| YouTube Channel

अवलेहः (avalehaH)

 
Apte
English
अवलेहः [avalēhḥ], 1 Licking, lapping.
An extract (as of Soma).
An electuary, confection
दाडिम˚.
Apte 1890
English
अवलेहः 1 Licking, lapping.
2 An extract (as of Soma).
3 An electuary, confection
दाडिम°.
Hindi
Hindi
अचार (पु)
Apte Hindi
Hindi
अवलेहः
पुं*
 - अव+लिह्+घञ्
"चाटना, लपलपाना"
अवलेहः
पुं*
 - अव+लिह्+घञ्
अर्क
अवलेहः
पुं*
 - अव+लिह्+घञ्
चटनी
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अव + लिह (आस्वादने) + घञ् । ‘भावे’ (३.३.१८) । १. लेहनम् । अव + लिह + कर्म. घञ् ‘अकर्तरि च कारके संज्ञायाम्’ (३.३.१९) । २. लेह्यम् । "अतोऽवलेहान् वक्ष्यामः" - सुश्रुत. । क्वाथादेर्यत् पुनः पाकात् घनत्वं सारसक्रिया । सोऽवलेहश्च लुहश्च प्राश इत्युच्यते बुधैः" - वैद्यकवरिभाषा ।
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अवलेहः
noun
लेहनस्य वस्तु।
"मध्वादयः अवलेहाः सन्ति।"
Synonyms:
 अवलेहः
noun
मिष्टं तथा च घनं भेषजं यद् लेह्यते।
"एषः डाबर इत्यस्य समुदायस्य अवलेहः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अवलेहः,
पुं,
 (अवलिह्यते क्वाथादेः पुनः पाकात्घनीभूततया स्वाद्यते इति अव + लिह + कर्म्मणिघञ् ।) लेह्यौषधं । तस्य लक्षणं पर्य्यायश्चयथा, --“क्वाथादेर्यत् पुनः पाकात् घनत्वं सारसक्रिया ।सोऽवलेहश्चलेहश्च प्राश इत्युच्यते बुधैः” ॥
(“जिह्वालेह्यावलेहिका”) इति च वैद्यकपरि-भाषा । यथा, --“कट्फलं पौष्करं शृङ्गी व्योषं यासश्च कारवी ।श्लक्ष्णचूर्णीकृतं चैतन्मधुना सह लेहयेत् ॥
एषावलेहिका हन्ति सन्निपातं सुदारुणं ।हिक्कां श्वासञ्च कासञ्च कण्ठरोगञ्च नाशयेत् ॥
एतद्योज्यं कफोद्रेके चूर्णमार्द्रकजै रसैः” ।तन्त्रान्तरे च उक्तं ।“अष्टाङ्गं मधुना लिह्यादार्द्रकस्य रसेन वा ।संमोहं दारुणं हन्यात्तन्द्राकाससमन्वितम्” इति ॥
“सर्व्वेषु सन्निपातेषु न क्षौद्रमवचारयेत् ।शीतोपचारि क्षौद्रं स्याच्छीतञ्चात्र विरुध्यते” ॥
अयमभिप्रायः । सन्निपातज्वरेषु श्लेष्मनिग्रहार्थंसर्व्वदा स्वेदो हित उक्तः । तत्राग्निसम्बन्धाद्देह-स्योष्णता तिष्ठेदेव । उष्णेण मधुना विरोधः ।उक्तञ्च सुश्रुतेन ।“उष्णैर्विरुध्यते सर्वं विषाम्ययतया मधु ।उष्णात्तमुष्णैरुष्णञ्च तन्निहन्ति यथा विषं” इति ॥
शीतोपचारि क्षौद्रमिति । शीतेनोपचारोऽस्या-स्तीति शीतोपचारि । शीतञ्चात्र सन्निपातेविरुध्यते । अयमवलेहः प्रायेणोर्द्ध्वजत्रुजरोग-हरत्वात् सायमुपयुज्यते । यत उक्तं चरकेण ।“ऊर्द्ध्वजत्रुगदघ्नी या सा सायमवलेहिका ।अधोरोगहरी या सा भोजनात्प्राक् प्रयुज्यते” ।पौष्करं पुष्करमूलं तदलाभे कुष्ठं देयं ॥
शृङ्गी कर्कटशृङ्गी ! व्योषं शुण्ठीपिप्पलीमरिचानिच । यासो यवासः । केचित् यासस्थाने यवानींप्रक्षिपन्ति । कारवी मगरेला इति लोके । अष्टा-ङ्गावलेहिका ॥
* ॥
“स्विन्नमामलकं पिष्ट्वा द्राक्षया सह मेलयेत् ।विश्वभेषजसंयुक्तं मधुना सह लेहयेत् ॥
तेनास्य शाम्यति श्वासः कासो मूर्च्छारुचिस्तथा” ॥
इत्यवलेहः ॥
* ॥
अन्यत् यथा, --“पिप्पलीं त्रिफलाञ्चापि समभागां ज्वरी लिहन् ।मधुना सर्पिषा वापि कासी श्वासी सुखी भवेत् ॥
कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णा च मधुना सह ।श्वासकाशज्वरहरो लेहोऽयं कफनाशनः” ॥
चातुर्भद्रिका ॥
* ॥
“कट्फलं पौष्करं शृङ्गी यवानी कारवी तथा ।कटुत्रयञ्च सर्व्वाणि समभागानि चूर्णयेत् ॥
आर्द्रकस्य रसैर्ल्लिह्यान्मधुना वा कफज्वरी ।कासश्वासारुचिच्छर्द्दिश्लेष्मानिलनिवृत्तये” ॥
अष्टाङ्गावलेहः । इति भावप्रकाशः ॥
(“क्वाथस्य स्यात् पुनः पाकात् घनत्वं सारसक्रिया ।सोऽवलेहश्च लेहः स्यात् तन्मात्रा स्यात्पलोन्मिता ॥
सिता चतुर्गुणा कार्य्या चूर्णाच्च द्विगुणो गुडः ।द्रवं चतुर्गुणं दद्यादिति सर्व्वत्र निश्चयः ॥
सुपक्वे तन्तुमत्त्वं स्यादवलेहेऽप्सुमज्जनं ।स्थिरत्वं पीड्यते मुद्रा गन्धवर्णरसोद्भवः ॥
दुग्धमिक्षुरसं यूषं पञ्चमूलकषायकं ।वासाक्वाथं यथायोग्यमनुपानं प्रशस्यते ॥
* ॥
तदुदाहरणं । यथा, --“कण्टकारीतुलां नीर-द्रोणे पक्त्वा कषायकं ।पादशेषं गृहीत्वा च तस्मिंश्चूर्णानि दापयेत् ॥
पृथक् पलांशान्येतानि गुडूचीचव्यचित्रकाः ।मुस्तं कर्कटशृङ्गी च त्र्यूषणं धन्वयासकं ॥
भार्गी रास्ना शठी चैव शर्करा पलविंशतिः ।प्रत्येकञ्च पलान्यष्टौ प्रदद्याद्घृततैलयोः ॥
पक्त्वा लेहत्वमानीय शीते मधु पलाष्टकं ।चतुष्पलं तु गोक्षीर्य्या पिप्पलीनां चतुष्पलं ॥
क्षिप्त्वा निदध्यात् सुदृढे मृन्मये भाजने शुभे ।लेहोऽयं हन्ति हिक्कार्त्तिश्वासकासानशेषतः ॥
* ॥
कण्टकार्य्यवलेहः ॥
* ॥
इति च शार्ङ्गधरः ॥
)