| YouTube Channel

अवकाशः (avakAzaH)

 
Apte
English
अवकाशः [avakāśḥ], 1 Occasion, opportunity
ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः
Ve.*
 3.7
उत्तरावकाशमपाहरन्त्या
K.*
 24, 265
साहाय्यदानावकाशः DK.* 96
M.*
 3.13
M.*
 2
oft
 . used with लभ् in the sense of 'to get an opportunity or scope for action'
लब्धावकाशो$विध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः
Ks.*
 1.41.
(a) Place, space, room
अवकाशं किलोदन्वान्रामायाभ्यर्थितो ददौ
R.*
 4.58
अन्यमवकाशम- वगाहे
V.*
 4
Ms.*
 3.27
यथावकाशं नी to take to its proper place,
R.*
 6.14
अस्माकमस्ति न कथांचिदिहावकाशः
Pt.*
 4.8
अवकाशो विविक्तो$यं महानद्योः समागमे Rām.
सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः
V.*
 3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (
) Footing, admission, scope, access, entrance
(छाया) शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा
Ś.*
 7.32
oft
 . used in these senses with लभ्
लब्धावकाशा मे प्रार्थना, लब्धावकाशो मे मनोरथः
Ś.*
 1
शोकावेगदूषिते मे मनसि विवेक एव नावकाशं लभते Prab.
also with कृ or दा 'to make room for', 'admit', 'give way to'
असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशम्
Mk.*
 3.6
तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशो$धमानाम्
Pt.*
 1.366
शयने दत्तो$वकाशः
Amaru.*
 21
अदत्तावकाशो मत्सरस्य
K.*
 45 not swayed by malice
Ms.*
 9.271
Y.*
 2.276
ददौ च निजचित्ते$पि सोवकाशं मनोभुवः
Ks.*
 2.71
K.*
 132, 141, 27
Ratn.*
 2.13
अवकाशं रुध् to obstruct, hinder or impede
नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् (निद्राम्)
Me.*
 92.
Interval, intermediate space or time.
An aperture, opening.
A glance cast on anything.
N.
 of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects.
Apte 1890
English
अवकाशः 1 Occasion, opportunity
ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5
उत्तरावकाशमपाहरंत्या K. 204, 265
साहाय्यदानावकाशः Dk. 96
M. 3. 13
M. 2
oft. used with लभ् in the sense of ‘to get an opportunity or scope for action’
लब्धावकाशोऽ विध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः Ks. 1. 41.
2 (a) Place, space, room
अवकाशं किलोदन्वान्रामायाभ्यर्थितो ददौ R. 4. 58
अन्यमवकाशमवगाहे V. 4
Ms. 3. 207
यथावकाशं नी to take to its proper place, R. 6. 14
अस्माकमस्ति न कथंचिदिहावकाशः Pt. 4. 8
अवकाशो विविक्तोयं महानद्योः समागमे Rām.
सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः V. 3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (b) Footing, admission, scope, access, entrance
(छाया) शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32
oft. used in these senses with लभ्
लब्धावकाशा मे प्रार्थना, लब्धावकाशो मे मनोरथः Ś. 1
शोकावेगदूषिते मे मनसि विवेक एव नावकाशं लभते Prab.
also with कृ or दा ‘to make room for’, ‘admit’, ‘give way to’
असौ हि दत्वा तिमिरावकाशं Mk. 3. 6
तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशोऽधमानां Pt. 1. 366
शयने दत्तोऽ वकाशः Amaru. 18
अदत्तावकाशो मत्सरस्य K. 45 not swayed by malice
Ms. 9. 271
Y. 2. 276
ददौ च निजचित्तेपि सोवकाशं मनोभुवः Ks. 20. 71
K. 132, 141, 207
Ratn. 2. 14
अवकाशं रुध् to obstruct, hinder or impede
नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशां (निद्रां) Me. 91.
3 Interval, intermediate space or time.
4 An aperture, opening.
5 A glance cast on anything.
6 N. of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects.
Apte Hindi
Hindi
अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"अवसर, मौका "
अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"स्थान, जगह, ठौर "
अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"पदार्पण, प्रवेश, पहुँच, अन्तर्गमन "
अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"अन्तराल, बीच का स्थान या समय"
अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"द्वारक, विवर"
E Bharati Sampat
Sanskrit
(पुं) अव + काशृ (दीप्तौ) + घञ् । ‘भावे’ (३.३.१८) १. सुसमयः, सुसन्धिः, सुयोगः, "तत्र मे साहाय्यदानावकाशः" - द.कु. २. स्थलम् । "अवकाशं किल उदन्वान् रामायाऽभ्यर्थितो ददौ" - रघु० ४.५८ । ३. आश्रयः, "न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः कथं स्यात्" - रत्नावली २.१४ । ४. कालस्य मध्यभागः (द्वयोः कालयोः अवान्तरकालः) ५. रन्ध्रम्, छिद्रम् । ६. प्रशस्तप्रदेशः । ‘अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे’ - रामा०
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अवकाशः
noun
छन्दोविशेषः।
"इयं रचना अवकाशस्य उत्तमम् उदाहरणम् अस्ति।"
Synonyms:
 विरामः, अवकाशः, उपरमः, निर्वृत्तिः, विनिवृत्तिः
noun
अनुज्ञा-पूर्वक-कार्यत्यागस्य क्रिया।
"मत्कृते एतस्मात् कार्यात् विरामस्य अवसरः नास्ति।"
Synonyms:
 क्षेत्रम्, प्रदेशः, अन्तः, भूमिः, निवासः, अवकाशः, उद्देशः, दिक्, देशः, स्थानम्
noun
कस्यापि विस्तारितः भागः।
"एतत् भारतस्य कृष्योत्पादकं क्षेत्रम् अस्ति।"
Synonyms:
 प्रसङ्गः, अवसरः, कालः, वेला, अवकाशः, प्रस्तावः
noun
विशिष्टः समयः।
"प्रतिवर्षे विजयादशम्याः प्रसङ्गे रामलीलायाः आयोजनं भवति।"
Synonyms:
 अवकाशः, अनध्यायः
noun
विशिष्टे दिने नियमेन कृतः विरामः।
"भारतदेशस्य शासनेन भानुवासरे अवकाशः घोषितः।"
Synonyms:
 अवकाशः, अवसरः, सावकाशता, विश्रामः
noun
विश्रान्तेः समयः।
"अवकाशे मिलतु।"
Synonyms:
 मध्यकालः, कालान्तरम्, अभ्यन्तरकालः, अवकाशः, अवधिः
noun
क्रीडादिषु भागद्वयान्तर्गतः विरामकालः।
"क्रीडायाः मध्यकाले अहं कषायपानार्थम् अगच्छम्।"
Tamil
Tamil
அவகாச’: : சந்தர்ப்பம், வாய்ப்பு, விடுமுறை, ஓய்வு, இடம், இடைவெளி, இடைவேளை, தொளை, வெடிப்பு.
अमरकोशः
Sanskrit
Word: अवकाशः
Root: अवकाशः
Gender: undefined
Number: undefined
Meaning(s):
⇒ note
⇒ site
⇒ spot
⇒ form
⇒ case
⇒ rank
⇒ tone
⇒ shape
⇒ house
⇒ sight
⇒ altar
⇒ place
⇒ state
⇒ venue
⇒ stead
⇒ scene
⇒ abode
⇒ plain
⇒ degree
⇒ sphere
⇒ domain
⇒ office
⇒ square
⇒ staying
⇒ subject
⇒ station
⇒ dignity
⇒ abiding
⇒ fortress
⇒ dwelling
⇒ position
⇒ occasion
⇒ locality
⇒ province
⇒ any place
⇒ condition
⇒ place for
⇒ occurrence
⇒ stronghold
⇒ holy place
⇒ appearance
⇒ appointment
⇒ receptacle of
⇒ place or room
⇒ being in or on
⇒ opportunity for
⇒ act of standing
⇒ standing firmly
⇒ field [computer]
⇒ any organ of sense
⇒ continued existence
⇒ section or division
⇒ sustaining a charge
⇒ open place in a town
⇒ proper or right place
⇒ storing-place or storage
⇒ being fixed or stationary
⇒ pitch or key of the voice
⇒ continuing as or as long as
⇒ place of standing or staying
⇒ continuance in the same state
⇒ part or character of an actor
⇒ state of perfect tranquillity
⇒ position or posture of the body
⇒ astrological mansion or its subdivision
⇒ place or organ of utterance of any sound
⇒ main support or strength or chief constituent of a kingdom
Shloka(s):
3|3|117|2 ► अवकाशे स्थितौ स्थानं क्रीडादावपि देवनम्॥ (नानार्थवर्गः)
3|3|187|2 ► अन्तरमवकाशावधिपरिधानान्तर्धिभेदतादर्थ्ये॥ (नानार्थवर्गः)
Synonym(s):
➠ 3|3|117|2 ⇢ स्थानम् (स्थान) (नपुं) ⇒ note, site, spot, form, case, rank, tone, shape, house, sight, altar, place, state, venue, stead, scene, abode, plain, degree, sphere, domain, office, square, staying, subject, station, dignity, abiding, fortress, dwelling, position, occasion, locality, province, any place, condition, place for, occurrence, stronghold, holy place, appearance, appointment, receptacle of, place or room, being in or on, opportunity for, act of standing, standing firmly, field [computer], any organ of sense, continued existence, section or division, sustaining a charge, open place in a town, proper or right place, storing-place or storage, being fixed or stationary, pitch or key of the voice, continuing as or as long as, place of standing or staying, continuance in the same state, part or character of an actor, state of perfect tranquillity, position or posture of the body, astrological mansion or its subdivision, place or organ of utterance of any sound, main support or strength or chief constituent of a kingdom
➠ 3|3|187|2 ⇢ अन्तरम् (अन्तर) (नपुं) ⇒ gap, near, soul, term, hole, place, other, heart, period, regard, surety, respect, opening, another, related, distant, absence, intimate, interval, property, guaranty, juncture, occasion, contents, interior, distance, exterior, weakness, proximate, remainder, different, weak side, difference, opportunity, peculiarity, supreme soul, representation, balance [Com.], different from, another country, offset [computer], lying adjacent to, being in the interior, space between two things, interior part of a thing, intermediate space or time
Related word(s):
जातिः ➡ कालः
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अवकाशः,
पुं,
 (अव + काश + घञ् ।) अवस्थान-देशः । फाँक इति यावत् । अवसरः । व्याप्ति-रहितस्थानं । इत्यन्तरशब्दटीकायां भरतः ॥
(“न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्यतत्रावकाशो भवतः कथं स्यात्” ।इति रत्नावलीनाटिकायाम् ।)अपि च ।“एवञ्च षडशीत्यादिष्वप्यवकाशमलभमानं” ।इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
अन्यच्च ।“अवकाशेषु चोक्षेषु नदीतीरेषु चैव हि ।विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा” ॥
इति मानवे ३ अध्याये २०७ श्लोकः ॥
(प्रशस्त-प्रदेशः ।“अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे” ।इति रामायणे । द्रव्यादिसञ्चयस्थानं । अवस्थानं ।स्थितिः ।“अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ” ।इति रघुवंशे ।)