अवकाश (avakAza)

This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.

Warning!

This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.

शब्दसागरः

English

 अवकाश m.
  (-शः)
	 1. Leisure,  opportunity.
	 2. Interval,  space.
	 3. An open
or wide space.
	 4. A receptacle,  a repository,  a place in which any
thing is kept.
	 5. A place,  a spot,  a situation. 
 E.
  अव between,  &c.
काश to shine,  अच् aff.
  

Capeller Eng

English

 अवकाश॑ m.
  open place,  space,  room,  free course or scope, 
interval,  while,  time. opportunity of (gen.  ).

Yates

English

 अव-काश (शः) 1.
m.
  Leisure.

Help us improve! Let us know about any improvements, bugs, or suggestions you have. Thanks.Click here for Feedback Form

Spoken Sanskrit

English

nocetvayaMsarovaraMsamayenaprApsyAmaH 	-	 sent.
  	-	 [We]Mustleaveearlyinthemorning.Elsewewillnotreachthelakeontime.
छदिन् 	-	  chadin 	-	 adj.
 
प्रत्यभ्यनुज्ञा 	-	  pratyabhyanujJA 	-	 f.
  	-	 leave
समनुज्ञा 	-	  samanujJA 	-	 f.
  	-	 leave
अतिसर्ग 	-	  atisarga 	-	 m.
  	-	 leave
अतिशिनष्टि 	-	  atizinaSTi 	-	 verb 	-	 leave
विरहयति  { रह् } 	-	  virahayati  { rah } 	-	 verb 	-	 leave
उच्चरते  { उच्चर् } 	-	  uccarate  { uccar } 	-	 verb 	-	 leave
उच्चरति  { उच्चर् } 	-	  uccarati  { uccar } 	-	 verb 	-	 leave
उत्तिरति  { उत्तॄ } 	-	  uttirati  { uttRR } 	-	 verb 	-	 leave

ataHbhavAnzIghraMgatvAsnAnaMkarotukRpayA 	-	 sent.
  	-	 Iftodayisaholidaythenthatdoesnotmeanitisaholidayforthebody.Sopleasequicklygohaveashower.
पर्विणी 	-	  parviNI 	-	 f.
  	-	 holiday
अनध्यायदिवस 	-	  anadhyAyadivasa 	-	 m.
  	-	 holiday
अपाठ 	-	  apATha 	-	 m.
  	-	 holiday
उद्धव 	-	  uddhava 	-	 m.
  	-	 holiday
पर्वन् 	-	  parvan 	-	 n.
  	-	 holiday
बद्धोत्सव 	-	  baddhotsava 	-	 adj.
  	-	  enjoying a festival or holiday
सुखपुण्याहघोष 	-	  sukhapuNyAhaghoSa 	-	 m.
  	-	  proclamation of a happy holiday

अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 vacation
गतग्रीष्मच्छुट्टौ 	-	 gatagrISmacchuTTau 	-	 phrase 	-	 lastsummervacation
अनध्यायदिवस 	-	  anadhyAyadivasa 	-	 m.
  	-	 vacation day

nocetvayaMsarovaraMsamayenaprApsyAmaH 	-	 sent.
  	-	 [We]Mustleaveearlyinthemorning.Elsewewillnotreachthelakeontime.
छदिन् 	-	  chadin 	-	 adj.
 
प्रत्यभ्यनुज्ञा 	-	  pratyabhyanujJA 	-	 f.
  	-	  leave
समनुज्ञा 	-	  samanujJA 	-	 f.
  	-	  leave
अतिसर्ग 	-	  atisarga 	-	 m.
  	-	  leave
अतिशिनष्टि 	-	  atizinaSTi 	-	 verb 	-	  leave
विरहयति  { रह् } 	-	  virahayati  { rah } 	-	 verb 	-	  leave
उच्चरते  { उच्चर् } 	-	  uccarate  { uccar } 	-	 verb 	-	  leave
उच्चरति  { उच्चर् } 	-	  uccarati  { uccar } 	-	 verb 	-	  leave
उत्तिरति  { उत्तॄ } 	-	  uttirati  { uttRR } 	-	 verb 	-	  leave

अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 opportunity
काण्ड 	-	  kANDa 	-	 adj.
  	-	 opportunity
भित्ति 	-	  bhitti 	-	 f.
  	-	 opportunity
वेला 	-	  velA 	-	 f.
  	-	 opportunity
व्यवस्था 	-	  vyavasthA 	-	 f.
  	-	 opportunity
अवसर 	-	  avasara 	-	 m 	-	 opportunity
अवतर 	-	  avatara 	-	 m.
  	-	 opportunity
कार्यकाल 	-	  kAryakAla 	-	 m.
  	-	 opportunity
कृतक्षण 	-	  kRtakSaNa 	-	 m.
  	-	 opportunity
पर्याय 	-	  paryAya 	-	 m.
  	-	 opportunity
प्रक्रम 	-	  prakrama 	-	 m.
  	-	 opportunity
प्रस्ताव 	-	  prastAva 	-	 m.
  	-	 opportunity
वृत्तान्त 	-	  vRttAnta 	-	 m.
  	-	 opportunity
व्यतिकर 	-	  vyatikara 	-	 m.
  	-	 opportunity
प्रसङ्ग 	-	  prasaGga 	-	 m.
  	-	 opportunity
योग 	-	  yoga 	-	 m.
  	-	 opportunity
वार 	-	  vAra 	-	 m.
  	-	 opportunity
समय 	-	  samaya 	-	 m.
  	-	 opportunity
क्ष्ण 	-	  kSNa 	-	 m.
  (n. ) 	-	 opportunity
उत्क 	-	  utka 	-	 m.
 , n.
  	-	 opportunity

अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 space
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 opportunity
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 vacation
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 holiday
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	 leave
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  place
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  room (space)
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  aperture
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  occasion
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  intermediate time
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  ground
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  leisure
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  glance cast on anything
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  room
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  free time
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  during the recitation of which the eyes must be fixed on particular objects
अवकाश 	-	 avakAza 	-	 m.
  	-	  scope

Wilson

English

 अवकाश
m.
  (-शः)
1 Leisure,  opportunity.
2 Interval,  space.
3 An open or wide space.
4 A receptacle,  a repository,  a place in which any thing is kept.
5 A place,  a spot,  a situation. 
E.
  अव between,  &c. काश to shine,  अच् aff.
  

Apte

English

अवकाशः [avakāśḥ],  1 Occasion,  opportunity
 ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve.*
  3.7
 उत्तरावकाशमपाहरन्त्या K.*
  24, 265
 साहाय्यदानावकाशः DK.*  96
 M.*
  3.13
 M.*
  2
 oft
 . used with लभ् in the sense of 'to get an opportunity or scope for action'
 लब्धावकाशो$विध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः Ks.*
  1.41.

(a) Place,  space,  room
 अवकाशं किलोदन्वान्रामायाभ्यर्थितो ददौ R.*
  4.58
 अन्यमवकाशम- वगाहे V.*
  4
 Ms.*
  3.27
 यथावकाशं नी to take to its proper place,  R.*
  6.14
 अस्माकमस्ति न कथांचिदिहावकाशः Pt.*
  4.8
 अवकाशो विविक्तो$यं महानद्योः समागमे Rām. 
 सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः V.*
  3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (

) Footing,  admission,  scope,  access,  entrance
 (छाया) शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś.*
  7.32
 oft
 . used in these senses with लभ्
 लब्धावकाशा मे प्रार्थना,  लब्धावकाशो मे मनोरथः Ś.*
  1
 शोकावेगदूषिते मे मनसि विवेक एव नावकाशं लभते Prab.
 also with कृ or दा 'to make room for',  'admit',  'give way to'
 असौ हि दत्त्वा तिमिरावकाशम् Mk.*
  3.6
 तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशो$धमानाम् Pt.*
  1.366
 शयने दत्तो$वकाशः Amaru.*
  21
 अदत्तावकाशो मत्सरस्य K.*
  45 not swayed by malice
 Ms.*
  9.271
 Y.*
  2.276
 ददौ च निजचित्ते$पि सोवकाशं मनोभुवः Ks.*
  2.71
 K.*
  132, 141, 27
 Ratn.*
  2.13
 अवकाशं रुध् to obstruct,  hinder or impede
 नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् (निद्राम्) Me.*
  92.

Interval,  intermediate space or time.

An aperture,  opening.

A glance cast on anything.

N.
  of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects.

Apte 1890

English

 अवकाशः 1 Occasion,  opportunity
 ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5
 उत्तरावकाशमपाहरंत्या K. 204,  265
 साहाय्यदानावकाशः Dk. 96
 M. 3. 13
 M. 2
 oft. used with लभ् in the sense of ‘to get an opportunity or scope for action’
 लब्धावकाशोऽ विध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः Ks. 1. 41. 
2 (a) Place,  space,  room
 अवकाशं किलोदन्वान्रामायाभ्यर्थितो ददौ R. 4. 58
 अन्यमवकाशमवगाहे V. 4
 Ms. 3. 207
 यथावकाशं नी to take to its proper place,  R. 6. 14
 अस्माकमस्ति न कथंचिदिहावकाशः Pt. 4. 8
 अवकाशो विविक्तोयं महानद्योः समागमे Rām.
 सदोषावकाश इव ते वाक्यशेषः V. 3 your unfinished sentence shows that there is room to find fault. (b) Footing,  admission,  scope,  access,  entrance
 (छाया) शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Ś. 7. 32
 oft. used in these senses with लभ्
 लब्धावकाशा मे प्रार्थना,  लब्धावकाशो मे मनोरथः Ś. 1
 शोकावेगदूषिते मे मनसि विवेक एव नावकाशं लभते Prab.
 also with कृ or दा ‘to make room for’,  ‘admit’,  ‘give way to’
 असौ हि दत्वा तिमिरावकाशं Mk. 3. 6
 तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशोऽधमानां Pt. 1. 366
 शयने दत्तोऽ वकाशः Amaru. 18
 अदत्तावकाशो मत्सरस्य K. 45 not swayed by malice
 Ms. 9. 271
 Y. 2. 276
 ददौ च निजचित्तेपि सोवकाशं मनोभुवः Ks. 20. 71
 K. 132,  141,  207
 Ratn. 2. 14
 अवकाशं रुध् to obstruct,  hinder or impede
 नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशां (निद्रां) Me. 91. 
3 Interval,  intermediate space or time. 
4 An aperture,  opening. 
5 A glance cast on anything. 
6 N. of certain verses during the recitation of which the eyes must be fixed upon certain objects. 

Monier Williams Cologne

English

 अव-काश॑ m.
  (ifc.  f(आ). ) place,  space

 room,  occasion,  opportunity,  (अवकासां √ 1. कृ or दा to make room,  give way,  admit,  ŚBr.
   &c.
  
 अवकाशं √ लभ् or आप्,  to get a footing,  obtain a favourable opportunity,  Śak.
  &c.
  
 to find scope,  happen take place
 अवकाशं √ रुध्,  not to give way,  hinder,  Megh.
 ).

 aperture,  Suśr.
  (°शेन instr. ind.
  between,  PBr. )

 intermediate time,  ŚBr.
  

 ‘a glance cast on anything’,  N.
  of certain verses,  during the recitation of which the eyes must be fixed on particular objects (which therefore are called अवकाश्य,  q.v.),  ŚBr.
  
 KātyŚr.
  

Monier Williams 1872

English

 अव-काश,  अस्,  m. a glance cast on anything
 N.
of certain verses,  during the recitation of which the
eyes must be fixed on certain objects
 place,  space, 
open or wide space,  room,  occasion,  opportunity
interval,  aperture
 intermediate time
 अवकाशं
कृ or दा,  to make room,  to give way,  to admit
अवकाशं लभ्,  to get a footing
 to obtain a favour-
able opportunity
 to find scope,  happen,  take place
अवकाशं रुध्,  not to give way
 to hinder,  im-
pede.
—अवकाश-वत्,  आन्,  अती,  अत्,  spacious.

Macdonell

English

 अवकाश ava-kāśa,  m.
  space,  room
 opportunity
 🞄interval
 access: -ṃ dā,  make room
 🞄grant admittance (to d.,  g.)
 -da,  a.
  harbouring
 🞄m.  receiver of stolen goods
 -vat,  a.
  🞄roomy,  spacious.

Benfey

English

 अवकाश अव-काश् + अ,  m.
 
 1. Space, 
room,  Man.  3,  207.
 2. Interval.
 3.
Opportunity,  Rām.  5,  9,  28
 Pañc. iii.
d. 263 (264),  cf.  विषय।
 -- Comp.
 
निस्-, 
adj.
  having no room for moving free-
ly,  Bhāg. P. 5,  26,  28.
सुलभ-,  adj.
  f.
 
शा,  getting easily the opportunity (of
appearing),  Śāk. d. 191.

Apte Hindi

Hindi

अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"अवसर,  मौका "

अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"स्थान,  जगह,  ठौर "

अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"पदार्पण,  प्रवेश,  पहुँच,  अन्तर्गमन "

अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"अन्तराल,  बीच का स्थान या समय"

अवकाशः
वि* - अव+काश्+घञ्
"द्वारक,  विवर"

Shabdartha Kaustubha

Kannada

अवकाश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸುಸಮಯ /ಸುಸಂಧಿ
प्रयोगाः - > "तत्र मे साहाय्यदानावकाशः"
उल्लेखाः - > दशकु०
अवकाश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಸ್ಥಳ /ಜಾಗ
प्रयोगाः - > "अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ"
उल्लेखाः - > रघु० ४-५८
अवकाश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ನೆಲೆ /ಆಶ್ರಯ
प्रयोगाः - > "स सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्य तत्रावकाशो भवतः किमु स्यात्"
उल्लेखाः - > रत्ना० २-१४
अवकाश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಕಾಲದ ಅಂತರ /ಕಾಲದ ಮಧ್ಯಭಾಗ
अवकाश
पदविभागः - > पुल्लिङ्गः
कन्नडार्थः - > ಛಿದ್ರ /ರಂಧ್ರ /ತೂತು

L R Vaidya

English

 avakASa {% m. %} 1. Space,  place,  room,  अवकाशो विविक्तोयं महानद्योः समागमे Ram. अस्माकमस्ति न कथंचिदिहावकाशः Panch.iv.
 2. occasion,  opportunity,  e.g. लब्धावकाशोऽविध्यन्मां तत्र दग्धो मनोभवः
 3. footing,  admission,  तस्माद्देयो विपुलमतिभिर्नावकाशोऽधमानाम् Panch.iv.,  (छाया) शुद्धे तु दर्पणतले सुलभावकाशा Sak.vii.
 4. aperture
 5. interval,  intermediate time.With the roots दा and कृ and their derivatives,  अवकाश means ‘to make room for, ’ ‘to give way to, ’ e.g. असौ हि दत्वा तिमिरावकाशमस्तं व्रजत्युन्नतकोटिरिन्दुः.With लभ्-,  it means- (1) to get a footing,  लब्धावकाशो मे मनोरथः Sak.i.
 शोकावेगदूषिते मे मनसि विवेक एव मावकाशं लभते
 (2) to get an opportunity. (See 2 above).With रुध्-,  ‘to hinder, ’ ‘to impede’ (निद्राम्) नयनसलिलोत्पीडरुद्धावकाशाम् Megh.ii.28.

Bopp

Latin

 अवकाश m. (r. काश् lucere s. अ) locus,  spatium,  inter-
vallum. SAK. 56. 2. 20. 13. 23. infr. UR. 41. 8. infr. 66.
15. 74. 4.

Edgerton Buddhist Hybrid

English

 avakāśa, 
(1) in Skt. mg.,  room,  space,  but nt. instead of m.,  LV 〔367.20〕 (vs) nābhūd °śam asmin
 RP 〔31.4〕 teṣv °śam asti (or assume m as ‘Hiatus-bridger’?)
 see also an-avakāśa
(2) appearance,  in akṣudrāvakāśa,  q.v.
(3) see an-avakāśa,  an-okāśa.

Indian Epigraphical Glossary

English

 avakāśa (Ep. Ind.,  Vol. IV,  p. 347,  note 5),  ‘opportunity
for a grammatical rule taking effect’.

Lanman

English

 avakāśá,  m.
	—1. open place
	—2. (place, 
and so) opportunity. [√kāś + ava.]

Abhyankara Grammar

English

अवकाश  occasion
 possibility of appli- cation
 cf. इको गुणवृद्धी इत्यस्यावकाशः। चयनं चायकः लवनं लावकः इति । इहोभयं प्राप्नोति | मेद्यति । मार्ष्टीति । M. Bh. on I.1.3. Vārt. 6.

Schmidt Nachtrage zum Sanskrit Worterbuch

German

 अवकाश Lok. um das Morgenrot,  Mgs. II,  1,  5.

Sanskrit Tibetan

Tibetan

skabs
१) अधिकार २) अन्तर ३) अवकाश ४) अवतार ५) अवसर ६) आकाश ७) करण ८) काण्ड ९) क्षण १०) दशा ११) परिच्छेद १२) प्रकरण १३) प्रकृत १४) प्रक्रन्त १५) प्रसर १६) प्रस्ताव १७) वार १८) वितानाय १९)

skabs phye
अवकाश

go skabs
१) अन्तर २) अवकाश ३) अवसर ४) मध्य ५) स्थान

अभिधानरत्नमाला

Sanskrit

अन्तर
अन्तर,  वस्त्र,  मध्य,  छिद्र,  व्यवधान,  अन्तरात्मन्,  अवकाश,  बहिर्योग,  विशेष,  अवसर
वस्त्रे मध्ये तथा छिद्रे व्यवधानेऽन्तरात्मनि ।
अवकाशे बहिर्योगे विशेषेऽवसरेऽन्तरम् ॥ ८७१ ॥
verse 5.1.1.871
page 0100

शब्दकल्पद्रुमः

Sanskrit

 अवकाशः,  पुं,
   (अव + काश + घञ् ।) अवस्थान-देशः । फाँक इति यावत् । अवसरः । व्याप्ति-रहितस्थानं । इत्यन्तरशब्दटीकायां भरतः ॥
(“न सूक्ष्मतन्तोरपि तावकस्यतत्रावकाशो भवतः कथं स्यात्” ।इति रत्नावलीनाटिकायाम् ।)अपि च ।“एवञ्च षडशीत्यादिष्वप्यवकाशमलभमानं” ।इति तिथ्यादितत्त्वं ॥
 अन्यच्च ।“अवकाशेषु चोक्षेषु नदीतीरेषु चैव हि ।विविक्तेषु च तुष्यन्ति दत्तेन पितरः सदा” ॥
इति मानवे ३ अध्याये २०७ श्लोकः ॥
 (प्रशस्त-प्रदेशः ।“अवकाशो विविक्तोऽयं महानद्योः समागमे” ।इति रामायणे । द्रव्यादिसञ्चयस्थानं । अवस्थानं ।स्थितिः ।“अवकाशं किलोदन्वान् रामायाभ्यर्थितो ददौ” ।इति रघुवंशे ।)

वाचस्पत्यम्

Sanskrit

 अवकाश पु०
  अव + काश--घञ् । अवस्थितियोग्यतासम्पादकेकाले,  देशे च । तत्र कालिकोऽवकाशः क्रियान्तरस्थितियोग्यतासम्पादकः सचावसर इत्यप्युच्यते,  “कृत्वावकाशे रुचिसंकॢप्तम्” इति भट्टिः । द्रव्यान्तरस्थितिप्रवेशयोग्यता-सम्पादको दैशिकः स चावकाश इत्येव “अवकाशं किलो-दन्वानिति” रघुः ।

Capeller

German

 अवकाश॑ m.
  Platz,  Stätte,  Gelegenheit.

Burnouf

French

 अवकाश अवकाश m.
  (काश्) éclaircie
 clairière
 lieu
découvert.
		 Espace,  intervalle,  place.
		 Lieu,  opportunité
occasion. 
		 Loisir.

Stchoupak

French

 अव-काश-
 m.
  place,  espace,  accès,  occasion 
 loisirs 
-अं कृ- et दा- faire place,  admettre 
 आप्- et लभ्- obtenir
une place,  une occasion,  avoir lieu 
 रुध्- faire obstacle.
°द- a. qui donne occasion à 
 qui héberge.

No entries for this word is found.

What is this? (Hidden Dictionary)

To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.

How to hide/unhide dictionary?

Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.