| YouTube Channel

अवधूतः (avadhUtaH)

 
Apte Hindi
Hindi
अवधूतः
पुं*
 - -
वह संन्यासी जिसने सांसारिक बंधनों तथा विषय - वासनाओं को त्याग दिया है
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अव + धूञ् (कम्पने) + क्तः । "निष्ठा" (३.२.१०२) १. संन्यासी, विरक्तः, वर्णाश्रमधर्मान् परित्यज्य भगवति ध्यानासक्तः कश्चन योगी । ‘यो विलङ्घ्याश्रमान् वर्णानात्मन्येव स्थितः पुमान् । अतिवर्णाश्रमी योगी अवधूतः स उच्यते’ । [अक्षरत्वात् वरेण्यत्वात् धूतसंसारबन्धवात् । तत्त्वमस्यर्थसिद्धत्वादवधूतोऽभिर्धायते ।] २. कम्पितः । "अवधूतपङ्कजपरागकणास्तनुजाह्नवीसलिलवीचिभिदः" - किरा० ६.३ ३. तिरस्कृतः, निराकृतः, त्यक्तः । "अन्वनैषुरवधूतविग्रहस्तं दुरुत्सहवियोगमङ्गनाः" - रघु० १९.४३ ४. अपमानितः ।
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अवधूतः,
पुं,
 (अव + धू + क्तः ।) सन्न्यासाश्रमी ।तद्विधानं सन्न्यासिशब्दे द्रष्टव्यं । तद्भेदा यथा ।देव्युवाच ।“द्विविधावाश्रमौ प्रोक्तौ गार्हस्थ्यो भैक्षुकस्तथा ।किमिदं श्रूयते चित्रमवधूताश्चतुर्विधाः ॥
एतद्वेदितुमिच्छामि तत्त्वतः कथय प्रभो ।चतुर्व्विधावधूतानां लक्षणानि विशेषतः ॥
सदाशिव उवाच ।ब्रह्ममन्त्रोपासका ये ब्राह्मणक्षत्रियादयः ।गृहाश्रमे वसन्तोऽपि ज्ञेयास्ते यतयः प्रिये ॥
पूर्णाभिषेकविधिना संस्कृता ये च मानवाः ।शैवावधूतास्ते ज्ञेयाः पूजनीयाः कुलार्च्चिते ॥
ब्रह्मावधूतः शैवाश्च साग्रिमाचारवर्त्तिनः ।विदध्युः सर्व्वकर्म्माणि शश्वदीरितवर्त्मना ॥
विना ब्रह्मार्पितञ्चैते तथा चक्रार्पितं विना ।निषिद्धमन्नं तोयञ्च न गृह्लीयुः कदाचन ॥
ब्रह्मावधूतकौलानां कौलानामभिषेकिणां ।प्रागेव कथितो धर्म्म आचारश्च वरानने ॥
स्नानं संन्यासनं पानं दानञ्च दाररक्षणं ।सर्व्वमागममार्गेण शैवब्रह्मावधूतयोः” ॥
इति महानिर्व्वाणतन्त्रे १४ उल्लासः ॥
* ॥
अन्यच्च ।शङ्कर उवाच ।“शृणु देवि प्रवक्ष्यामि अवधूतो यथा भवेत् ।वीरस्य मूर्त्तिं जानीयात् सदा तत्त्वपरायणः ॥
यद्रूपं कथितं सर्व्वं सन्न्यासधारणं परं ।तद्रूपं सर्व्वकर्म्माणि प्रकुर्य्याद्वीरवल्लभं ॥
दण्डिनो मुण्डनं चामावास्यायामाचरेद्यथा ।तथा नैव प्रकुर्य्यात्तु वीरस्य मुण्डनं प्रिये ॥
असंस्कृतं केशजालमुक्तालम्बिकचोच्चयं ।अस्थिमाला विभूषा वा रुद्राक्षानपि धारयेत् ॥
दिगम्बरो वा वीरेन्द्रश्चाथ वा कौपिनी भवेत् ।रक्तचन्दनसिक्ताङ्गं कुर्य्याद्भस्माङ्गभूषणं” ॥
रति निर्व्वाणतन्त्रे १४ पटलः ॥
* ॥
अपिच ।“नृकरोटिं विधार्य्यञ्च काष्ठदण्डं तथा प्रिये ।परशुञ्चाजिनञ्चैव योगीव धारयेत् सदा ॥
खट्टाङ्गं धारयेद्योगी वासरूपकवाससी ।कपाले धारयेच्चन्द्रं चन्दनाद्यैर्व्विशेषतः ॥
ईषत् पिङ्गलकं वस्त्रं धारयेत् सर्व्वदा सुत” ।सुत इति शिवस्य सम्बोधनं ।सुदर्शनाख्यं यच्चक्रं तत्तु संधारयेद्बुधः ॥
विपञ्चीं कपिलञ्चैव मड्डडिण्डिमझर्झरान् ।वादयन् डमरुं योगी यत्र कुत्राश्रमे स्थितः” ॥
इति योगसारे २ परिच्छेदः ॥
* ॥
अपरञ्च ।“क्षमा दानं तपो ध्यानं बालभावेन शैलजे ।शिवोऽहं भैरवानन्दो मुक्तोऽहं कुलनायकः ॥
एवं भावपरो मन्त्री हेतुयुक्तः सदाशिवः ।संविदासेवनं कुर्य्यात् सदा कारणसेवनं ॥
भवेत् साक्षात् स पुरुषः शम्भुरूपो न संशयः” ।इति निर्व्वाणतन्त्रं ॥
* ॥
किञ्च ।“ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रः सामान्य एव च ।कुलावधूतसंस्कारे पञ्चानामधिकारिता” ॥
इति महानिर्व्वाणतन्त्रं ॥
* ॥
अन्यच्च ।“निर्व्वाणमुक्तिमाप्नोति ब्राह्मणो वीरभावतः ।अवधूतः क्षत्रियश्च महायोगी न संशयः ॥
स्वरूपोऽपि भवेद्वैश्यः शूद्रोऽपि सहलोकवान् ।सम्पूर्णफलमाप्नोति विप्रो निर्व्वाणतां व्रजेत् ॥
त्रिभागं फलमाप्नोति क्षत्रियो वीरभावतः ।पादद्वयन्तु वैश्यस्य शूद्रस्य चैकपादकं” ॥
* ॥
दशनामावधूतानां प्रत्येकं नाम प्रागुक्तमिदानी-मपि तेषां प्रधानत्वेनाङ्गीकरणार्थं संज्ञाकथनगर्भंलक्षणविशेषमाह ।“अवधूतस्य चाख्यानं शृणुष्व पर्ब्बतात्मजे ।वनारण्ये भारती च गिरिश्च पुरिरेव च ॥
एकस्थाने तु संस्थित्य इष्टध्यानादिकञ्चरेत् ।यो मन्त्रदानं तपसा सवनः परिकीर्त्तितः ॥
स्नस्तकेशो जटाजूटः सदा वातुलवद्भवेत् ।अन्तर्योगी महावीरोऽरण्यसंज्ञश्च शैलजे ॥
नानाशास्त्रेषु यो विज्ञो नानाकर्म्मविशारदः ।सदेष्टदेवीभावेन भावयेद् यो हि चाबलां ॥
स एव भारतीवीरो महाज्ञानी जितेन्द्रियः ।सदोर्द्ध्वबाहुर्यो वीरो मुक्तकेशो दिगम्बरः ॥
सर्व्वत्र समभावेन भावयेत् यो नरोत्तमः ॥
इष्टदेवीं विना नास्ति स गिरिः परिकीर्त्तितः ॥
नानादेशेषु पीठेषु क्षेत्रेषु तीर्थभूमिषु ।भ्रमणं कुरुते नित्यं कुर्य्याद्यत्नेन पूजनं ॥
देवतायाः सदा ध्यानं श्रीगुरोः पूजनं तथा ।अन्तर्यागेषु यो निष्ठः स वीरः पुरिरेव च ॥
अवधूताश्रमे देवि ! यस्य भक्तिः सुनिश्चला ।तस्य तुष्टा भवेत् काली किं न सिद्ध्यति भूतले ॥
अवधूतं समालोक्य शम्भुवत् पूजनं चरेत् ।शक्तितः पञ्चतत्त्वानि यत्नेनैव निवेदयेत् ।अशक्तः परमेशानि भक्तितः परितोषयेत्” ॥
इति निर्व्वाणतन्त्रं ॥
* ॥
अपि च ।“भक्तावधूतो द्विविधः पूर्णापूर्णविभेदतः ।पूर्णः परमहंसाख्यः परिव्राडपरः स्मृतः ॥
कृतावधूतसंस्कारो यदि स्याज्ज्ञानदुर्ब्बलः ।तदा लोकालये तिष्ठन्नात्मानं स तु शोधयेत् ॥
रक्षन् स्वजातिचिह्नञ्च कुर्व्वन् कर्म्माणि केवलं ।सदा ब्रह्मपरो भूत्वा साधयेज्ज्ञानमुत्तमं” ॥
इति महानिर्व्वाणतन्त्रं ॥
* ॥
अपि च ।“अवधूतः शिवः साक्षादवधूतः सदाशिवः ।अवधूती शिवादेवी अवधूताश्रमं शृणु ॥
चतुराश्रमिणां मध्ये अवधूताश्रमो महान् ।अवधूतश्च द्विविधो गृहस्थश्च चितानुगः ॥
सचेलश्चापि दिग्वासा विधियोनिविहारवान् ।सदारः सर्व्वदारस्थश्चाट्टहासो दिगम्बरः ॥
गृहावधूतो देवेशि द्वितयस्तु सदाशिवः” ।इति मुण्डमालातन्त्रे २ पटलः ॥
* ॥
अवधूतस्यओम् तत् सदिति मन्त्रेण कर्म्मकर्त्तव्यतामाह ।“ओँ तत्सन्मन्त्रमुच्चार्य्य सोऽहमस्मीति चिन्तयन् ।कुर्य्यादात्मोचितं कर्म्म सदा वैराग्यमाश्रितः ॥
कुर्व्वन् कर्म्माण्यनासक्तो नलिनोदलनीरवत् ।यतेतात्मानमुद्धर्त्तुं तत्त्वज्ञानविवेकतः” ॥
* ॥
सर्व्वेषामोम् तत्सदिति निर्देशेन कर्म्मफलमाह ।“ओँ तत्सदिति मन्त्रेण यो यत्कर्म्म समाचरेत् ।गृहस्थो वाप्युदासीनस्तस्याभीष्टाय तद्भवेत्” ॥
* ॥
तन्मन्त्रक्रियमाणकर्म्मणः सम्पूर्णत्वमपि ।“जपहोमप्रतिष्ठा च संस्काराद्यखिलाः क्रियाः ।ओँ तत्सदिति निष्पन्नाः संपूर्णाः स्युर्न संशयः ॥
किमन्यैर्ब्बहुभिर्म्मन्त्रैः किमन्यैर्भूरिसाधनैः ।ब्राह्म्येणानेन मन्त्रेण सर्व्वकर्म्माणि साधयेत् ॥
सुखसाध्यमबाहुल्यं संपूर्णफलदायकं ।नास्त्येतस्मान्महामन्त्रादुपायान्तरमम्बिके ॥
पुरप्रदेशे देहे वा लिखित्वा धारयेदिमं ।गेहे तस्य महातीर्थं देहः पुण्यमयो भवेत् ॥
निगमागमतन्त्राणां सारात् सारतरो मनुः ।ओँ तत्सदिति देवेशि तवाग्रे सत्यमीरितं ॥
चतुर्व्विधानां तत्त्वानामन्येषामपि वस्तुनां ॥
मन्त्रान्यैः शोधनेनालं स्याच्चेदेतेन शोधितं ॥
पश्यन् सर्व्वत्र सद्रूपं जपंस्तत् सन्महामनुं ।स्वेच्छाचारः शुद्धचित्तः स एव भुवि कौलराट् ॥
जपादस्य भवेत् सिद्धो मुक्तः स्यादर्णचिन्तनात् ।साक्षाद्ब्रह्ममयो देही सार्थमेनं जपेन्मनुं ॥
त्रिपदोऽयं महामन्त्रः सर्व्वकारणकारणं ।साधनादस्य मन्त्रस्य भवेन्मृत्युञ्जयः स्वयं ॥
युग्मयुग्मपदं वापि प्रत्येकं पदमेव वा ।जप्त्वैतस्य महेशानि साधकः सिद्धिभाग्भवेत्” ।इति मन्त्रप्रशंसा ॥
* ॥
शैवावधूतस्य सर्व्वकर्म्मा-नधिकारमाह ।“शैवावधूतसंस्कारविधूताखिलकर्म्मणः ।नापि दैवे नवा पित्र्ये नार्षे कृत्येऽधिकारिता” ॥
* ॥
अथ परमहंसः ।“चतुर्णामवधूतानां तुरीयो हंस उच्यते ।त्रयोऽन्ये योगभोगाढ्या मुक्ताः सर्व्वे शिवोपमाः ॥
हंसो न कुर्य्यात् स्त्रीसङ्गं न विधत्ते परिग्रहं ।प्रारब्धमश्नन् विहरेत् निषेधविधिवर्जितः ॥
त्यजेत् स्वजातिचिह्नानि कर्म्माणि गृहमेधिनां ।तुरीयो विचरेत् क्षौणीं निःसङ्कल्पो निरुद्यमः ॥
सदात्मभावसन्तुष्टः शोकमोहविवर्ज्जितः ।निर्निकेतस्तितिक्षुः स्यान्निःसङ्गो निरुपद्रवः ॥
नार्पणं भक्ष्यपेयानां न तस्य ध्यानधारणा ।मुक्तो विमुक्तो निर्द्वन्द्वो हंसाचारपरो यतिः ॥
इति ते कथितं देवि ! चतुर्णां कुलयोगिनां ।लक्षणं सविशेषेण साधूनां मत्स्वरूपिणां ॥
एतेषां दर्शनात् स्पर्शादालापात् परितोषणात् ।सर्व्वतीर्थफलावाप्तिर्जायते मनुजन्मनां” ॥
इति महानिर्व्वाणतन्त्रं ॥