिण्डानां स्नानेनशुद्धिः ॥
(अत्र मनुः ।“अतिक्रान्ते दशाहे च त्रिरात्रमशुचिर्भवेत् ।संवत्सरे ब्यतीते तु स्पृष्ट्वैवापो विशुध्यति” ॥
)मातृ-पितृ-भर्तृ-मरणे वर्षोत्तरश्रवणे पुत्त्रपत्न्यो-रेकाहेन शुद्धिः ॥
द्विवर्षोत्तरश्रवणे स्नानमात्रं ॥
पूर्णाशौचातिक्रमएव विदेशस्थमरणाशौचश्रवणेत्र्यहाशौचं । न खण्डाशौचातिक्रमे ॥
यत्र मरण-मात्रं श्रुतं विशिष्य मासादिकमज्ञातं तत्र श्रवण-दिनावधिस्वजात्युक्तमशौचं । खण्डाशौचेऽपिमहागुरुनिपाते एकरात्रं ॥
अथाशौचसङ्करः ॥
७जननाशौचमध्ये जननाशौचान्तरपाते मरणा-शौचमध्ये मरणाशौचान्तरपाते च पूर्व्वाशौच-कालेन सर्व्ववर्णानां शुद्धिः ॥
(यथाह मनुः --“अन्तर्दशाहे स्याताञ्चेत् पुनर्मरणजन्मनी ।तावत्स्यादशुचिर्विप्री यावत्तत्स्यादनिर्दशं” ॥
)पूर्णजननाशौचान्तदिने पूर्णजननाशौचान्तरपातेपूर्णमरणाशौचान्तदिने पूर्णमरणाशौचान्तरपातेच पूर्णाशौचान्तिमदिनोत्तरदिनद्वयेन शुद्धिः ॥
पूर्णजननाशौचान्तिमदिवसीयोत्तरप्रभाते सूर्य्यो-दयात् पूर्व्वं तत्पाते सूर्य्योदयावधिदिनत्रयेणशुद्धिः ॥
एवं मरणाशौचेऽपि ॥
पूर्व्वाक्तवर्द्धितदिनद्वयत्रयाभ्यन्तरेऽशौचान्तरपातेपूर्व्वाशौचकालेन शुद्धिः ॥
अशौचत्रितयान्तदिनकृत्यं क्षौरादिकमेकदैवतद्द्वितीयदिनकृत्यं श्राद्धादिकं तत्परदिने ॥
अत्र च अशौचान्तिमदिनतत्प्रभातयोः स्वपुत्त्र-जनने पितृमातृभर्तृमरणे च न दिनद्वयत्रय-वृद्धिः । किन्तु स्वपुत्त्रजननावधि पितृमातृभर्तृ-मरणावधि च पूर्णाशौचं ॥
ज्ञातिजननाशौच-पूर्व्वर्द्धे स्वपुत्त्रजनने ज्ञातिजननाशौचकालेनशुद्धिः ॥
परार्द्धे चेत् स्वपुत्त्रजननाशौचकालेनशुद्धिः ॥
ज्ञातिमरणाशौचकालमध्ये पितृमातृभर्तृमरणेपूर्व्वार्द्धे पूर्व्वाशौचकालेन परार्द्धे पराशौचकालेनशुद्धिः ॥
स्वपुत्त्रजननाशौचान्तिमदिनतत्प्रभातयोर्ज्ञाति-जनने पितृमातृभर्तृमरणाशौचान्तिमदिनतत्प्रभा-तयोर्ज्ञातिमरणेऽपि न दिनद्वयत्रयवृद्धिः । कि-न्तु पूर्व्वाशौचकालेन शुद्धिः ॥
स्वपुत्त्रजननाशौचान्तिमदिनतत्प्रभातयोः स्वपुत्त्रा-न्तरजनने एवं मातृमरणाशौचान्तिमदिनतत्प्रभा-तयोः पितृमरणे पितृमरणाशौचान्तिमदिनतत्प्र-भातयोर्म्मातृमरणे च क्रमेण दिनद्वयत्रयवृद्धिः ॥
जननाशौचद्वयसन्निपाते पूर्व्वजातो यदाशौचका-लाभ्यन्तरे मृतस्तदा सपिण्डानां सद्यःशौचेनपूर्व्वाशौचनाशः ॥
तन्नाशादेव परार्द्धजातबालस्यमातृपितृव्यतिरिक्तसपिण्डानां पूर्व्वार्द्धजातबालस्यमातापित्रादिसकलसपिण्डानां परजननाशौचस्यनिवृत्तिः ॥
पूर्व्वजातबालस्य मातापित्रोस्त्वस्पृ-श्यत्वयुक्तस्वस्वजात्युक्तजननाशौचं ॥
जननाशौच-द्वयसन्निपाते प्रथमजननाशौचपूर्व्वार्द्धजातबाल-मरणे तन्मातापित्रोः पूर्व्वाशौचकालपर्य्यन्तंअङ्गास्पृश्यत्वयुक्तमशौचं ॥
परार्द्धजातबालमरणेतु तज्जननावधि तन्मातापित्रोरङ्गास्पृश्यत्वयुक्तस्व-जात्युक्तजननाशौचं । विशेषातिरिक्तसमसंख्यदि-वसीयजननमरणाशौचयोः सन्निपाते मरणाशौच-कालेन शुद्धिः । असमसंख्यदिवसीयजननमरणा-शौचयोः सन्निपाते तु दीर्घशौचकालेन शुद्धिः ॥
शूद्रेतरायाः पुत्त्रजननप्रयुक्तविंशतिरात्राशौचा-भ्यन्तरे पत्युर्म्मरणेऽपि पुत्त्रजननाशौचकालेनशुद्धिः ॥
पूर्व्वोक्तसपिण्डद्वयजननवर्द्धिताशौचमध्येपितृमातृ-भर्तृमरणेऽपि वर्द्धितसपिण्डद्वयजननाशौचकालेनशुद्धिः । एकाहे पूर्णाशौचिसपिण्डद्वयमरणे या-वदशौचं तावत् सर्व्वसपिण्डानामस्पृश्यत्वं ॥
सकुल्यपर्य्यायसमानोदकमरणे विद्युदादिमरणे-ऽपि अशौचं त्रिरात्रं । अङ्गास्पृश्यत्वमेकरात्रं ।तेनैतत् त्रिरात्रद्वयं गुरु ॥
विदेशस्थमरणे अर्थात्अशौचमध्ये अश्रुतसपिण्डमरणे त्रिरात्राशौचंअङ्गान्स्पृश्यत्वस्नानापनेयं । अतस्तल्लघु । एषां स-न्निपाते गुरुणैव शुद्धिः ॥
विदेशमृतज्ञातित्रिरात्राशौचस्य लघुनः विदेश-मृतपितृमातृभर्तृत्रिरात्राशौचेन शुद्धिः ॥
तुल्यत्रिरात्राशौचसन्निपाते पूर्व्वेणैव शुद्धिः ॥
कन्यापुत्त्रयमजोत्पत्तौ सर्ववर्णाया मातुर्म्मासेनशुद्धिः पित्रादिसपिण्डानां स्वजात्युक्ताशौचं ॥
तयोरशौचमध्ये एकतरमरणे शूद्राभिन्नमातुःकन्यामरणात् सद्यः शुद्धिः । न तु पुत्त्रमरणात् ॥
पित्रादिसपिण्डानान्तु प्रथमजातमरणात् शुद्धिः ।न तु परजातमरणात् ॥
शूद्राया यमजोत्पत्तौप्रथमजातमरणाशौचेन शुद्धिः । न तु परजात-मरणात् ॥
पित्रादिसपिण्डानान्तु प्रथमजातमर-णात् शुद्धिः न तु परजातमरणात् ॥
एवमन्य-द्भाव्यं सुधीभिः ॥
अथ शवानुगमनाद्यशौचं ॥
८ब्राह्मणशवानुगमने ब्राह्मणस्य सचेलस्नानाग्नि-स्पर्शघृतप्राशनैः शुद्धिः ॥
क्षत्त्रियशवानुगमने ब्राह्मणस्य एकाहेन शुद्धिः ॥
वैश्यशवानुगमने ब्राह्मणस्य द्व्यहेन शुद्धिः ॥
शूद्र-शवानुगमने ब्राह्मणस्य प्राणायामशतेन दिन-त्रयेण च शुद्धिः ॥
प्रमादात् शूद्रशवानुगमने ब्राह्मणस्य जलावगाह-नाग्निस्पर्शघृतप्राशनैः शुद्धिः ॥
अनाथब्राह्मणस्य धर्म्मबुद्ध्या दहनवहनयोः स्नान-घृतप्राशनाभ्यां सद्यः शौचं ॥
लोभेन सजातीयदाहे स्वस्वजात्युक्ताशौचं ॥
असजातीयशवदहनवहनस्पर्शैः शवजात्युक्ताशौचं ॥
स्नेहादसम्बन्धिदाहकविप्रादेस्तद्गृहवासे त्रिरात्रं ।अशौचिकुलान्नभोजने तत्तुल्याशौचं ॥
अशौ-चान्नभोजनं विना तद्गृहवासेऽहोरात्रं ॥
विशेषवचनाभावे सम्बन्धिनो मातुलादेरस्नेहे-नापि दाहे त्रिरात्रं ॥
चिताधूमसेवने स्नानात् शुद्धिः ॥
(यथाह मनुः ।“असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् ।विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च बान्धवान् ॥
यदन्नमत्ति तेषां तु दशाहेनैव शुध्यति ।अनदन्नन्नमह्नैव स चेत् तस्मिन् गृहे वसेत् ॥
अनुगम्येच्छया प्रेतं ज्ञातिमज्ञातिमेव वा ।स्नात्वा सचेलं स्पृष्ट्वाग्निं घृतं प्राश्य विशुध्यति” ॥
)शूद्रे मृतेऽस्थिसञ्चयनकालाभ्यन्तरे तद्गृहं गत्वा-श्रुनिपातेन विप्रस्य त्रिरात्रं ॥
स्थानान्तरेऽश्रुपा-तनेऽहोरात्रं ॥
शूद्रे मृतेऽस्थिसञ्चयनकालादूद्ध्वं मासाभ्यन्तरे तद्-गृहेऽश्रुपातने विप्रस्याहोरात्रं सचेस्नानञ्च ॥
अस्थिसञ्चयनात् पूर्व्वं विप्रगृहे रोदने विप्रस्यएकाहेन शुद्धिः ॥
क्षत्रवैश्ययोर्गृहे रोदने विप्रस्य द्व्यहेन शुद्धिः ॥
शूद्रस्तु सर्व्वत्र रोदने नक्तेन शुद्धः ॥
मृतशूद्रस्य बान्धवैः सह रोदनरहितविलापमात्रेब्राह्मणस्याहोरात्रं ॥
अस्थिसञ्चयनकालस्तु पूर्णाशौचे ब्राह्मणस्य चतु-र्थाहः । क्षत्रियस्य षष्ठाहः । वैश्यस्य अष्टमाहः ।शूद्रस्य दशमाहः ॥
त्र्यहाशौचे सर्व्वेषां द्विती-याहः ॥
पूर्णाशौचिमरणे ब्राह्मणस्य चतुर्थाहेऽस्पृ श्यता-निवृत्तिः ॥
क्षत्रियस्य षष्ठदिने । वैश्यस्य अष्टम-दिने । शूद्रस्य दशमदिनेऽस्पृश्यतानिवृत्तिः ॥
सर्वस्य खण्डाशौचे त्रिभागकालेनास्पृश्यतानि-वृत्तिः ।अतीतेऽशौचे सचेलस्नानेनास्पृश्यतानिवृत्तिः ॥
जननाशौचे सपिण्डानां अस्पृश्यता नास्ति ॥
पुत्त्रोत्पत्तौ स्नानात् पूर्व्वं पितुर्विमातॄणाञ्चास्पृ-श्यत्वं ॥
सूतिकास्पर्शे पितुर्विमातॄणाञ्च सूतिकातुल्य-कालास्पृश्यत्वं । अन्येषां स्नानमात्रं ॥
कन्यापुत्रयोर्ज्जनने मातुर्दशरात्रमस्पृश्यत्वं ॥
कन्यापुत्रयोर्जनने शूद्रायास्त्रयोदशरात्रमस्पृश्यत्वं ॥
अथ क्षताशौचं ॥
९नाभेरूर्द्धमधोवा रुधिरस्रवे सन्ध्यावन्दनाद्यति-रिक्त्वकर्म्मण्येकाहः ॥
दन्तरक्तस्रवे सर्वत्र कर्म्मण्येकाहः ॥
अथ रजस्वलाशौचं ॥
१०तत्र प्रथमदिनावधि त्रिरात्रमशौचं ॥
त्रिरात्रात्परं सप्तदशाहपर्य्यन्तं रजोदर्शनेऽशौचाभावः ॥
अष्टादशाहे रजोदर्शने एकाहमशौचं ॥
ऊनविंशदिने रजोदर्शने द्व्यहाशौचं ॥
ऊनविंशतिदिनात् परं रजोदर्शने त्रिरात्राशौचं ॥
रजस्वला चतुर्थेऽह्नि भर्तृसेवनादिलौकिककर्म्मणिशुद्धा । पञ्चमेऽहनि दैवपैत्रकर्म्मणोः शुद्धा ॥
(“शुद्धाभर्त्तुश्चतुर्थेऽह्नि अशुद्धा दैवपैत्रयोः ।दैवे कर्म्मणि पैत्रे च पञ्चमेऽहनि शुध्यति” ॥
इति शुद्धितत्त्वे ।)रजस्वलाया अशौचमध्ये सूतिकास्पर्शे अन्त्यज-जातिस्पर्शे च त्रिरात्रोपवासेन शुद्धिः ॥
उप-वासस्तु अशौचात् परं करणीयः ॥
भर्तृपूरकपिण्डदानकाले यदि रजस्वला भवतितदा वस्त्रं त्यक्त्वा पुनः स्नात्वा पूरकं दद्यात्किन्तु शुद्ध्युत्तराशौचदिनासत्त्वएवायं विधिः ।तत्सत्त्वे तु शुद्धया भूत्वा देयं ॥
आब्दिकश्राद्धकालेऽपुत्त्रभार्य्या यदि रजस्वलाभवति तदा पञ्चमेऽहनि तच्छ्राद्धं कुर्य्यात् ॥
* ॥
(अभिषिक्तक्षत्रियाणां चान्द्रायणादिव्रतकारिणांगवामयनादियागप्रवृत्तानाञ्च सपिण्डमरणादाव-शौचाभावएव । उक्तञ्च मनुना ।“न राज्ञामघदोषोऽस्ति व्रतिनां न च सत्रिणाम् ।ऐन्द्रं स्थानमुपासीना ब्रह्मभूता हि ते सदा” ॥
विष्णुणाप्युक्तम् । “अशौचं न राज्ञां राजकर्म्मणि, न व्रतिनां व्रते, न सत्रिणां सत्रे” । इति ॥
)इत्यशौचव्यवस्था समाप्ता ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.