अव्यक्त (avyakta)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अव्यक्त mfn.
   (-क्तः-क्ता-क्तं)
	 1. Indistinct,  unapparent,  invisible,  impercepti-
ble.
	 2. (In algebra, ) Unknown as quantity or number.
	 m.
  (-क्तः)
	 1.
VISHNU.
	 2. SIVA.
	 3. KANDARPA or CUPID.
	 4. A fool.
	 n.
  (-क्तं)
	 1. The
Supreme Being or universal spirit.
	 2. Any invisible principle
according to the Sānkhya philosophy.
	 3. The soul.
	 4. Nature, 
temperament.
 E.
  अ neg. व्यक्त evident,  distinct.

Capeller Eng

English

 अव्यक्त a.
  undisclosed,  unmanifested,  not clear, 
indistinct,  imperceptible,  transcendental
 n.
  adv.
 

Yates

English

 अ-व्यक्त (क्तः) 1.
m.
  Vishnu.
n.
  Su-
preme being
 unknown quanti-
ty or principal.
a. Unapparent.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

अव्यक्त 	-	  avyakta 	-	 adj.
  	-	 indistinct
कल 	-	  kala 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अश्रुकल 	-	  azrukala 	-	 adj.
  	-	 indistinct
बाष्पकल 	-	  bASpakala 	-	 adj.
  	-	 indistinct  [ on account of tears ]
अनभिव्यक्त 	-	  anabhivyakta 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अवयुन 	-	  avayuna 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अविज्ञात 	-	  avijJAta 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अविस्पष्ट 	-	  avispaSTa 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अस्पष्ट 	-	  aspaSTa 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अस्फुट 	-	  asphuTa 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अस्वर 	-	  asvara 	-	 adj.
  	-	 indistinct
मूढ 	-	  mUDha 	-	 adj.
  	-	 indistinct
शिथिल 	-	  zithila 	-	 adj.
  	-	 indistinct
स्पष्टेतर 	-	  spaSTetara 	-	 adj.
  	-	 indistinct
अव्यक्तम् 	-	  avyaktam 	-	 ind.
  	-	 indistinctly
अस्वरम् 	-	  asvaram 	-	 ind.
  	-	 indistinctly
असन्दिग्ध 	-	  asandigdha 	-	 adj.
  	-	  not indistinct
सन्दिग्धता 	-	  sandigdhatA 	-	 f.
  	-	 indistinctness
अप्रकाश 	-	  aprakAza 	-	 m.
  	-	 indistinctness
विक्लेश 	-	  vikleza 	-	 m.
  	-	 indistinctness

 
   अव्यक्त  avyakta  adj.
    unclear    
   अव्यञ्जन  avyaJjana  adj.
    unclear     
   अनच्छ  anaccha adj.
   unclear   
   अवपतित  avapatita adj.
   unclear      
            

 
   अव्यक्त  avyakta n.
   unevolved   
   प्रधान  pradhAna n.
   primary or unevolved matter or nature     
            

 
   अव्यक्त   avyakta   adj.
   unclear   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   unmanifest   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   imperceptible  
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   not clear   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   undeveloped  
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   unknown as quantity or number   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   not manifest  
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   speaking indistinctly   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   undetermined  
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   unapparent   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   stealthy  
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   invisible   
   अव्यक्त  avyakta  adj.
   indistinct  
   अव्यक्त  avyakta  m.
   fool   
   अव्यक्त  avyakta  m.
   universal Spirit  
   अव्यक्त  avyakta  m.
   young monk who has not finished his studies   
   अव्यक्त  avyakta  n.
   unevolved  
   अव्यक्त  avyakta  n.
   primary germ of nature   
   अव्यक्त  avyakta  n.
   primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed     
            

 
   अव्यक्त  avyakta  adj.
    unclear    
   अव्यञ्जन  avyaJjana  adj.
    unclear     
   अनच्छ  anaccha adj.
   unclear   
   अवपतित  avapatita adj.
   unclear      
            

Wilson

English

 अव्यक्त
mfn.
   (-क्तः-क्ता-क्तं)
1 Indistinct,  unapparent,  invisible,  imperceptible.
2 In algebra,  unknown as quantity or number.
m.
  (क्त)
1 VIṢṆU.
2 ŚIVA.
3 KANDARPA or CUPID.
4 A fool.
n.
  (-क्तं)
1 The Supreme Being or universal spirit.
2 Any invisible principle according to the Sāṃkhya philosophy.
3 The soul.
4 Nature,  temperament.
E.
  अ neg. व्यक्त evident,  distinct.

Apte

English

अव्यक्त [avyakta],  a.
 

Indistinct,  not manifest or apparent,  inarticulate
 ˚वर्ण indistinct accents
 Ś.*
  7.17
 फलम- व्यक्तमब्रवीत्.

Invisible,  imperceptible.

Undetermined
 अव्यक्तो$यमचिन्त्यो$यम् Bg.*
  2.25
8.2.

Undeveloped,  uncreated.

(In alg.
 ) Unknown (as a quantity or number).

क्तः N.
  of Viṣṇu.

N.
  of Śiva. 

Cupid.

Primary matter which has not yet entered into real existence.

A fool.

N.
  of an Upaniṣad. -क्तम् (In Vedānta Phil.)

The Supreme Being or Universal Spirit,  Brahman. 

Spiritual ignorance.

The subtle body.

The state of sleep (सुषुप्त्यवस्था).

(In Sāṅ. Phil.) The primary germ of nature (सर्वकारण),  the primordial element or productive principle from which all the phenomena of the material world are developed
 बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति R.*
  13.6
 महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः Kaṭh.,  Sāṅ. K.*
  2.1, 14.16.58.

The Soul.

Nature. अव्यक्तः शंकरे विष्णौ क्लीबे तु महदादिके । परमात्म- न्यात्मनि च त्रिषु स्यादस्फुटे....Nm.  -क्तम् ind.
  Imperceptibly,  indistinctly,  inarticulately. Comp.
   -अनुकरणम् imitating inarticulate or unmeaning sounds
 P.
 V.*
  4.57
 अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ VI.1.98. -आदि a.
  whose beginning is inscrutable
 अव्यक्तादीनि भूतानि Bg.*
  2.28.

क्रिया an algebraic calculation. 

any act of an indistinct character. -पद a.
  inarticulate. -मूर्ति a.
  having an incomprehensible form
 मया... अव्यक्तमूर्तिना Bg.*
  9.4. -मूलप्रभवः the tree of mundane existence (in Sāṅ. Phil.). -राग a.
  dark-red,  ruddy. (-गः) the colour of the dawn
 अव्यक्तरागस्त्वरुणः Ak. -राशिः an unknown number or quantity (in algebra). -लक्षणः,  -व्यक्तः an epithet of Śiva (whose qualities are not perceptible). -लिङ्ग a.
  whose signs are invisible (as a disease). (-ङ्गः) an ascetic (संन्यासी). (-ङ्गम्) the great principle (महत्) (in Sāṅ. Phil.). -वर्त्मन्,  -मार्ग a.
  whose ways are mysterious or inscrutable.-वाच् a.
  speaking indistinctly. -साम्यम् an equation of unknown quantities.

Apte 1890

English

 अव्यक्त a. 1 Indistinct,  not manifest or apparent,  inarticulate
 °वर्ण indistinct accents Ś. 7. 17
 फलमव्यक्तमब्रवीत्. 
2 Invisible,  imperceptible. 
3 Undetermined
 अव्यक्तोयमचिंत्योयं Bg. 2. 25
 8. 20. 
4 Undeveloped,  uncreated. 
5 (In alg.) Unknown (as a quantity or number). 
क्तः 1 N. of Viṣṇu. 
2 N. of Śiva. 
3 Cupid. 
4 Primary matter which has not yet entered into real existence. 
5 A fool. 
क्तं (In Vedānta phil.) 1 The Supreme Being or universal Spirit,  Brahma. 
2 Spiritual ignorance. 
3 The subtle body. 
4 The state of sleep (सुषुप्त्यवस्था). 
5 (In Sān. phil.) The primary germ of nature (सर्वकारण),  the primordial element or productive principle from which all the phenomena of the material world are developed
 बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरंति R. 13. 60
 महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः Kaṭh.,  Sāṅ. K. 2,  10,  14,  16,  58. 
6 The soul. 
7 Nature. 
क्तं ind. Imperceptibly,  indistinctly,  inarticulately. 
Comp. 
अनुकरणं imitating inarticulate or unmeaning sounds
 P. V. 4. 57
 VI. 1. 98. 
आदि a. whose beginning is inscrutable. 
क्रिया {1} an algebraic calculation. {2} any act of an indistinct character. 
पद a. inarticulate. 
मूर्ति a. having an incomprehensible form. 
मूलप्रभवः the tree of mundane existence (in Sān. phil.). 
राग a. darkred,  ruddy. (
गः) the colour of the dawn
 अव्यक्तरागस्त्वरुणः Ak. 
राशिः an unknown number or quantity (in algebra). 
लक्षणः 
व्यक्तः an epithet of Śiva (whose qualities are not perceptible). 
लिंग a. whose signs are invisible (as a disease). (
गः) an ascetic (संन्यासी). (
गं) the great principle (महत्) (in Sān. phil.). 
वर्त्मन्,  
मार्ग a. whose ways are mysterious or inscrutable. 
वाच् a. speaking indistinctly. 
साम्यं an equation of unknown quantities. 

Monier Williams Cologne

English

 अ-व्यक्त mfn.
   undeveloped,  not manifest,  unapparent,  indistinct,  invisible,  imperceptible,  Up.
  
 Pāṇ.
 
 Mn.
   &c.
  

 (in alg.
 ) unknown as quantity or number

 speaking indistinctly

 अ-व्यक्त m.
  (=  परमात्मन्) the universal Spirit,  Mn.
   ix,  50

 N.
  of Viṣṇu,  L.
 

 of Śiva,  L.
 

 of Kāma,  L.
 

 a fool,  L.
 

 N.
  of an Upaniṣad

 (also) a young monk who has not finished his studies,  Śīl.
 

 अ-व्यक्त n.
  (in Sāṅkhya phil.
 ) ‘the unevolved (Evolver of all things)’,  the primary germ of nature,  primordial element or productive principle whence all the phenomena of the material world are developed,  KaṭhUp.
   
 Sāṅkhyak.
  &c.
  

Monier Williams 1872

English

 अव्यक्त अ-व्यक्त,  अस्,  आ,  अम् (rt. अञ्ज्),  unap-
parent,  indistinct,  not manifest,  not to be discerned,  in-
visible,  imperceptible,  unperceived,  undetermined
 (in
algebra) unknown as quantity or number
 (अस्),  m. a
fool
 primary matter which has not yet entered into
real existence
 N. of Viṣṇu
 of Śiva
 of Kāma
or Kandarpa
 (अम्),  n. the supreme being or uni-
versal spirit
 (in Sāṅkhya phil.) ‘the undiscrete, ’
the primary germ of nature,  the primordial element
or productive principle whence all the phenomena of
the material world are developed
 the soul
 nature, 
temperament
 (अम्),  ind. imperceptibly,  indistinctly, 
secretly.
—अव्यक्त-क्रिया,  f. algebraic calculation
any act of an indistinct character or aim.
—अव्यक्त-
गति,  इस्,  इस्,  इ,  going imperceptibly.
—अव्यक्त-
पद,  अस्,  आ,  अम्,  inarticulate.
—अव्यक्त-मूर्ति, 
इस्,  इस्,  इ,  whose form is incomprehensible.
—अ-
व्यक्त-राग,  अस्,  m. dark-red,  the colour of the
dawn.
—अव्यक्त-राशि,  इस्,  f. an unknown number
or indistinct quantity (in algebra).
—अव्यक्त-
लक्षण or अव्यक्त-व्यक्त,  अस्,  m. epithet of
Śiva,  whose qualities are not perceptible.
—अव्य-
क्त-वर्त्मन्,  आ,  आ,  अ,  or
—अव्यक्त-मार्ग,  अस्,  आ, 
अम्,  mysterious in his ways.
—अव्यक्त-वाच्,  क्,  क्, 
क्,  speaking indistinctly.
—अव्यक्त-साम्य,  अम्,  n.
equation of unknown quantities.
—अव्यक्तादि (°त-
आदि),  इस्,  इस्,  इ,  whose beginning is inscrutable.
—अ-
व्यक्तानुकरण (°त-अन्°),  अम्,  n. the imitating of
unarticulated or unmeaning sound.

Macdonell

English

 अव्यक्त a-vi‿akta,  pp. not manifest,  imperceptible
 🞄indistinct
 m.
  universal soul
 n.
  🞄unevolved primordial matter
 primordial 🞄spirit
 -rūpa,  a.
  indistinct,  indefinite
 of uncertain 🞄sex.

Hindi

nonmanifested

Apte Hindi

Hindi

अव्यक्त
"वि*, न* त*" - -
"अस्पष्ट,  अप्रकट,  अदृश्यमान,  अनुच्चरित "

अव्यक्त
"वि*, न* त*" - -
"अदृश्य,  अप्रत्यक्ष"

अव्यक्त
"वि*, न* त*" - -
अनिश्चित

अव्यक्त
"वि*, न* त*" - -
"अविकसित,  अरचित"

अव्यक्त
"वि*, न* त*" - -
अज्ञात

अव्यक्तः
पुं*
  - -
विष्णु

अव्यक्तः
पुं*
  - -
शिव

अव्यक्तः
पुं*
  - -
कामदेव

अव्यक्तः
पुं*
  - -
मूल प्रकृति

अव्यक्तः
पुं*
  - -
मूर्ख

अव्यक्तम्
नपुं*
   - -
ब्रह्म

अव्यक्तम्
नपुं*
   - -
आध्यात्मिक अज्ञान

अव्यक्तम्
नपुं*
   - -
आत्मा

अव्यक्तम्
अव्य* - -
"अप्रत्यक्षरुप से,  अस्पष्ट रूप से ।"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अव्यक्त
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ವಿಷ್ಣು
अव्यक्त
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಶಿವ /ಮಹೇಶ್ವರ
अव्यक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸಾಂಖ್ಯರು ಹೇಳುವ ಪ್ರಧಾನ /ಮೂಲಪ್ರಕೃತಿ
अव्यक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಅಜ್ಞಾನ
अव्यक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಬ್ರಹ್ಮ
अव्यक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಷುಪ್ತ್ಯವಸ್ಥಾ
अव्यक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಜೀವ /ಆತ್ಮ
प्रयोगाः - > "अव्यक्तोऽयमचिन्न्त्योयमविकार्योऽयमुच्यते । तस्मादेवं विदित्वैनं नानुशोचितुमर्हति ॥"
उल्लेखाः - > गीता० २-२५
अव्यक्त
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ವಭಾವ
अव्यक्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಸ್ಪಷ್ಟವಲ್ಲದ /ಅಸ್ಫುಟವಾದ
प्रयोगाः - > "अव्यक्तवर्णरमणीयवचःप्रवृत्तिम्"
उल्लेखाः - > शाकु० ७-१७
अव्यक्त
पदविभागः - > विशेष्यनिघ्नम्
कन्नडार्थः - > ಅಗೋಚರವಾದ /ಕಣ್ಣಿಗೆ ಕಾಣಿಸದ
विस्तारः - > "अव्यक्तः शङ्करे विष्णावव्यक्तं महदादिके । आत्मन्यपि स्यात् अव्यक्तमस्फुटे त्वभिधेयवत्" - विश्व० ।
अव्यक्त
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅಸ್ಫುಟವಾಗಿ
अव्यक्त
पदविभागः - > अव्ययम्
कन्नडार्थः - > ಅಗೋಚರವಾಗಿ

L R Vaidya

English

 avyakta {% (I) a. (f. क्ता) %} 1. Not apparent,  indistinct,  e.g. फलमव्यक्तमब्रवीत्
invisible
undetermined,  अव्यक्तोयमचिन्त्योयम् Bg.ii.25
unknown as a quantity or number (in algebra).

 avyakta {% (II) m. %} 1. Primary matter which has not yet entered into existence
a name of Vishṇu
of Śiva
of Kāmadeva.

 avyakta {% (III) n. %} 1. The primary germ of nature out of which all the phenomena of the material world are developed (in Sānkhya phil.). See Sank.K.10,  बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति R.xiii.60 or महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः Katho.
Brahman (n.)
the soul
ignorance.

Bopp

Latin

 अव्यक्त (KARM. ex अ priv. et व्यक्त q. v.)
1) invisibilis, 
quod sensibus percipi nequit. BH. 2. 25.
2) non perspi-
cuus,  obscurus. BR. 3. 21.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 avyakta,  adj. (= Pali avyatta
 neg. of vyakta,  q.v.), 
(1) ignorant: SP 〔210.3〕 °tā akuśalā
 LV 〔264.20〕 °to [Page079-b] bālo
 Divy 〔301.2〕 °tān apy akuśalān api: 〔617.18〕
(2) (cf. Skt. id.,  Pali avyatta) obscure: avyaktendriyaḥ Karmav 〔31.12〕,  see s.v. jihma.

Lanman

English

 a-vyakta,  a. not manifest
 as m. The
All-soul,  67^17. [√añj.]

Abhyankara Grammar

English

अव्यक्त  (1) indistinct
 inarticulate
 cf. अव्यक्तानुकरणस्यात इतौ P. VI.1.98 also P.V.4.57
 अव्यक्तं अपरिस्फुटवर्णम् Kāś. on P. VI.1.98
 (2) a fault of pronunciation cf. नातिव्यक्तं न चाव्यक्त- मेवं वर्णानुदीरयेत् ।

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अव्यक्त m. auch: ein noch nicht ausstudierter oder noch junger Mönch,  Śīlāṅka 1,  271.

Wordnet

Sanskrit

Synonyms:
  अव्यक्त
adjective
 
यः व्यक्तः नास्ति।
 "अव्यक्तस्य भावस्य केवलं कल्पना एव शक्या।"

Synonyms:
  अस्पष्ट,  अप्रतीत,  अव्यक्त,  अस्फुट
adjective
 
यद् स्पष्टं नास्ति।
 "बालकः अस्पष्टायां भाषायां वदति।"

Synonyms:
  इन्द्रियातीत,  अतीन्द्रिय,  अगोचर,  अप्रत्यक्ष,  परोक्ष,  अभौतिक,  अविषय,  अव्यक्त
adjective
 
यस्य अनुभूतिः ज्ञानेन्द्रियैः न जायते।
 "ईश्वरः इन्द्रियातीतः अस्ति।"

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अव्यक्त
अव्यक्त,  परमात्मन्,  मूर्ख,  स्पष्टेतर
अव्यक्तः परमात्मनि मूर्खे स्पष्टेतरे च निर्दिष्टः ।
verse 5.1.1.842
page 0096

Tamil

அவ்யக்த : தெளிவற்ற,  கண்ணுக்குப் புலப்படாத,  நிச்சயமற்ற,  தெரியாத,  வளர்ச்சி அடையாத.

Mahabharata

English

Avyakta^1 = Kṛshṇa: XII,  1640,  13285
 do.^2,  Mahāpurushastave (read Avyaktamadhya)
 do.^3 = Vishṇu (1000 names)
 do.^4 = Śiva (1000 names^2).

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अव्यक्तः,  पुं,
   (वि + अन्ज + क्त । ततो नञ्समासः ।)विष्णुः । शिवः । कन्दर्पः । इति मेदिनी । मूर्ख इतिहेमचन्द्रः । अस्फुटे त्रि ॥
)

 अव्यक्तं,  क्ली,
   प्रकृतिः । आत्मा । इति हेमचन्द्रः ।महदादि । परमात्मा । इति मेदिनी ॥
(“योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽव्यक्तः सनातनः ।सर्व्वभूतमयोऽचिन्त्यः स एव स्वयमुद्बभौ” ॥
इति मानवे ॥
गणितादौ अज्ञातराश्यादिः । अदृश्यः । साङ्ख्यमतेसर्व्वकारणं रूपादिहीनतया चक्षुराद्यगोचरंप्रधानं महदादि ।“महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः” ।इति कठोपनिषद् ॥
वेदान्तमते सूक्ष्मशरीरं स्वापावस्थायां शब्द-प्रवृत्तिनिमित्तैर्जातिगुणक्रियासम्बन्धैर्वर्ज्जितं नि-र्व्विकारं निराकारं ब्रह्म । परमात्मा,  मायोपा-धिकं ब्रह्म,  सूक्ष्ममतीन्द्रियं लिङ्गग्राह्यं परब्रह्म ।यदुक्तम्,  --“अव्यक्तमिति विज्ञेयं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियम्” ।रूपादिविहीनत्वेन चक्षुराद्यगोचरो योगाभ्या-सावसेयो भावः ।“ब्राह्मं सरः कारणमाप्तवाचोबुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति” । इति रघुवंशे ॥
प्रकृतिः । तथा हि,  -- “यत् सर्व्वस्य जगतोवीजभूतमव्याकृतमनामरूपमतत्वं सर्व्वकार्य्यकार-णशक्तिसमाहाररूपं अव्यक्ताव्याकृताकाशादिना-मवाच्यं परमात्मन्योतप्रोतभावेन समाश्रितं वट-कणिकायामिव वटवृक्षशक्तिः । सत्त्वादिरूपेणनिरूप्यमाणे व्यक्तिरस्य नास्तीत्यव्यक्तम्” ।यदुक्तम् । “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रियमनेक-माश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विप-रीतमव्यक्तम्” ॥
 ० ॥
 सर्व्वभूतानां कारणमकारणंसत्त्वरजस्तमोलक्षणमष्टरूपमखिलस्य जगतः स-म्भवहेतुरव्यक्तं नाम । तदेकं बहूनां क्षेत्रज्ञाना-मधिष्ठानं समुद्र इवोदकानां भावानां” ॥
 इतिसुश्रुतः ॥
“अनादिः पुरुषो नित्यो विपरीतस्तु हेतुजः ।सदकारणवन्नित्यं दृष्टं हेतुमदन्यथा ॥
तदेव भावादग्राह्यं नित्यत्वान्न कुतश्चन ।भावाज्ज्ञेयं तदव्यक्तमचिन्त्यं व्यक्तमन्यथा” ॥
 इति ॥
“अव्यक्तमात्मा क्षेत्रज्ञः शाश्वतो विभुरव्ययः” ।इति च ॥
“अतोऽन्यत् पुनरव्यक्तं लिङ्गग्राह्यमतीन्द्रियं” ॥
इति च ॥
“अव्यक्तमस्य क्षेत्रस्य ज्ञेत्रज्ञमृषयो विदुः” ॥
इति च चरकः ॥
)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अव्यक्त पु०
  वि + अन्ज--क्त न०
  त० । १ विष्णौ,  २ कामे,  ३ शिवे, सांख्यमते सर्व्वकारणे,  ४ प्रधाने,  रूपाद्यहीनतया चक्षुराद्य-गोचरत्वात्तथात्वम्,  वेदान्तमते नामरूपाभ्यामव्याकृते५ अज्ञाने ६ सूक्ष्म शरीरे ७ सुषुप्त्यवस्थायां च शब्दप्रवृत्ति-निमित्तैर्जातिगुणादिभिर्वर्ज्जिते निराकारे ८ ब्रह्मणि न०
  ।९ अस्पष्टे वस्तुमात्रे त्रि०
  । “हेतुमदनित्यमव्यापि सक्रि-यमनेकमाश्रितं लिङ्गम् । सावयवं परतन्त्रं व्यक्तं विव-रीतमव्यक्तम्” सा० का० । हेतुमत्त्वादिभिर्व्यक्तधर्म्मैर्विर-हितमव्यक्तम् । “अव्यक्तं त्रिगुणाल्लिङ्गात्” सा० सू० ।“तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताव्यक्तज्ञ विज्ञानात्” सा० का० ।“महत्तत्वं सुखदुःखमोहात्मकद्रव्योपादानं सुखदुःखमो-हात्मकत्वे सति कार्य्यत्वात् तथाभूतघटादिवत् ।महदादिकं स्वोपहितत्रिगुणात्मकोपादानं कार्य्यत्वात्घटवत् इत्थमव्यक्तानुमानम् दर्शितम्” सा० प्र० भा० ।“बुद्धेरिवाव्यक्तमुदाहरन्ति” रघुः । वेदान्तिभिः नामरूपा-भ्यामव्याकृतमज्ञानमेव मूलकारणतया अव्यक्ततया च स्वीकृतंतत्रैव प्रकृतिघर्म्माणां सर्वेषामन्तर्भावात् “अव्यक्तादीनिभूतानि व्यक्तमध्यानि भारत! । अव्यक्तनिधनान्येव तत्रका परिदेवनेति” गीतोक्तेरपि तत्रैव तात्पर्य्यम् तद्द्वारैवब्रह्मणः जगज्जन्मादिहेतुत्वम् “व्यक्तकारणमव्यक्तं नित्यंसदसदात्मकम्” मनूक्तावपि तद्रूपमज्ञानमेवाव्यक्तशब्देनाभि-धीयते तस्य च प्रवाहरूपेणावस्थितत्वात् नित्यत्वम्“महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः । पुरुषान्न परंकिञ्चित् सा काष्ठा सा परा गतिः” श्रुतौ तु अव्यक्तशब्देनसूक्ष्मशरीरमिति शा० सूत्रे भाष्ये च व्यवस्थापितम् यथा“आनुमानिकमप्येकेषामिति चेन्न शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेर्दर्शयति च” सू० । “आनुमानिकमपि अनुमाननि-रूपितं प्रधानमेवैकेषां शाखिनां शब्दवदुपलभ्यते । काठकेहि पठ्यते “महतः परमव्यक्तमव्यक्तात् पुरुषः परः” इतितत्र य एव यन्नामानो यत्क्रमकाश्च महदव्यक्तपुरुषाः स्मृति-प्रसिद्धास्त एवेह प्रत्यभिज्ञायन्ते तत्राव्यक्तमिति स्मृतिप्रसिद्धेःशब्दादिहीनत्वान्न व्यक्तमव्यक्तमिति व्युत्पत्तिसम्मवात् स्मृतिप्रसिद्धं प्रधानमभिधीयते अतस्तस्य शब्दवत्त्वादशब्दत्वमनुप-पन्नं तदेव जगतः कारणं श्रुतिस्मृतिन्यायप्रसिद्धिभ्य इतिचेन्नैतदेवम् नह्येतत् काठकवाक्यं स्मृतिप्रसिद्धयोर्महदव्यक्त-योरस्तित्वपरम् नह्यत्र यादृशं स्मृतिप्रसिद्धं स्वतन्त्रं कारणंत्रिगुणं प्रधानं तादृशम्प्रत्यभिज्ञायते । शब्दमात्रं ह्यत्राव्य-क्तमिति प्तत्यभिज्ञायते स च शब्दो न व्यक्तमव्यक्तमितियोगिकत्वादन्यस्मिन्नपि सूक्ष्मे दुर्लक्ष्ये प्रयुज्यते न चायंकस्मिं श्चिद्रूढः । या तु प्रधानवादिनां रूढिः सा तेषामेवपारिभाषिकी सती न वेदार्थनिरूपणे कारणभावं प्रतिपद्यते ।नच क्रमसामान्यात् समानार्थप्रतिपत्तिर्भवति तद्रूपप्रत्यभि-ज्ञाने । न हाश्वस्थामेगां पश्यन्नश्वोऽयमित्यमूढोऽध्यवस्यति ।प्रकरणनिरूपणाच्चात्र न परकल्पितं प्रधानं प्रतीयते शरीररूपकविन्यस्तगृहीतेः । शरीरं ह्यत्र रथरूपकविन्यस्तम-व्यक्तशब्देन परिगृह्यते कुतः? प्रकरणात् परिशेषतश्च ।तथाहि अनन्तरातीतो ग्रन्थः आत्मशरीरादीनां रथि-रथादिरूपककॢप्तिं दर्शयति । “आत्मानं रथिनं विद्धिशरीरं रथमेव तु । बुद्धिन्तु सारथिं विद्धि मनः प्रग्रहमेव च ।इन्द्रियाणि हयानाहुर्विषयांस्तेषु गोचरान् । आत्मे-न्द्रियमनोयुक्तं भोक्तेत्याहुर्मनीषिण” इति शेषेच “इन्द्रि-यादिभिरसंयतैः संसारमधिगच्छति । संयतैस्त्वध्वनः पारन्त-द्विष्णोः परमं पदममाप्नोतीति” दर्शयित्वाकिं तदध्वनः पार-म्परम्पदमित्यस्यामाकाङ्क्षायान्तेभ्यएव प्रकृतेभ्य इन्द्रियादिभ्यःपरत्वेन परमात्मानमध्वनः पारं विष्णोः परम्पदं दर्शयति ।“इन्द्रियेभ्यः पराह्यर्था अर्थेभ्यश्च परं मनः । मनसस्तुपरा बुद्धिर्बुद्धेरात्मा महान् परः । महतः परमव्यक्तमव्यक्तात्पुरुषः परः । पुरुषान्न परं किञ्चित् सा काष्ठा सा परा-गतिरिति” । तत्र यएवेन्द्रियादयः पूर्व्वस्यां रूपक-कल्पनायामश्वादिभावेन प्रकृताः त एवेह परिगृह्यन्तेप्रकृतप्रक्रियाऽपरिहाराय । तत्रेन्द्रियमनोबुद्धयस्तावत्पूर्व्वत्रेह च समानशब्दा एव अर्थास्तु ये शब्दादयो विषयाइन्द्रियहयगोचरत्वेन निर्द्दिष्टास्तेषाञ्चेन्द्रियेभ्यः परत्वम्इन्द्रियाणाञ्च ग्रहत्वं विषयाणामतिग्रहत्वमिति श्रुति-प्रसिद्धेः । विषयेभ्यश्च मनसः परत्वं मनोमूलत्वाद्विषये-न्द्रियव्यवहारस्य । मनसस्तु परा बुद्धिः,  बुद्धिर्ह्यारुह्यभोग्यजातं भोक्तारमुपसर्पति । बुद्धेरात्मा महान् परः यःसः आत्मानं विद्धीति रथित्वेनोपक्षिप्तः कुतः? आत्म-शब्दात् । भोक्तुश्च भोगोपकरणात् परत्वोपपत्तेः ।महत्त्वञ्चास्य स्वामित्वादुपपन्नम्” । “तदेवं पूर्व्वावरालोच-नायां नास्त्यत्र परकल्पितस्य प्रधानस्यावकाशः” भा० ।“सूक्ष्मन्तु तदर्हत्वात्” सू० “उक्तमेततप्रकरणपरिशे-षाभ्यां शरीरमव्यक्तशब्दं न प्रघानमिति । इदमिदा-नीमाशङ्क्यते कथमव्यक्तशब्दार्हत्वं शरीरस्य,  यावतास्थूलत्वात् स्पष्टतरमिदं शरीरं व्यक्तशब्दार्हमस्पष्टवचन-स्त्वव्यक्तशब्द इति अतौत्तरमुच्यते “सूक्ष्मन्त्विह” कारणा-त्मना शरीरं विवक्ष्यते सूक्ष्मस्याव्यक्तशब्दार्हत्वात् ।यद्यपि स्थूलमिदं शरीरं न स्वयमव्यक्तशब्दमर्हति तथापितस्य त्वारम्भकं भूतसूक्ष्ममव्यक्तशब्दमर्हति प्रकृतिशब्दश्चविकारे दृष्टः यथा “गोभिःश्रीणीत मत्सरसिति” । तथाचश्रुतिः “तद्धेदं तर्ह्यव्याकृतमासीदिति” इदमेव व्याकृतं नाम-रूपविभिन्नं जगत्प्रागवस्थायां परित्यक्तव्याकृतनामरूपंवीजशक्त्यवस्थमव्यक्तशब्दयोग्यन्दर्शयति” भा० । परम-ब्रह्मपरत्वे “ये चाप्यक्षरमव्यक्तं तेषां के योगवित्तमाः”“क्लेशोऽधिकतरस्तेवामव्यक्तासक्तचेतसाम्” इति च गीता ।“योऽसावतीन्द्रियग्राह्यः सूक्ष्योऽव्यक्तः सनातनः”मनुः विष्णोतु “अनेकमूर्त्तिरव्यक्तः शतमूर्त्तिः सनातनः”इति विष्णुस० । अप्रकाशितार्थे “तमशेषमस्या-व्यक्तव्यवहारसूचितमर्थं मगसा जग्राह” काद०“ततः स्वयम्भूर्भगवानव्यक्तं व्यञ्जयन्निदम्” मनुःसंख्याविशेषेणानवगते गणितशास्त्रोक्ते १० राशिभेदे तच्चवीजनाम्ना व्यवह्रियते “उत्पादकं यत् प्रवदन्ति बुद्धेरधि-ष्ठितं सत् पुरुषेण सांख्याः । व्यक्तस्य कृत्स्नस्य तदेकवीजमव्यक्तमीशं गणितञ्च वन्दे । पूर्ब्धंप्रोक्तं व्यक्तमव्यक्तवीजप्रायप्रश्नानो विनाऽव्यक्तयुक्त्या” इत्युपक्रम्य “यावत्तावत्-कालकोनीलकोऽन्यः वर्ण्णः पीतो लोहितश्चैतदाद्याः ।अव्यक्तानां कल्पिता मानसंज्ञास्तत्संख्यानं कर्त्तुमा-चार्य्यवर्य्यैः” वीजग० तच्च चतुर्विधं यथोक्तम्तत्रैव “यावत्तात्कल्प्यमव्यक्तराशेर्मानं तस्मिन् कुर्व्वतोद्दिष्टमेव । तुल्यौ पक्षौ साधनीयौ प्रयत्नात्त्यक्त्वाक्षिप्त्वा वापि सङ्गुण्य भक्त्वा । एकाऽव्यक्तं शोधयेदन्यप-क्षाद्रूपाण्यन्यस्येतरस्माच्च पक्षात् । शेषाव्यक्तेनोद्धरेद्रूपशेषंव्यक्तं मानं जायतेऽव्यक्तराशेः । अव्यक्तानां द्व्यादि-कानामपीह यावत्तावद्व्यादिनिघ्नं हृतं वा । युक्तोनं वाकल्पयेदात्मबुद्ध्या मानं क्कापि व्यक्तसेवं विदित्वा । तत्रप्रथममेकवर्ण्णसमीकरणं द्वितीयमनेकवर्ण्णसमीकरणं वीजम् ।यत्र वर्ण्णस्य द्वयोर्वा बहूनां वा वर्ग्गादिगतानां समो-करणं तन्मध्यमाहरणम् । यत्र भावितस्य तद्धावितमितिवीजचतुष्टयं वदन्त्याचार्याः । तत्र प्रथमं तावदुच्यते पृच्छ-केन पृष्टे सत्युदाहरणे योऽव्यक्तराशिस्तस्य मानं यावत्तावदेकं द्व्यादिं वा प्रकल्प्य तस्मिन्नव्यक्तराशौ उद्देशका-लापवत्सर्व्वङ्गुणनभजनत्रैराशिकपञ्चराशिकश्रेढीफलक्षेत्रव्य-वहारादिगणनेन कार्य्यम् । तथा कुर्व्वता द्वौ पक्षौ प्रयत्ने-न समौ कार्य्यौ । यद्यालापे समौ पक्षौ न स्तः ।तदैकतरे न्यूने पक्षे किञ्चित्प्रक्षिप्य ततः अघिकपक्षात्ता-वदेव विशोध्य वा न्यूनं पक्षं केनचित्सङ्गुण्य वाधिकं पक्षंतावतैव भक्त्वा समौ कार्य्यौ । ततस्तयोरेकस्य पक्षस्याव्यक्तमन्यपक्षस्याव्यक्ताच्छोद्ध्यम् अव्यक्तवर्गादिकमपि । अन्यपक्षरू-पाणि इतरपक्षरूपेभ्यः शोध्यानि । यदि करण्यः सन्ति तदाताअपि उक्तप्रकारेण शोध्याः । ततोऽव्यक्तराशिशेषेण रूपशेषे भक्ते यल्लभ्यते तदेकस्याव्यक्तस्य मान व्यक्त जायते ।तेन कल्पितोऽव्यक्तराशिरुत्याप्यः ॥
 यत्रोदाहरणे द्व्यादयोऽव्यक्तराशयोभवन्ति तदा तस्यैकं यावत्तावत्प्रकल्प्य अन्ये-षां द्व्यादिभिरिष्टैर्गुणितं भक्तं वा इष्टैः रूपैरूनं युतं वायावत्तावदेव प्रकल्प्यम् ॥
 अथ वा एकस्य यावत्तावदन्येषांव्यक्तान्येव मानानि प्रकल्प्यानि । सर्वं विदित्वेति यथाक्रिया निर्वहति तथा बुद्धिमता ज्ञात्वा शेषाणामव्यक्तानिव्यक्तानि वा कल्प्यानीत्यर्थः । उदाहरणम् । एकस्य रूपं त्रिशतीषडश्वा अश्वा दशान्यस्य तु तुल्यमूल्याः । ऋणं तथारूपशतं च तस्य तौ तुल्यवित्तौ च किमश्वमूल्यम् । यदाद्यवित्तस्य दलं द्वियुक्तं तत्तुल्यवित्तोयदि वा द्वितीयः ।आद्योधनेन त्रिगुणोऽन्यतोवा पृथक् पृथङ्मे वद वाजि-मौल्यम् । अत्राश्वमौल्यमज्ञातं तस्य मानं यावत्ता-वदेकं प्रकल्पितं या १ तत्र त्रैराशिकं यद्य्येकस्य यावत्तावन्मूल्यं तदा षण्णां किमिति न्यासः । १ । या १ । ६ ।फलभिच्छागुणं प्रमाणभक्तं लब्धं षण्णामश्वानाम्मूल्यंया ६ अत्र रूपशतत्रये प्रक्षिप्ते जातमाद्यस्य धनं या ६ रू ३००एवं दशानां मौल्यः या १० अत्र रूपशते चर्ण-गते प्रक्षिप्ते जातं द्वितीयस्य धनं या १० रू १००एतौ समधनाविति पक्षौ स्वत एव समौ जातौ समशोध-नार्थं न्यासः या ६ रू ३००या १० रू १००अथ एकाव्यक्तं शोधयेदन्यपक्षादिति आद्यपक्षाव्यक्तेऽ-न्यपक्षाव्यक्ताच्छेधिते शेषं या ४ । द्वितीयपक्षरूपेषु आद्य-पक्षरूपेभ्यः शोधितेषु शेषं रू ४०० अव्यक्तराशिशेषेणया ४ रूपशेषे रू ४०० उद्धृते लब्धमेकस्य यावत्तावतो-मानं व्यक्तं १०० यद्येकाश्वस्वेदं मौल्यं तदा षणांकिमिति त्रैराशिकेन लब्धे षण्णां मौल्ये ६०० रूपकशतत्रय-युते ९०० जातमाद्यस्य धनम् । एवं द्वितीयस्यापि ९००” वीजग०एवमनेकवर्गादीनामप्युदाहरणादीनि तत्रैव दृश्यानि ।

Capeller

German

 अव्यक्त unerschlossen,  unbestimmt,  undeutlich.
°रूप von unbestimmter Form o.
Art.

Burnouf

French

 अव्यक्त अव्यक्त a. (अ priv.) imperceptible. invisible, 
sombre,  obscur.
		 Au fig. insaisissable
 aux sens.
indiscernable.
		 Stupide. -- S. m.
  surnom de विष्णु,  शिव, 
कन्दर्प। -- S. n.
  l'Invisible,  l'Etre suprême
		 l'âme
		 la
nature propre de qqn. 
अव्यक्तादिन् a. (आदि) dont le commencement est
insaisissable.
अव्यक्लमूर्तिन् a. (मूर्ति) qui a une forme insaisissable.
अव्यक्तराग m.
  (राग) rouge-noir,  aurore.

Stchoupak

French

 अ-व्यक्त-
 a. v. non développé 
 invisible,  indistinct 
 m.
  Esprit
Suprême 
 m.
  ou nt. élément primordial 
 -मयी- f.
  (science du)
suprasensible.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.