धातुः: वा
मूलधातुः: वा
धात्वर्थः: गति-गन्धनयोः
गणः: अदादिः
कर्मकत्वं: सकर्मकः
इट्त्वं: अनिट्
उपग्रहः: परस्मैपदी
रूपम्: वाति


ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Madhavlya Dhatu Vritti is about Dhatus

वा (अर्थः)  गति,गन्धनयोः
(वाति) इत्यादि  यातिवत् (वाजयति) "वो विधूनने जुक्''इति णौ जुक् विधूननं कम्पनम् ; अन्यत्र पुगेव, (वापयति) इति ( निर्वाणः ) "निर्वाणोऽवाते'' इति धात्वर्थस्य अवाताधिकरणत्वे निष्ठानत्वं निपात्यते वाते तु निर्वातो वातः, निर्वातं वातेन इति नत्वं न भवति आद्युदात्तो वातशब्दो "हसिभृगृण्वाम्'' इति तनि द्रष्टव्यः वातानां समूहो ( वात्या ) "पाशादिभ्यो य'' इति यः ( वातूलः ) "वातात्समूहे च''इत्यूलच् च शब्दादयं न सहत हत्यर्थोऽपि ( वातवान्, वातूलः ) सिध्मादिषु "वातदन्तबलललाटानामूङ् च' इति पाठाल्लचि ऊङ् चागमः "यस्य'' इति लोपः वातरोगी, ( वातकी ) "वातातिसाराभ्यां कुक्च'' इति मत्वर्थे इनिः, कुगागमश्च वातस्य शमनं कोपनं वा वातिकं, तस्य निमित्तप्रकरणे [ वातपित्तश्लेष्मभ्यश्शमनकोपनयोरुपमसङ्ख्यानम् ] इति ठक् ( वायुः ) "कुपावाजी'' इत्युणि युगागमः वायुर्देवताऽस्य (वायव्यम् ) "वाय्वृतुपित्रुषसो यत्'' इति यत् ओर्गुणे "वान्तो यि'' इत्यवादेशः "ह्वावामश्च'' इत्यत्र अकर्मकत्वात् अस्याग्रह इति न्यासेः तत्पाशादौ "वाता वान्ति दिशो दश' इति भाष्ये सकर्मकस्य दर्शनादयुक्तम् तथा व भट्टभास्करोऽपि "असन्मृष्टो जायसे मातृवोः, इत्यत्र मातृवोः मातापितृभावं वान्त्योरिति सकर्मकत्वमाह एवं च "ह्वावामश्च'' इत्यत्र "ह्वयतिना सानुबन्धकेन साहचर्याद् अकर्मकत्वाच्च वा गतिगन्धनयोःमा माने इत्येतयोरग्रहणम्, इति हरदत्तेन अकर्मकत्वस्य हेतोः कथनमन्यमताभिप्रायं द्रष्टव्यम् शोषणे वायति तन्तुसन्ताने वयतीति शपि गतम्  40

वा गति,गन्धनयोः 
- वाति । ववौ । वाजयति । वापयति  ।निर्वाणः । निर्वातः ।। 41 ।।

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Various kridanta words of Dhatus.

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“ष्णै वेष्टने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘शोभायां च’ इत्येके। </li> <li>‘स्नातीति शौचे स्नः स्नायेदिति चेच्छन्ति केचन।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘ष्टै’ इत्येव प्रायपाठः। </li> <li>‘उष्णीषं स्नायतेः’ <a href="#foot_krm04">4</a> इत्यत्र स्कन्दस्वामिना “उष्णीपं शिरोवेष्टनम्, स्नायतेः शौचार्थस्य वेष्टनार्थस्य वा;</li> <li> उभयस्यापि तत्र सम्भवात्” इति विवृतम्। </li> <li>तेन धातुरयं भ्वादावपीति पुरुषकारे <a href="#foot_krm05">5</a> सप्रमाणं साधितम्। </li> <li>रूपाणि सर्वाण्यपि पायतिवत् <a href="#foot_krm06">6</a> बोध्यानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१८८६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-९२३। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १२)</li> <li id="foot_krm04">04 => (निरुक्तम् ७-१२)</li> <li id="foot_krm05">05 => (श्लो। १२)</li> <li id="foot_krm06">06 => (१०६२)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“शकॢ शक्तौ”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘शङ्कते शकि शङ्कायां शक्तौ शक्नोति मर्षणे।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘शकॢञ्--’ इति काशकृत्स्नः। </li> <li>‘उभयपदी’ इति कातन्त्रशाकटायन- वोपदेवादयः। </li> <li>शाककः-किका, शाककः-किका, शिशक्षकः-क्षिका, शाशककः-शिका;</li> <li> शक्ता-त्री, शाकयिता-त्री, शिशक्षिता-त्री, शाशकिता-त्री;</li> <li> शक्नुवन्-ती, शाकयन्-न्ती, शाकयमानः, <a href="#foot_krm04">4</a> शिक्षमाणः, शाशक्यमानः;</li> <li> शक्तम्-क्तः, शक्तवान्, शकितः, हरिः द्रष्टुं शकितः, शक्तो वा, शाकितः, शिक्षितः, शाशकितः-तवन्;</li> <li> <a href="#foot_krm05">5</a> इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि दैवादिकशक्यतिवत् <a href="#foot_krm06">6</a> ज्ञेयानि। </li> <li>शक्यम्, <a href="#foot_krm07">7</a> शक्नुवानः, शक्तिः, <a href="#foot_krm08">8</a> शका, <a href="#foot_krm09">9</a> शेकिवान्, <a href="#foot_krm10">10</a> शकः <a href="#foot_krm11">11</a>, शक्तिः, <a href="#foot_krm12">12</a> शाकः, शकटम्, शकृत्, शक्वा-शक्वरी, शक्या, शक्रः, शकलम्, शक्लम्, शकुनः-शकुनिः-शकुन्तः-शकुन्तिः, इमानि रूपाण्यधिकान्यत्रेति विशेषः। </li> <li>एतेषां रूपाणां निष्पत्तिप्रकारो दैवादिकधातावेव लिखितः। </li> <li>तत्रैव द्रष्टव्यः।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१६७२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (५-स्वादिः-१२६१। अक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। ४३)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[६। ‘शिक्षेर्जिज्ञासायाम्’ (वा। ३-२-१) इति सन्नन्तात् जिज्ञासार्थे तङेव। ‘पूर्ववत् सनः’ (१-३-६२) इत्यस्यापवादः। अभ्यासलोपादिकं शकधातुवत् बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [पृष्ठम्१२८१+ २७]</li> <li id="foot_krm06">06 => (१६७०)</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। शतरि स्वादित्वात् श्नुप्रत्ययः। उवङादेशः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[२। स्त्रियां भिदादिपाठात् (३-३-१०४) अङ्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[३। लिटः क्वसुप्रत्यये, ‘अत एकहल्मध्ये--’ (६-४-१२०) इति एत्वाभ्यासलोपयोः, ‘वस्वेकाजाद्घसाम्’ (७-२-६७) इतीडागमः। छान्दसोऽपि क्वसुः लोके बहुलं प्रयुज्यते इत्यसकृदधस्तात् प्रतिपादितमस्माभिः। काशिकायाम् (७-२-६७) उदाहृतोऽयं शब्दः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[४। पचाद्यचि रूपमेवम्। शकः देशविशेषः। राजविशेषो वा।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [देशः]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[५। ‘हलश्च’ (३-३-१२१) इति संज्ञायां घञ्। शाकः = वार्ताकादिः।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“वा गतिसुखसेवनयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘वात सुखसेवनयोः’ इति धातुवृत्तिबालमनोरमादिषु दृश्यते। </li> <li>‘सुखाप्ति- गतिसेवासु’ इति वोपदेवः। </li> <li>‘वात गतिसुखसेचनयोः--गतौ सुख- समाप्तौ’ इति काशकृत्स्नः। </li> <li>वापकः-पिका, विवापयिषकः-षिका, वापयिता-त्री, विवापयिषिता-त्री;</li> <li> इत्यादिकानि रूपाणि सर्वाण्यपि चौरादिककालयतिवत् <a href="#foot_krm03">3</a> ज्ञेयानि। </li> <li>आदन्तत्वात् ण्यन्ते सर्वत्रास्य युगागमघटितरूपाणीति ज्ञेयम्।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१५८५)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१८८५। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (१७५)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“वा गतिगन्धनयोः”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘गतिगन्धनयोर्वाति वायतीति तु शोषणे। </li> <li>वयते वयतीत्येवं तन्तुसन्तान इष्यते।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>“… हेमचन्द्रस्तु ‘वा तण्’ इति पठित्वा ‘सुखसेवनयोरित्येके’ इति चोक्त्वा ‘वेत्येके’ इत्यप्याह” इति पुरुषकारवचनमत्रानुसन्धेयम्। </li> <li>‘अर्दनं हिंसनं च गन्धनम् इति लीलाशुकः’ इति धातुकाव्ये <a href="#foot_krm04">4</a>। </li> <li>‘गन्धनं-- सौरभ्यकरणम्’ इति सहस्रनामभाष्ये। </li> <li>‘-- गमनहिंसयोः’ इति वोपदेवः। </li> <li>‘-- गतिगन्धनयोः--चलने दुर्गन्धे च’ इति काशकृत्स्नः। </li> <li>वायकः-यिका, <a href="#foot_krm05">5</a> वाजकः-जिका, वापकः-पिका, विवासकः-सिका, वावायकः-यिका;</li> <li> वाता-त्री, वापयिता-त्री, वाजयिता-त्री, विवासिता-त्री, वावायिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> वान्-न्ती, <a href="#foot_krm07">7</a> वापयन्-वाजयन्-न्ती, विवासन्-न्ती;</li> <li> -- वास्यन्-न्ती-ती, वापयिष्यन्-वाजयिष्यन्-न्ती-ती, विवासिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm08">8</a> व्यतिवानः, वापयमानः, वाजयमानः, -- वावायमानः;</li> <li> -- वापयिष्यमाणः-वाजयिष्यमाणः, -- वावायिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm09">9</a> वातम्-तः, <a href="#foot_krm10">10</a> निर्वाणः <a href="#foot_krm11">11</a>, निर्वातो <a href="#foot_krm12">12</a>, वापितः, वाजितः, विवासितः, वावायितः-तवान्;</li> <li> वातः, <a href="#foot_krm13">13</a> वानः, वापः, वाजः, वातूलः, <a href="#foot_krm14">14</a> विवासुः, वावायः;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> प्रणिवातव्यम्, वापयितव्यम्-वाजयितव्यम्, विवासितव्यम्, वावायितव्यम्;</li> <li> वानीयम्, वापनीयम्-वाजनीयम्, विवासनीयम्, वावायनीयम्;</li> <li> वेयम्, वाप्यम्-वाज्यम्, विवास्यम्, वावास्यम्;</li> <li> <a href="#foot_krm16">16</a> ईषद्वानः-दुर्वानः-सुवानः;</li> <li> -- -- वायमानः, वाप्यमानः-वाज्यमानः, विवास्यमानः, वावाय्यमानः;</li> <li> वायः, वापः-वाजः, विवासः, वावायः;</li> <li> वातुम्, वापयितुम्-वाजयितुम्, विवासितुम्, वावायितुम्;</li> <li> वातिः, वापना-वाजना, विवासा, वावाया;</li> <li> वानम्, वापनम्-वाजनम्, विवासनम्, वावायनम्;</li> <li> वात्वा, वापयित्वा-वाजयित्वा, विवासित्वा, वावायित्वा;</li> <li> प्रवाय, प्रवाप्य-प्रवाज्य, प्रविवास्य, प्रवावाय्य;</li> <li> वायम् २, वात्वा २, वापम् २ -वाजम् २, वापयित्वा २ -वाजयित्वा २, विवासम् २, विवासित्वा २, वावायम् २;</li> <li> वावायित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm17">17</a> वातिः, वातिकम्, वातकी, वात्या <a href="#foot_krm18">18</a>, <a href="#foot_krm19">19</a> वायुः, <a href="#foot_krm20">20</a> वातः, <a href="#foot_krm21">21</a> वामः। </li> <li><a href="#foot_krm22">22</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१५८४)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०५०। सक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १०)</li> <li id="foot_krm04">04 => (२-४९)</li> <li id="foot_krm05">05 => [[१। ण्यन्तात् ण्वुलि ‘वो विधूनने जुक्’ (७-३-३८) इति विधूननेऽर्थे कम्पनार्थे णौ परतः जुगागमो भवति। विधूननभिन्नार्थे तु आदन्तलक्षणे पुगागमे आवापकः इत्यादीनि रूपाणि। ण्यन्ते सर्वत्र रूपद्वयमेवमूह्यम्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[आ। ‘आध्रायि वान् गन्धवहः सुगन्धस्तेनारविन्दव्यतिषङ्गवांश्च।।’ भ। का। २-१०]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[२। ‘निगरणचलनार्थेभ्यश्च’ (१-३-८७) इति कर्त्रभिप्रायक्रियाफलविवक्षायां ण्यन्ते परस्मैपदमेव भवति।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[३। ‘कर्तरि कर्मव्यतिहारे’ (१-३-१४) इति तङ्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [पृष्ठम्१२२२+ २७]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[१। निष्ठायाम् ‘निर्वाणोऽवाते’ (८-२-५०) इति अवाताधिकरणत्वे निष्ठातकारस्य नकारादेशे, णत्वे च रूपमेवम्। वातार्थे तु निर्वातो = वायुः इति।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [अग्निः, भिक्षुर्वा]</li> <li id="foot_krm12">12 => [वातः]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[२। ‘चलनशब्दार्थात्--’ (३-२-१४८) इति युच्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[आ। ‘वातूल इव तूलानां वानराणां रणाजिरे।’ च। रा। ६-७२]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[३। ‘नेर्गदनदपतपदघुमास्यतिहन्तियातिवाति--’ (८-४-१७) इति उपसर्गस्थान्निमित्ता- दुत्तरस्य नेर्नकारस्य णकारादेशो भवति।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[४। ईषदाद्युपपदेषु खलपवादे आदन्तलक्षणे युच्प्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[५। ‘वातेर्नित्’ (द। उ। १-७८) इत्यतिप्रत्यये नित्संज्ञके च रूपमेवम्। वातीति वातिः = गन्धमिश्रपवनः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[B। ‘मरुत्किमद्यापि न तासु शिक्षते वितत्य वात्याभयचक्रचङ्क्रमान्।।’ नैषधे १-७३]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[६। ‘कृवापा--’ (द। उ। १-८६) इत्यादिना उण्प्रत्ययः। वाति वायति वा द्रव्याणि इति वायुः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[७। औणादिके (द। उ। ६-७) तन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[८। औणदिके (द। उ। ७-२६) मन्प्रत्यये वामः इति रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [पृष्ठम्१२२३+ २४]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“वस आच्छादने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘वस्यति स्तम्भने वस्ते छादने वसयेत् वसेत्।।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘-- स्मृतौ’ इति वोपदेवः। </li> <li>वासकः-सिका, वासकः-सिका, विवसिषकः-षिका, वावसकः-सिका;</li> <li> वसिता-त्री, वासयिता-त्री, विवसिषिता-त्री, वावसिता-त्री;</li> <li> -- वासयन्-न्ती, वासयन् वासयमानो वा वस्त्रं देवदत्तेन, वासयिष्यन्-न्ती-ती, <a href="#foot_krm04">4</a> <a href="#foot_krm05">5</a> वसानः, वासयमानः, विवसिषमाणः, वावस्यमानः;</li> <li> वसिष्यमाणः, वासयिष्यमाणः;</li> <li> विवसिषिष्यमाणः, वावसिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm06">6</a> चर्मवः-चर्मवसौ-चर्मवसः;</li> <li> -- -- -- वसितम्-तः, वासितम्, विवसिषितः, वावसितः-तवान्;</li> <li> वसः, <a href="#foot_krm07">7</a> वसा, सुवासी, <a href="#foot_krm08">8</a> वसनः, <a href="#foot_krm09">9</a> वसिता, वासः, विवसिषुः, वावसः;</li> <li> वसितव्यम्, वासयितव्यम्, विवसिषितव्यम्, वावसितव्यम्;</li> <li> वसनीयम्, वासनीयम्, विवसिषणीयम्, वावसनीयम्;</li> <li> वास्यम्, वास्यम्, विवसिष्यम्, वावस्यम्;</li> <li> वस्यमानः, वास्यमानः, विवसिष्यमाणः, वावस्यमानः;</li> <li> ईषद्वसः-दुर्वसः-सुवसः;</li> <li> -- -- -- वासः, आवासः, <a href="#foot_krm10">10</a> कृत्तिवासाः, वासः, विवसिषः, वावसः;</li> <li> वसितुम्, वासयितुम्, विवसिषितुम्, वावसितुम्;</li> <li> वस्तिः, <a href="#foot_krm11">11</a> वसा, वासना, विवसिषा, वावसा;</li> <li> वसनम्, वासनम्, विवसिषणम्, वावसनम्;</li> <li> वसित्वा, वासयित्वा, विवसिषित्वा, वावसित्वा;</li> <li> प्रवस्य, प्रवास्य, प्रविवसिष्य, प्रवावस्य;</li> <li> वासम् २, वसित्वा २, वासम् २ वासयित्वा २ विवसिषम् २ विवसिषित्वा २ वावसम् २;</li> <li> वावसित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> <a href="#foot_krm13">13</a> वसु, <a href="#foot_krm14">14</a> नप्रत्यये रूपम्। </li> <li>वस्तेऽनेनेति वस्नम् = वासः।]] वस्नम्, <a href="#foot_krm15">15</a> सरन्प्रत्ययः। </li> <li>संवत्सरः = क्षण- लवमुहूर्त्ताहोरात्रपक्षमासायनानि च इत्यर्थः। </li> <li>एवं परिवत्सरः, विवत्सरः, इद्वत्सरः, इडावत्सरः, उद्वत्सरः इत्यादिषु बोध्यम्। </li> <li>वस्त्रेण समाच्छादयति इत्यर्थे संवस्त्रयन् इत्यत्र ‘मुण्डमिश्र--’ <a href="#foot_krm16">16</a> इत्यादिनाणिच्। </li> <li>‘वस्त्रात्स- माच्छादने’ इति काशिकावृत्तिः।]] संवत्सरः, <a href="#foot_krm17">17</a> ष्ट्रन्प्रत्यये वस्त्रमिति रूपम्। </li> <li>वस्ते शरीरमिति वस्त्रम्।]] वस्त्रम्। </li> <li><a href="#foot_krm18">18</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१५७७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (२-अदादिः-१०२३। अक। सेट्। आत्म।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १८७)</li> <li id="foot_krm04">04 => [पृष्ठम्१२१५+ २५]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[आ। ‘पिशङ्गमौञ्जीयुजमर्जुनच्छविं वसानमेणाजिनमञ्जनद्युति।’ शि। व। १-६।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। चर्म वस्ते इति चर्मवः इति क्विप्प्रत्यये रूपमेवम्। ‘अत्वसन्तस्य चाधातोः’ (६-४-१४) इत्यत्र काशिकायां प्रत्युदाहरणत्वेन प्रदर्शितम्।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[२। पचाद्यजन्तात स्त्रियां टाप्। वसा = शरीरान्तर्गतस्नेहद्रव्यम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[३। वस्ते आच्छादयति इत्यर्थे ‘अनुदात्तेतश्च--’ (३-२-१४९) इति युचि रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[४। ‘तृन्’ (३-२-१३५) इति तच्छीलादिषु कर्तृषु तृन्प्रत्यये रूपम्। ‘वसिता वस्त्रमित्येवं साधुकारिणि कर्तरि।।’ इति ‘तृन्’ सूत्रे प्रक्रियासर्वस्वश्लोकः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[५। औणादिकेऽसुन्प्रत्यये वासश्शब्दः। कृत्तिर्वासोऽस्येति ‘अत्वसन्तस्य--’ (६-४-१४) इति असंबुद्धौ सौ परतः दीर्घो भवति। तेन रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[६। भिदादिपाठात् (३-३-१०४) अङ्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [पृष्ठम्१२१६+ २७]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[१। ‘शॄस्वृस्निहित्रप्यसिवसि--’ (द। उ। १-९५) इति उप्रत्यये रूपमेवम्। वस्ते भाग्यवतो जनानिति वसु = धनम्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[२। औणादिके [द। उ। ५-३९]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[३। संपूर्वात् वसधातोः औणादिकः [द। उ। ८-५२]</li> <li id="foot_krm16">16 => (३-१-२१)</li> <li id="foot_krm17">17 => [[४। औणादिके [द। उ। ८-७९]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[आ। ‘वैतानवेदिजनितं पवमानबन्धुं वस्त्रेण बद्धुमविनीत कथं यतेथाः।।’ चम्पूरामायणे ५-४८]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“वद व्यक्तायां वाचि”@} <a href="#foot_krm02">2</a> यजादिः। </li> <li>‘व्यक्तवाचि वदेद्वा णौ वादयेद् वदते वदेत्।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>वादकः-दिका, वादकः-परिवादकः-दिका, विवदिषकः-षिका, वावदकः-दिका;</li> <li> वदिता-त्री, वादयिता-त्री, विवदिषिता-त्री, वावदिता-त्री;</li> <li> वदन्-न्ती, <a href="#foot_krm04">4</a> <a href="#foot_krm05">5</a> वादयन्-न्ती, विवदिषन्-न्ती;</li> <li> -- वदिष्यन्-न्ती-ती, वादयिष्यन्-न्ती-ती, विवदिषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- <a href="#foot_krm06">6</a> शास्त्रे <a href="#foot_krm07">7</a> वदमानः, <a href="#foot_krm08">8</a> कर्मकरान् उपवदमानः, <a href="#foot_krm09">9</a> न्यायम् अपवदमानः, क्षेत्रे विवद- मानः, <a href="#foot_krm10">10</a> विप्रवदन्तः-विप्रवदमाना वा मौहूर्तिकाः वैद्याः वा, कुलभार्यामुपवदमानः, <a href="#foot_krm11">11</a> अनुवदमानः कठः कालापस्य, <a href="#foot_krm12">12</a> सम्प्रवदमानः, गेहे विवदमानः, वादयमानः, <a href="#foot_krm13">13</a> अभिवादयमानो गुरुं देवदत्तं देवदत्तेन वा, <a href="#foot_krm14">14</a> वादयमानो वीणाम्, विप्रविवदिषमाणः, वावद्यमानः;</li> <li> शास्त्रे वदिष्यमाणः, वादयिष्यमाणः, विवदिषिष्यमाणः, वावदिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm15">15</a> उदितम्- <a href="#foot_krm16">16</a> तः-तवान्, वादितः, विवदिषितः, वावदितः-तवान्;</li> <li> मधुरोद्-मधुरोदौ-मधुरोदः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm17">17</a> वदः, <a href="#foot_krm18">18</a> अवादी, <a href="#foot_krm19">19</a> वदावदः, <a href="#foot_krm20">20</a> वावदूकः, प्रवावदूकः, <a href="#foot_krm21">21</a> कद्वदः <a href="#foot_krm22">22</a>, <a href="#foot_krm23">23</a> साधुवादी, <a href="#foot_krm24">24</a> परिवादिनी, <a href="#foot_krm25">25</a> प्रियंवदः-प्रियंवदा <a href="#foot_krm26">26</a>, वशंवदः <a href="#foot_krm27">27</a>, <a href="#foot_krm28">28</a> प्रवादी, <a href="#foot_krm29">29</a> ब्रह्मवादी, <a href="#foot_krm30">30</a> परि- वादकः, वादः, विवदिषुः, वावदः;</li> <li> वदितव्यम्, वादयितव्यम्, विवदिषितव्यम्, वावदितव्यम्;</li> <li> वदनीयम्, वादनीयम्, विवदिषणीयम्, वावदनीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm31">31</a> अवद्यम्, <a href="#foot_krm32">32</a> ब्रह्मोद्यम्-ब्रह्मवद्यम्, <a href="#foot_krm33">33</a> मृषोद्यम्, सत्यवद्यः <a href="#foot_krm34">34</a>, अनृतोद्यम्, <a href="#foot_krm35">35</a> <a href="#foot_krm36">36</a> वाद्यम्-प्रवाद्यम्, वाद्यम्, विवदिष्यम्, वावद्यम्;</li> <li> उद्यमानः, वाद्यमानः, विवदिष्यमाणः, वावद्यमानः;</li> <li> ईषद्वदः-दुर्वदः-सुवदः;</li> <li> -- -- -- वादः, वादः, विवदिषः, वावदः;</li> <li> वदितुम्, वादयितुम्, विवदिषितुम्, वावदितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm37">37</a> उदितिः, उत्तिः, वादना, विवदिषा, वावदा;</li> <li> वदनम्, वादनम्, विवदिषणम्, वावदनम्;</li> <li> <a href="#foot_krm38">38</a> उदित्वा <a href="#foot_krm39">39</a>, वादयित्वा, विवदिषित्वा, वावदित्वा;</li> <li> प्रोद्य, <a href="#foot_krm40">40</a> अच्छोद्य, अनुवाद्य, प्रविवदिष्य, प्रवावद्य;</li> <li> वादम् २, उदित्वा २, वादम् २, वादयित्वा २, विवदिषम् २, विवदिषित्वा २, वावदम् २;</li> <li> वावदित्वा २;</li> <li> <a href="#foot_krm41">41</a> इतीञ्प्रत्ययः। </li> <li>वदति तस्यामिति वादिः वीणा।]] वादिः, <a href="#foot_krm42">42</a> इत्यान्यप्रत्ययः। </li> <li>वदान्यो दाता।]] वदान्यः, <a href="#foot_krm43">43</a> <a href="#foot_krm44">44</a> इति णिजन्तात् णित्रन्प्रत्ययः। </li> <li>वाद्यते इति वादित्रम् मृदङ्गपणवादिकम्।]] वादित्रम्, <a href="#foot_krm45">45</a> इति सप्रत्ययः। </li> <li>‘तितुत्रस--’ <a href="#foot_krm46">46</a> इतीण्निषेधः। </li> <li>वत्सः = कुमारः, गोबालश्च।]] वत्सः <a href="#foot_krm47">47</a></li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१५४७)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-१००९। सक। सेट्। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १०९)</li> <li id="foot_krm04">04 => [[आ। ‘मृषोद्यं प्रवदन्तीं तां सत्यवद्यो रघूत्तमः।’ भ। का। ५ ६०।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[B। ‘… शैलस्य दर्दुरपुटानिव वादयन्तः।’ शि। व। ५। ९।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [पृष्ठम्११९०+ २८]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[१। अत्र ‘भासनोपसम्भाषाज्ञानयत्नविमत्युपमन्त्रणेषु वदः’ (१-३-४७) इति वदतेस्तङ्। औत्सर्गिकस्य परस्मैपदस्यापवादः। अत्र भासनम् = दीप्तिः। शास्त्रे वदमानः, दीप्यमानः सन् पदार्थान् व्यक्तीकरोतीत्यर्थः। उपसम्भाषणम् = उपसान्त्वनम्। कर्मकरान् उपवदमानः उपसान्त्वयन् इत्यर्थः। ज्ञानम् = सम्यक् अवबोधः। वदमानश्चार्वी लोकायते इत्युदाहरणम्। सम्यग्वक्तुं जानातीत्यर्थः। यत्नः = उत्साहः। क्षेत्रे वदमानः। क्षेत्रविषयकमुत्साहमाविष्करोतीत्यर्थः। विमतिः = नानामतिः। गेहे विवदमानः। विमतिपतिताः विचित्रं भाषन्ते इत्यर्थः। उपमन्त्रणम् = रहसि उपच्छन्दनम्। कुलभार्यामुपवदमानः। उपच्छन्दय- तीत्यर्थः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[आ। ‘मासे सुतं वैजननेऽथ सूतम् आदाय शौरिः वदमानमद्यौत्।’ वा। वि। २-१४।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[२। ‘अपाद् वदः’ (१-३-७३) इति तङ्। न्यायापवादेन धनाद्यार्जनं करोति इत्यर्थः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[३। ‘विभाषा विप्रलापे’ (१-३-५०) इति व्यक्तवाचां समुच्चारणेऽपि वदते- स्तङ्विकल्पः।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[४। ‘अनोरकर्मकात्’ (१-३-४९) इति तङ्। एतदपि व्यक्तवाग्विषयकमेव।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[५। ‘व्यक्तवाचां समुच्चारणे’ (१-३-४८) इति तङ्। व्यक्तवाचो मनुष्याः। तेन ‘वरतनु संप्रवदन्ति कुक्कुटाः’ इत्यत्र न तङ्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[६। ‘अभिवादिदृशोः--’ (वा। १-४-५३) इति वचनात् आत्मनेपदे प्रयोज्यस्य पाक्षिकं कर्मत्वम्।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[७। ‘न पादम्याङ्यमाङ्यसपरिमुहरुचिनृतिवद-’ (१-३-८९) इति परस्मैपदनिषेधः। ‘अणावकर्मकात्--’ (१-३-८८) इत्यस्यापवादोऽयम्।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[८। निष्ठायाम्, ‘वचिस्वपियजादीनाम्-’ (६-१-१५) इति सम्प्रसारणम्। तेन पूर्वरूपम्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[B। ‘सकलैः सकलैः परितः करुणैरुदितैः रुदितैरिव खं निचितम्।।’ भ। का। १०। ४।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [पृष्ठम्११९१+ २९]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१। ‘याचिव्याहृसंव्याहृव्रजवदवसां प्रतिषिद्धानाम्’ (ग। सू। ३-१-१३४) इति नञि उपपदे ग्रह्यादित्वात् कर्तरि णिनिः।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [[२। ‘चरिचलिपतिवदीनां द्वित्वम् अचि आक् च अभ्यासस्य’ (वा। ६-१-१२) इति वचनेन पचाद्यचि द्वित्वम्, अभ्यासस्य आक् च भवतः।]]</li> <li id="foot_krm20">20 => [[३। ‘कुर्वादिभ्यो ण्यः’ (४-१-१५१) इत्यत्र वावदूकशब्दपाठात् वदतेरपि यङन्तात् ऊकप्रत्ययः इति माधवाचार्याः। एवं प्रवावदूकादयोऽपि शब्दा बोध्याः।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[४। पचाद्यचि ‘रथवदयोश्च’ (६-३-१०२) इति वदशब्दे परे कोः कत् आदेशः।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[आ। ‘येन जातं प्रियापाये कद्वदं हंसकोकिलम्।’ भ। का। ६-७६।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[५। अताच्छील्येऽपि ‘साधुकारिण्युपसंख्यानम्’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[६। ‘सुप्यजातौ णिनिः--’ (३-२-७८) इति णिनिः। तद्धर्मेऽयं प्रत्ययः। ‘सप्तभिः परिवादिनी’ इति वीणाविशेषः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[७। ‘प्रियवशे वदः खच्’ (३-२-३८) इति खच्। खित्त्वात् मुम्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[B। ‘अनुका प्रार्थयांचक्रे प्रियाकर्तु प्रियंवदा।’ भ। का। ४-१९।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[C। ‘सौमित्रे मामुपायंस्थाः कम्रामिच्छुर्वशंवदाम्।’ भ। का। ४। २०।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[८। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘प्रे लपसृद्रुमथवदवसः’ (३-२-१४५) इति घिनुण्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[९। ‘ब्रह्मणि वदः’ (वा। ३-२-७८) इति णिनिप्रत्ययः। अताच्छीलिकोऽयम्।]]</li> <li id="foot_krm30">30 => [[१०। तच्छीलादिषु कर्तृषु ‘निन्दहिंसक्लिशखादविनाशपरिक्षिपपरिरटपरिवादि--’ (३-२-१४६) इत्यादिना वुञ्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm31">31 => [[११। गर्ह्यमित्यर्थे ‘अवद्यपण्यवर्याः--’ (३-१-१०१) इत्यनेन वदतेर्नञ्युपपदे यत् निपात्यते। अन्यत्र अनुद्यम् इत्येव। अत्र नञ्युपपदे वदतेः क्यप्। कित्त्वात् सम्प्रसारणम्।]]</li> <li id="foot_krm32">32 => [[१२। ‘वदः सुपि क्यप् च’ (३-१-१०६) इति अनुपसर्गे सुपि उपपदे क्यव्विकल्पः। पक्षे यत्। क्यपि ब्रह्मोद्यम्। यति ब्रह्मवद्यम्।]]</li> <li id="foot_krm33">33 => [[१३। अत्र ‘राजसूयसूर्यमृषोद्य--’ (३-१-११४) इति निपातनात् नित्यं क्यप्।]]</li> <li id="foot_krm34">34 => [[ड्। ‘अनृतोद्यं न तत्रास्ति सत्यवद्यं ब्रवीम्यहम्।’ भ। का। ६-५५।]]</li> <li id="foot_krm35">35 => [पृष्ठम्११९२+ २५]</li> <li id="foot_krm36">36 => [[१। ‘वदः सुपि--’ (३-१-१०६) इत्यत्र ‘सुपि’ इत्युक्तत्वात् सोपसर्गात्, निरुपसृष्टाच्च ण्यदेव। तेन वाद्यम्, प्रवाद्यम् इति सिद्ध्यतः।]]</li> <li id="foot_krm37">37 => [[२। स्त्रियां क्तिनि ‘तितुत्रेष्वग्रहादीनाम्--’ (वा। ७-२-९) इति वचनादिटि उदिति। क्षीरस्वामी तु उत्तिः इतीडागमाभावपक्षे मुख्यं रूपं साधयित्वा ‘इडपीष्यते उदितिः’ इत्याह।]]</li> <li id="foot_krm38">38 => [[३। ‘मृडमृदगुधकुषक्लिशवदवसः क्त्वा’ (१-२-७) इति सेटः क्त्वायाः कित्त्वात् सम्प्रसारणम्।]]</li> <li id="foot_krm39">39 => [[आ। ‘उदित्वाऽलं चिरं यत्नात् सैका धात्रा विनिर्मिता।।’ भ। का। ७। ८६।]]</li> <li id="foot_krm40">40 => [[४। ‘अच्छ गत्यर्थवदेषु’ (१-४-६९) इति अच्छशब्दस्य गतिसंज्ञा। तेन ‘कुगतिप्रादयः’ (२-२-१८) इति समासे ल्यप्। कित्त्वात् प्रसारणम्।]]</li> <li id="foot_krm41">41 => [[५। ‘वसिवपिवदि--’ [द। उ। १-५३]</li> <li id="foot_krm42">42 => [[६। ‘वदेरान्यः’ [द। उ। ८-९]</li> <li id="foot_krm43">43 => [[B। ‘वदान्यो नान्योऽस्ति त्रिजगति समो रुद्रनृपतेः…।’ प्रतापरुद्रीयं, ना। प्र। १६। श्लो।]]</li> <li id="foot_krm44">44 => [[७। ‘भूवादि--’ [द। उ। ८-९१]</li> <li id="foot_krm45">45 => [[८। ‘वृतॄवदि--’ [द। उ। ९-२१]</li> <li id="foot_krm46">46 => (७-२-९)</li> <li id="foot_krm47">47 => [पृष्ठम्११९३+ २५]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“लूञ् छेदने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> प्वादिः, ल्वादिश्च। </li> <li>लावकः-विका, लावकः-विका, लुलूषकः-षिका, लोलूयकः-यिका;</li> <li> लविता-त्री, लावयिता-त्री, लुलूषिता-त्री, लोलूयिता-त्री;</li> <li> लुनन्-ती, लावयन्-न्ती, लुलूषन्-न्ती;</li> <li> -- लविष्यन्-न्ती-ती, लावयिष्यन्-न्ती-ती, लुलूषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- लुनानः, लावयमानः, लुलूषमाणः, लोलूयमानः;</li> <li> लविष्यमाणः, लावयिष्यमाणः, लुलूषिष्यमाणः, लोलूयिष्यमाणः;</li> <li> कंसलूः-ल्वौ-ल्वः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm03">3</a> विपक्षलावः, <a href="#foot_krm04">4</a> <a href="#foot_krm05">5</a> सकृल्लूः, <a href="#foot_krm06">6</a> लुलुवुषः पश्य, लुलविवान्, <a href="#foot_krm07">7</a> शत्रुलावो व्रजति, <a href="#foot_krm08">8</a> लोलूया <a href="#foot_krm09">9</a>, <a href="#foot_krm10">10</a> लवकः, <a href="#foot_krm11">11</a> <a href="#foot_krm12">12</a> लूत्वा, <a href="#foot_krm13">13</a> लूनः, <a href="#foot_krm14">14</a> लूनिः, <a href="#foot_krm15">15</a> अभिलावः, <a href="#foot_krm16">16</a> <a href="#foot_krm17">17</a> खङ्गलावं <a href="#foot_krm18">18</a> <a href="#foot_krm19">19</a> खङ्गेन लावं वा, <a href="#foot_krm20">20</a> लवित्रम् <a href="#foot_krm21">21</a> <a href="#foot_krm22">22</a> लवः, <a href="#foot_krm23">23</a> लवणः, <a href="#foot_krm24">24</a> लिलावयिषुः, लिलावयिषा, <a href="#foot_krm25">25</a> लवाणकम्, <a href="#foot_krm26">26</a> लुवा, <a href="#foot_krm27">27</a> लोम, <a href="#foot_krm28">28</a> त्रप्रत्यये रूपमेवम्;</li> <li> छन्दसि विषये। </li> <li>लुनाति लूयते वा लोत्रम् = शरीरम्।]] लोत्रम्, इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि क्रैयादिकपुनातिवत् <a href="#foot_krm29">29</a> ज्ञेयानि।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (१५१६)</li> <li id="foot_krm02">02 => (९-क्र्यादिः-१४८३। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[आ। ‘विपक्षलावस्य निजस्य शत्रोः अह्नाय भूत्वा लवको बहूनि।’ वा। वि। २-३९।]]</li> <li id="foot_krm04">04 => [[१। ‘कर्मण्यण्’ (३-२-१) इत्यण्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm05">05 => [[२। ‘क्विप् च’ (३-२-७६) इति सोपपदात् कर्तरि क्विप्।]]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[३। कर्तरि क्वसुप्रत्ययः। काशिकायां (६-४-२२) प्रत्युदाहृतत्वात् भाषायामपि धातोरस्मात् क्वसुरिति ज्ञेयम्। अत्र ‘न शसदद--’ (६-४-१२६) इत्यादिना एत्वाभ्यासलोपौ न।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[४। क्रियार्थक्रियायामुपपदे ‘अण् कर्मणि च’ (३-३-१२) इति भविष्यत्यर्थेऽण्प्रत्ययः।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[B। ‘तस्याः सासद्यमानाया लोलूयावान् रघूत्तमः।’ भ। का। ४-३१।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[५। यङन्तात् ‘अ प्रत्ययात्’ (३-३-१०२) इत्यकारप्रत्ययः। स्त्रियां टाप् भवति।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[६। ‘प्रुसृल्वः समभिहारे वुन्’ (३-१-१४९) इति कर्तरि वुन्प्रत्ययः। समभिहारो नाम (लक्षणया) साधुकारित्वम्;\n\n अतश्च यः सकृदपि सुष्ठु करोति स उच्यते लवक इति।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[C। ‘लवकौ शत्रुशक्त्रीनामृष्यमूकमगच्छताम्।।’ भ। का। ६-८६।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[७। ‘श्रयुकः क्किति’ (७-२-११) इतीण्निषेधः। एवमेव क्तक्तिन्प्रभृतिष्वपि इण्निषेधो बोध्यः।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[८। ‘ल्वादिभ्यः’ (८-२-४४) इति निष्ठातकारस्य नकारः।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[९। ‘ॠल्वादिभ्यः क्तिन् निष्ठावद् वक्तव्यः’ (वा। ३-३-१०८) इति तकारस्य नकारः।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[१०। ‘निरभ्योः पूल्वोः’ (३-३-२८) इति अभिपूर्वकात् भावे घञ्। अप्प्रत्ययापवादः।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[ड्। ‘वनाभिलावान् कुर्वन्तः स्वेच्छया चारुविक्रमाः।।’ भ। का। ३-७७।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[११। ‘हिंसार्थानां च समानकर्मकाणाम्’ (३-४-४८) इति तृतीयान्त उपपदे णमुल्।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [पृष्ठम्११७७+ ३३]</li> <li id="foot_krm19">19 => (रिपुं मारयति)</li> <li id="foot_krm20">20 => [[१। ‘अर्तिलूधू--’ (३-२-१८४) इति करणे इत्रप्रत्ययः। केचित्तु लुवित्रमिति रूपमाहुः। तन्मते गुणाभावश्चिन्त्यः। कल्पसूत्रप्रयोगास्तु छान्दसत्वेन साधवः।]]</li> <li id="foot_krm21">21 => [[आ। ‘वयं शत्रुलवित्रेषोर्दूता रामस्य भूपतेः।।’ भ। का। ७-८७।]]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[२। ‘ऋदोरप्’ (३-३-५७) इति अप्प्रत्ययः। घञोऽपवादः।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[३। नन्द्यादित्वात् शुद्धादपि धातोः कर्तरि ल्युप्रत्यये, तत्रैव (३-१-१३४) गणे पाठात् णत्वमिति ज्ञेयम्। लवणः--एतन्नामकोऽसुरः। लवणम् इति तु अविवक्षित- प्रकृतिप्रत्ययार्थः शब्दः रसविशेषे रूढो लुडन्तः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[B। ‘दुर्जयो लवणः शूली विशूलः प्रार्थ्यतामिति।।’ रघुवंशे १५-५।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[४। ‘आणको लूञ्--’ (द। उ। ३-२७) इति आणकप्रत्ययः। लवाणकम् = दात्रम्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[५। औणादिके (द। उ। ६-५१) कनिन्प्रत्यये रूपमेवम्।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[६। औणादिके (द। उ। ६-७९) मनिन्प्रत्यये लकारस्य रत्वं विकल्पेन निपात्यते;\n\n लो(रो)म = केशाः। ‘रुहे रुचेश्च रौतेश्च रुदिरुध्यो रुषेरपि। षण्णामेव च धातूनां रोमशब्दं निपातयेत्।।’ इति (क्वाचित्कः) श्वेतवनवासिग्रन्थः।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[७। औणादिके [द। उ। ८-९०]</li> <li id="foot_krm29">29 => (१०३५)</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“पश बन्धने”@} <a href="#foot_krm02">2</a> <a href="#foot_krm03">3</a> ‘पष बन्धने’ इति पुरुषकारसंमतः पाठः। </li> <li>यदाह-- “पाषण्डादिस्तु ‘पष अनुपसर्गात्’ इत्यस्य कथादेर्भविष्यति। </li> <li>‘पष बन्धने’ इत्यस्यैव वा युजादेः।’ <a href="#foot_krm04">4</a>” इति।]] पाशकः-शिका, पिपाशयिषकः-षिका;</li> <li> इत्यादीनि सर्वाण्यपि रूपाणि चौरादिकजासयतिवत् <a href="#foot_krm05">5</a> ज्ञेयानि। </li> <li>अस्य धातोर्णिज्विकल्पो नास्तीति विशेषः। </li> <li><a href="#foot_krm06">6</a> पाशितवान्।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (९८४)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१०-चुरादिः-१७२०। सक। सेट्। उभ।)</li> <li id="foot_krm03">03 => [[[अ]</li> <li id="foot_krm04">04 => (श्लो। १६७ दैवव्याख्याने)</li> <li id="foot_krm05">05 => (५९६)</li> <li id="foot_krm06">06 => [[आ। ‘मल्लो जिजम्भिषुरसूदितवीर्यमीशं मुष्ट्या जजास बहु पाशितवांश्च दोष्णा।।’ धा। का। ३। ३८।]]</li></ul>

<ul><li><a href="#foot_krm01">1</a> {@“क्षि क्षये”@} <a href="#foot_krm02">2</a> ‘क्षये क्षयति, हिंसायां क्षिणातीति षितो भवेत्।। </li> <li>निवासगत्योः क्षियति, क्षिणोत्यावगुणे क्षिणोः।’ <a href="#foot_krm03">3</a> इति देवः। </li> <li>‘औ = उविकरणे अगुणे = ‘संज्ञापूर्वको विधिरनित्यः’ <a href="#foot_krm04">4</a> इति गुणाभावे च सति, ‘क्षणु हिंसायाम्, क्षिणु च’ इति मैत्रेयरक्षिता- द्युक्तस्य धातोः क्षिणोतीति भवति।’ इति पुरुषकारे कृष्णलीलाशुकमुनिः। </li> <li><a href="#foot_krm05">5</a> <a href="#foot_krm06">6</a> क्षायकः-यिका, <a href="#foot_krm07">7</a> क्षायकः-यिका, <a href="#foot_krm08">8</a> चिक्षीषकः-षिका, <a href="#foot_krm09">9</a> चेक्षीयकः-यिका;</li> <li> <a href="#foot_krm10">10</a> क्षेता-त्री, क्षाययिता-त्री, चिक्षीषिता-त्री, चेक्षीयिता-त्री;</li> <li> <a href="#foot_krm11">11</a> क्षयन्-न्ती, क्षाययन्-न्ती, चिक्षीषन्-न्ती;</li> <li> -- क्षेष्यन्-न्ती-ती, क्षाययिष्यन्-न्ती-ती, चिक्षीषिष्यन्-न्ती-ती;</li> <li> -- -- क्षाययमाणः, क्षाययिष्यमाणः, -- चेक्षीयमाणः, चेक्षीयिष्यमाणः;</li> <li> <a href="#foot_krm12">12</a> प्रक्षित्-प्रक्षितौ-प्रक्षितः, <a href="#foot_krm13">13</a> महीक्षित्;</li> <li> -- -- <a href="#foot_krm14">14</a> क्षितम्-क्षितः-क्षितवान्, <a href="#foot_krm15">15</a> क्षीणः- <a href="#foot_krm16">16</a> क्षीणवान्, <a href="#foot_krm17">17</a> प्रक्षीणः-आक्षीणः;</li> <li> परिक्षीणः, <a href="#foot_krm18">18</a> क्षितायुः-क्षीणायुः <a href="#foot_krm19">19</a>, क्षीणः क्षितो वा <a href="#foot_krm20">20</a>, क्षायितम्-तः, चिक्षीषितः, चेक्षीयितः-तवान्;</li> <li> <a href="#foot_krm21">21</a> <a href="#foot_krm22">22</a> क्षयः, <a href="#foot_krm23">23</a> क्षयी, <a href="#foot_krm24">24</a> क्षयिष्णुः, क्षायः, चिक्षीषुः, <a href="#foot_krm25">25</a> चेक्षियः;</li> <li> क्षेतव्यम्, क्षाययितव्यम्, चिक्षीषितव्यम्, चेक्षीयितव्यम्;</li> <li> क्षयणीयम्, क्षायणीयम्, चिक्षीषणीयम्, चेक्षीयणीयम्;</li> <li> <a href="#foot_krm26">26</a> क्षय्यम्-क्षेयम्, क्षाय्यम्, चिक्षीष्यम्, चेक्षीय्यम्;</li> <li> ईषत्क्षयः-दुःक्षयः-सुक्षयः;</li> <li> -- -- -- <a href="#foot_krm27">27</a> क्षीयमाणः, क्षाय्यमाणः, चिक्षीष्यमाणः, चेक्षीय्यमाणः;</li> <li> क्षयः, क्षायः, चिक्षीषः, चेक्षीयः;</li> <li> क्षेतुम्, क्षाययितुम्, चिक्षीषितुम्, चेक्षीयितुम्;</li> <li> <a href="#foot_krm28">28</a> क्षिया, क्षायणा, चिक्षीषा, चेक्षीया;</li> <li> क्षयणम्, क्षायणम्, चिक्षीषणम्, चेक्षीयणम्;</li> <li> क्षित्वा, क्षाययित्वा, चिक्षीषित्वा, चेक्षीयित्वा;</li> <li> <a href="#foot_krm29">29</a> प्रक्षीय, प्रक्षाय्य, प्रचिक्षीष्य, प्रचेक्षीय्य;</li> <li> क्षायम् २, क्षित्वा २, क्षायम् २, क्षाययित्वा २, चिक्षीषम् २, चिक्षीषित्वा २, चेक्षीयम्;</li> <li> चेक्षीयित्वा।</li></ul>

प्रासङ्गिक्यः
 <ul><li id="foot_krm01">01 => (३०२)</li> <li id="foot_krm02">02 => (१-भ्वादिः-२३६। अक। अनि। पर।)</li> <li id="foot_krm03">03 => (श्लो। १२-१३)</li> <li id="foot_krm04">04 => (परिभाषा-९५)</li> <li id="foot_krm05">05 => [पृष्ठम्०३१६+ २४]</li> <li id="foot_krm06">06 => [[१। ‘अचो ञ्णिति’ (७-२-११५) इतीकारस्य वृद्धौ, आयादेशः।]]</li> <li id="foot_krm07">07 => [[२। ण्यन्ताण्ण्वुलि णिनिमित्तकवृद्धौ सत्यां, ‘णेरनिटि’ (६-४-५१) इति णिलोपे आयादेशे च रूपम्। एवं ण्यन्ते सर्वत्र ज्ञेयम्।]]</li> <li id="foot_krm08">08 => [[३। ‘अज्झनगमां सनि’ (६-४-१६) इति दीर्घः। ‘इको झल्’ (१-२-९) इति सनः कित्त्वम्। तेन गुणो न। एवं सन्नन्ते सर्वत्र बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm09">09 => [[४। यङन्तात्, ‘अकृतत्सार्वधातुकयोः--’ (७-४-२५) इति दीर्घः। ‘गुणो यङ्लुकोः’ (७-४-८२) इत्यभ्यासस्य गुणः।]]</li> <li id="foot_krm10">10 => [[५। अस्य धातोरनुदात्तत्वादिडागमो न भवति। एवं स्यादिप्रत्ययेष्वपि बोध्यम्।]]</li> <li id="foot_krm11">11 => [[६। ‘कर्तरि शप्’ (३-१-६८) इति शप्प्रत्यये गुणायादेशौ भवतः।]]</li> <li id="foot_krm12">12 => [[७। क्विपि, ‘ह्रस्वस्य पिति कृति--’ (६-१-७१) इति तुक्।]]</li> <li id="foot_krm13">13 => [[८। क्षीरस्वामी भ्वादावेवान्यत्र ‘क्षि ऐश्वर्ये’ इति पठति। तन्मते मह्यां क्षयति = ईष्टे इति महीक्षित् = राजा इति शब्दनिष्पत्तिर्ज्ञेया।]]</li> <li id="foot_krm14">14 => [[९। ‘निष्ठायामण्यदर्थे’ (६-४-६०) इत्यत्र ‘अण्यदर्थे’ इत्युक्तत्वात् भावकर्मवाचिनि निष्ठाप्रत्यये दीर्घो न भवति।]]</li> <li id="foot_krm15">15 => [[१०। कर्तरि निष्ठायाम्, ‘निष्ठायामण्यदर्थे’ (६-४-६०) इति दीर्घे, ‘क्षियो दीर्घात्’ (८-२-४६) इति निष्ठानत्वे, ‘अट्कुप्वाङ्नुम्--’ (८-४-२) इति णत्वे च रूपम्।]]</li> <li id="foot_krm16">16 => [[आ। ‘विस्फूर्जदक्षीणघनाघनोपमक्षीजा लजन्तस्त्रिदशानलाञ्जितान्। लाजादिहोतृष्वपि लञ्जनप्रदा यस्मिन् विनेशुर्जजनेषु दानवाः।।’ धा। का। १-३२।]]</li> <li id="foot_krm17">17 => [[११। ‘आदिकर्मणि क्तः कर्तरि च’ (३-४-७१) इति कर्तरि क्तः।]]</li> <li id="foot_krm18">18 => [[१२। ‘वाऽऽक्रोशदैन्ययोः’ (६-४-६१) इति दीर्घविकल्पः। दीर्घपक्षे निष्ठानत्वम्। दीर्घाभावे निष्ठानत्वाभावः।]]</li> <li id="foot_krm19">19 => [वा भव]</li> <li id="foot_krm20">20 => [तपस्वी]</li> <li id="foot_krm21">21 => [पृष्ठम्०३१७+ २४]</li> <li id="foot_krm22">22 => [[आ। ‘भयसंहृष्टरोमाणः ततस्तेऽपचितद्विषः। क्षणेन क्षीणविकान्ताः कपिनाऽनेषत क्षयम्।।’ भ। का। ९-२२।]]</li> <li id="foot_krm23">23 => [[१। ‘जिदृक्षिविश्रीण्--’ (३-२-१५७) इत्यादिना तच्छीलादिषु कर्तृषु इनिः।]]</li> <li id="foot_krm24">24 => [[२। ‘भुवश्च’ (३-२-१३८) इत्यत्र, अनुक्तसमुच्चयार्थकचकारेणास्यापि इष्णुच् ताच्छीलिकः।]]</li> <li id="foot_krm25">25 => [[३। यङन्तात् पचाद्यचि (३-१-१३४), ‘यङोऽचि च’ (२-४-७४) इति लुकि, इकारस्य संयोगपूर्वकत्वात् ‘अचि श्नुधातु--’ (६-४-७७) इत्यनेन इयङ्।]]</li> <li id="foot_krm26">26 => [[४। ‘क्षय्यजय्यौ शक्यार्थे’ (६-१-८१) इत्यनेन यति अयादेशो निपात्यते। शक्या- र्थादन्यत्र यति, गुणे क्षेयम् इत्येव। क्षेयम् = पापम्।]]</li> <li id="foot_krm27">27 => [[५। यकि, ‘अकृत्सार्वधातुकयोः’ (७-४-२५) इति दीर्घः।]]</li> <li id="foot_krm28">28 => [[६। भिदादिपाठात् ‘षिद् भिदादिभ्यः--’ (३-३-१०४) इत्यङ्। इयङादेशः।]]</li> <li id="foot_krm29">29 => [[७। ‘क्षियः’ (६-४-५९) इति ल्यपि दीर्घः।]]</li></ul>

वा (वा॒ गतिगन्धनयोः - अदादिः - अनिट्)
ल्युट् = वानम्
अनीयर् = वानीयः - वानीया
ण्वुल् = वायकः - वायिका
तुमुँन् = वातुम्
तव्य = वातव्यः - वातव्या
तृच् = वाता - वात्री
क्त्वा = वात्वा
ल्यप् = प्रवाय
क्तवतुँ = वातवान् - वातवती
क्त = वातः - वाता
शतृँ = वान् - वान्ती / वाती

ADVANCED, Sanskrit to Sanskrit, Only about Dhatus

वा  गति,सुखसेवनयोः
- वापयति,आदन्तत्वात् दीर्घे अय् लुक् ल्यपि (द्र0 6 4 56)- निर्वाप्य  अदादौ (2 16) वा गतिगन्धनयोः-वाति  वातेत्येके वातयति, अववातत्  326

वा गति,गन्धनयोः
- वाति  नेर्गद (8417) इति णत्वम् प्रणिवाति  वाती, वान्ती  वो विधूनने जुक् (7338) पक्षैकेनोपवाजयति  वीजयतिः इति तु लौकिको धातुः  निर्वाणोऽवाते (8250) साधुः, वाते तु निर्वातो वायुः, गत इत्यर्थः  अर्तिस्तुसु (उ0 1140) इति मन्-वामः  कृवापाजि (उ0 11) इत्युण् वायुः  हसिमृग्रिण्वा (उ0 386) इति तन्-वातः  38

अवासिषम् अवासिषम् 1p. sg. a1. de वे।


अवासिषम् (avAsiSam)

Burnouf