| YouTube Channel

अविस्मरण (avismaraNa)

 
शब्दसागरः
English
अविस्मरण
n.
 (-णं) Remembering, not forgetting.
E.
 अ neg. विस्मरण forget-
ting.
Wilson
English
अविस्मरण
n.
 (-णं) Remembering, not forgetting.
E.
 अ neg. विस्मरण forgetting.
Monier Williams 1872
English
अविस्मरण अ-विस्मरण, अम्, n. or अ-विस्मृति,
इस्, f. not forgetting, remembering, recollection.
Shabdartha Kaustubha
Kannada
अविस्मरण
पदविभागः - > नपुंसकलिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಮರೆಯದಿರುವಿಕೆ /ನೆನಪು /ಸ್ಮರಣೆ
निष्पत्तिः - > अभावे न० त० ।
व्युत्पत्तिः - > न विस्मरणम्
Edgerton Buddhist Hybrid
English
a-vismaraṇa (nt.
neg. of Skt. vismaraṇa), non-forgetting: -dharmāvi° Mvy 〔784〕.
Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch
German
अविस्मरण n. das Nichtvergessen, das Erinnern, Rasas. 46, 14.
वाचस्पत्यम्
Sanskrit
अविस्मरण
न०
 अभावे
न०
 त० । १ विस्मरणाभावे स्मरणेविस्मरणञ्चानुभूतपदार्थस्य कालरोगादि प्रयोज्यः स्मरणाभावःसच अनुभूतविषयेषूद्भूतसंस्कारस्यापि प्रणिधानादिकारणा-न्तराभावात् अनुद्बुद्धतया स्मृतिरूपकार्य्याजनने, रोगा-दिना नाशने च भवति । तदभावः अविस्मरणं तत्र च प्रणि-धानादिसहकृतसंस्कारस्य स्मरणजनकता रोगाद्यनभि-भवनीयता च । यथाह गौ० सू० । “प्रणिधानलिङ्गा-दिज्ञानानामयुगपद्भावाद्यु गपदस्मरणम्” । “प्रणिधानं चित्तै-काग्य्रं सुष्मूर्षेति यावत् लिङ्गज्ञानं उद्वोधकम् उद्वोधका-नामानन्त्यादादिपदं ज्ञानात्परतोयोजनीयं तस्य क्रमात्स्मरणक्रमः यदि च युगपदुद्बोधकानि तदा तावद्विषयकमेकंस्मरणमिष्यत एव यथा पदज्ञानादाविति मन्तव्यम्वृत्तिः” । प्रणिधानादीनि च स्मृतिकारणानि तत्रैवोक्तानि ।“प्रणिधाननिबन्धाभ्यासलिङ्गलक्षणसादृश्यपरिग्रहाश्रयाश्रितसम्बन्धानन्तर्य्यवियोगैककार्य्यविरोधातिशयप्राप्तिव्यवधानसुखदुःखेच्छाद्वेषभयार्थित्वक्रियारागधर्म्माधर्म्मनिमित्तेभ्यः”“स्मरणमित्थनुवर्त्तते निमित्तशब्दस्य द्वन्द्वात् परं श्रुतस्य प्रत्येकमभेदेनान्वयः । प्रणिधानं मनसोविषयान्तरसञ्चारवारणम्, निबन्धएकग्रन्थोपनिबन्धनं यथा प्रमाणेन प्रमेयादिस्मरणम्, अभ्यासः संस्कारबाहुल्यम्, एतस्य यद्यपि नोद्वोधकत्वं तथापितादृशे शीघ्रमुद्बोधकसमवधानं स्यादित्याशयेन तदुपन्यासः ।अभ्यासोदृढतरसंस्कारः उद्बोधकत्वेनोक्तैति केचित् लिङ्गंव्याप्यं व्यापकस्य स्मारकं, लक्षणं यथा कपिध्वजादि अर्जु-नादेः, सादृश्यं देहादेः । परिग्रहः स्वीकारस्तस्य स्वस्वामिभावोऽर्थः तदेकतरेणान्यतरस्मरणम्, आश्रयाश्रितौ राजादितत्परिजनौ परस्परस्मारकौ, सम्बन्धोगुरुशिष्यभावादिः, गो-वृषन्थायात् पृथगुक्तः । आनन्तर्य्यं प्रोक्षणावघातादेः, वियोगोयथा दारादेः, एककार्य्या अन्तेवासिप्रभृतयः परस्परस्मार-काः । विरोधादहिनकुलादेरन्यतरेणापरस्मरणम् । अतिशयःसंस्कारौपनयनादिराचार्य्यादिस्मारकः, प्राप्तिर्धनादेर्दातारंस्मारयति, व्यवधानमावरणं यथा खड्गादेः कोषादि । सुखदुःस्वयोरन्यतरेणापरस्य ताभ्यां तत्प्रयोजकस्य वा स्मरणम्, इच्छाद्वेषौ यद्विषयकतया गृहीतौ तस्य स्मारकौ, भयंमरणादेर्भयहेतोर्व्वा स्मारकम्, अर्थित्वं दातुः, शाखादेःक्रिया वाय्वादेः, रागात्प्रीतेः पुत्रादेः स्मरणं, ” धर्म्मा-घर्म्माभ्यां जन्मान्तरानुभूतसुखदुःखसाधनयोः प्रागनुभूतसुखादेश्च स्मरणमिति । तेषु च किञ्चित्, स्वरूपसत्किञ्चच्चज्ञातमुद्बोधकं शिष्यव्युत् पादनाय चायं प्रपञ्चः” वृत्तिः ।कणादेन तु स्मृतिसाधारणकारणमुक्तं यथा “आत्मम-नसोः संयोगविशेषात् संस्काराच्च स्मृतिः” सू० “उत्पद्यतइति शेषः संयोगविशेषः प्रणिधानादिसन्निधानम्, एत-स्मादसमवायिकारणादात्मनि समवायिनि स्मृतिर्विद्या-विशेष उत्पद्यते, निमित्तकारणमाह संस्कारादिति चकारेणव्यापारी पूर्व्वानुभवः समुच्चीयते, अनुभवयाथार्थ्याया-थार्थ्यमियमनुविधत्ते, रज्जुं भुजङ्गतयोपलभ्य पलायितस्यतथैव स्मृतेः नचं सततं स्मृतिप्रसङ्गः, संस्कारोद्वोधा-धीनत्वात्, तदुक्तं प्रशस्तदेवपादैः “लिङ्गदर्शनेच्छानुस्मरणा-द्यपेक्षादात्ममनसोः संयोगविशेषात् पट्वभ्यासादरप्रत्यय-जनिताच्च संस्कारादॄष्टश्रुतानुभूतेषु शेषानुव्यवसायस्मरणे-च्छाद्वेषहेतुरतीतविषया स्मृतिः” इति । आर्षं ज्ञानंसूत्रकृता पृथङ्ग लक्षितं, योगिप्रत्यक्षान्तर्भावितं, पदार्थ-प्रदेशाख्ये तु प्रकरणे तदुक्तं तद्यथा “आम्नायविधातॄ-णामृषीणामतीतानागतवर्त्तमानेष्वर्थेषु धर्म्मादिषु ग्रन्थोप-निवद्धेषु वा लिङ्गाद्यनपेक्षादात्ममनसोः संयोगाद्धर्म्मविशे-षाच्च प्रातिभं ज्ञानं यदुत्पद्यते तदार्षम्” इति तच्च कदा-चिल्लौकिकानामपि भवति यथा कन्यका वदति “श्वो मेभ्राता गन्तेति हृदयं मे कथयतीति” उप० । संस्कारनाशकानि च रोगकालजन्मान्तरादीनि ।
न०
 ब० स्मृतियुक्ते
त्रि०