| YouTube Channel

अर्शः (arzaH)

 
Wordnet
Sanskrit
Synonyms:
 अर्शः, अनामकम्, गुदकीलः, गुदकीलकः, गुदाङ्कुरः, गुदोद्भवः, दुर्नामन्
noun
व्याधिविशेषः- यस्मिन् गुदे मांसकीलः जायते।
"सः अर्शेण पीडितः अस्ति।"
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskrit
अर्शः, [स्]
क्ली,
 (ऋ + असुन्, शुट् ।) स्वनाम-ख्यातपायुरोगः । तत्पर्य्यायः । दुर्नामकं २ । इत्य-मरः ॥
दुर्नाम ३ गुदकीलः ४ गुदाङ्कुरः ५ ।इति राजनिर्घण्टः ॥
अनामकं ६ । इति शब्द-रत्नावली ॥
यथा । अथार्शोऽधिकारः । तत्रार्शसःसन्निकृष्टनिदानान्याह ।“पृथग्दोषैः समस्तैश्च शोणितात् सहजानि च ।अर्शांसि षट्प्रकाराणि विद्याद्गुदवलित्रये” ॥
केचिद्रुधिरस्यापि दोषत्वं मन्यन्ते । तन्मतमाश्रि-ग्राह । शोणितादिति । सहजानि शरीरेण सहजातानि । सङ्ख्याञ्चाह । षट्प्रकाराणीति । गुद-वलित्रये सार्द्धचतुरङ्गुलं गुदस्य मानं तस्यावयव-भूतास्तिस्रो वलयः शङ्खावर्त्तनिभा उपर्य्युपरिसन्ति । तासां नाम प्रवाहिणी विसर्जनी संव-रणी चेति । तत्र गुदौष्ठोऽर्द्धाङ्गुलमानस्तदूर्द्ध्व-मङ्गुलमाना प्रथमा वलिः । सार्द्धैकाङ्गुलमानाद्वितीया । तृतीया च तावती । उक्तञ्च ।“अर्द्धाङ्गुलप्रमाणेन गुदौष्ठं परिचक्षते ।गुदौष्ठादङ्गुलं चैकं प्रथमान्तु वलिं विदुः ॥
सार्द्धैकाङ्गुलमानेन पृथगन्ये प्रकीर्त्तिताः” ॥
* ॥
अथ वातार्शसो विप्रकृष्टं निदानमाह ।“कषायकटुतिक्तानि रूक्षशीतलघूनि च ।प्रमिताल्पाशनं तीक्ष्णं मद्यं मैथूनसेवनं ॥
लङ्घनं देशकालौ च शीतौ व्यायामकर्म्म च ।शोको वातातपस्पर्शो हेतुर्व्वातार्शसां मतः” ॥
प्रमितमपरिमितं । तीक्ष्णमिति मद्यविशेषणं ।पैष्ट्यादिमृदुमद्यस्य वातसमकत्वात् । आतप-स्तूष्णवीर्य्योऽप्युद्भूतरौक्ष्याद्वातप्रकोपे हेतुः वाता-र्शसां । नन्वर्शांसि सर्व्वाणि त्रिदोषजानि । यत-आह ।“पञ्चात्मा मारुतः पित्तं कफो गुदवलित्रये ।सर्व एव प्रकुप्यन्ति गुदजानां समुद्भवः” ॥
इति ।तथा सति कथं वातार्शसामिति उच्यते । तत्त-दाधिक्याद्व्यपदेशभेद इति न दोषः । अतएवअग्रे वक्ष्यते । पित्तोल्वणानामिति तथाच चरकः ।“अर्शांसि नाम जायन्ते नासन्निपतितैस्त्रिभिः ।दोषैर्दोषविशेषात्तु विशेषः कथ्यतेऽर्शसां” ॥
इति ॥
* ॥
अथ पित्तार्शसो विप्रकृष्टनिदान-माह ।“कट्वम्ललवणोष्णानि व्यायामाग्न्यातपप्रभाः ।देशकालावशिशिरौ क्रोधोमद्यमसूयनंविदाहि तोक्ष्णमुष्णं यत् तत् सर्व्वं पानभोजनं ।पित्तेल्वाणानां विज्ञेयः प्रकोपे हेतुरर्शसां” ॥
उष्णद्रव्यस्य स्पर्शनादि बोद्धव्यं उष्णपानभोजन-स्याग्रे वक्ष्यमाणत्वात् । अग्न्यातपप्रभा अग्न्या-तपयोः प्रभा तेजः । अथवा अग्न्यातपेतरतेज-स्विद्रव्यस्य दीप्तिः प्रभा । अशिशिरो देशो मरुः ।असूयनं परसम्पत्तिद्वेषः । पानभोजनं पीयत इतिपानं । भुज्यते इति भोजनं प्रकोपे उत्पत्तौ ॥
* ॥
अथ कफार्शसो विप्रकृष्टं निदानमाह ।“मधुरस्निग्धशीतानि लवणाम्लगुरूणि च ।अव्यायामदिवास्वप्नशय्यासनसुखे रतिः ॥
प्राग्वातसेवाशीतौ च देशकालावचिन्तनं ।श्लैष्मिकाणां समुद्दिष्टमेतत् कारणमर्शसां” ॥
अचिन्तनं निश्चिन्तता ॥
* ॥
अथ त्रिदोषार्शसोविप्रकृष्टं निदानमाह ।“सर्व्वो हेतुस्त्रिदोषाणां सहजैर्लक्षणं समं” ।जनकत्वेन त्रयो दोषा येषां तानि त्रिदोषाणिअर्शांसि तेषां सर्व्वो हेतुः । पृथग्वातपित्त-कफार्शोहेतुः । त्रिदोषार्शसां लक्षणञ्च सहजैःसहजार्शोभिः समं सदृशं । ननु त्रिदोषाणां इतिविशेषणं व्यर्थं । यतः सर्व्व एव व्याधयस्त्रिदोषजाः ।उक्तञ्च ।“द्रव्यमेकरसं नास्ति न रोगोऽप्येकदोषजः ।एकस्तु कुपितो दोष इतरावपि कोपयेत्” ॥
इति । युक्तिमप्याह । स्वकारणाद्वद्धो वायुः शै-त्याच्छीतलं श्लेष्माणं लाघवात्तेजोरूपं पित्तं वर्द्ध-यते । तथा पित्तं कटुकत्वात् वातं द्रवत्वात् कफंवर्द्धयते । श्लेष्मा च शैत्याद्वायुं द्रवत्वात् पित्तंवर्द्धयते इति । उच्यते । यत्र स्वस्वकारणात्त्रयोदोषाः कुप्यन्ति तत्र त्रिदोषजव्यपदेश इति नदोषः ॥
* ॥
अथार्शसां पूर्व्वरूपमाह ।“विष्टम्भोऽन्नस्य दौर्बल्यं कुक्षेराटोप एव च ।कार्श्यमुद्गारबाहुल्यं सक्थिसादोऽप्लविट्कता ॥
ग्रहणीदोषपाण्ड्वर्त्तेः प्रशङ्का चोदरस्य च ।पूर्व्वरूपाणि निर्द्दिष्टान्यर्शसामभिवृद्धये” ॥
दौर्बल्यमाबल्यं । आटोपः गुड्गुडाशब्दः । अभि-वृद्धये उत्पत्तये ॥
* ॥
अथार्शसां संप्राप्तिपूर्व्वकंसामान्यं लक्षणमाह ।“दोषास्त्वङ्मांसमेदांसि संदूष्य विविधाकृतीन् ।मांसाङ्कुरानपानादौ कुर्वन्त्यर्शांसि तान् जगुः” ॥
त्वङ्मांसपदेन त्वङ्मांसाश्रितं रक्तमपि गृह्यते ।चिकित्सायां रक्तस्रावणोपदेशात् । अपानं गुदं ।आदिशब्दान्नासानेत्रनाभिमेढ्रादिष्वपि कुर्वन्ति ॥
* ॥
अथ वातार्शोलक्षणमाह ।“गुदाङ्कुरा बह्वनिलाः शुष्काश्चिमिचिमान्विताः ।म्लानाः श्यावारुणाः स्तब्धा विशदाः परुषाः खराः ॥
मिथोविसदृशा वक्रास्तीक्ष्णा विस्फुटिताननाः ।विम्बीकर्क्कन्धुखर्ज्जूरकार्पासीफलसन्निभाः ॥
केचित्कदम्बपुष्पाभाः केचित् सिद्धार्थकोपमाः ।शिरःपार्श्वांसकट्यूरुवङ्क्षणाभ्यधिकव्यथाः ॥
क्षवथूद्गारविष्टम्भहृद्ग्रहारोचकप्रदाः ।कासश्वासाग्निवैषम्यकर्णनादभ्रमावहाः ॥
तैरार्त्तो ग्रथितं स्तोकं सशब्दं सप्रवाहिकं ।रुक्फेनपिच्छानुगतं विड्बद्धमुपवेश्यते ॥
कृष्णत्वङ्नखविण्मूत्रनेत्रवक्त्रञ्च जायते ।गुल्मप्लीहोदराष्ठीलासम्भवस्तत एव च” ॥
बह्वनिलाः वातोल्वणाः । गुदाङ्कुराः अर्शांसि ।चिमिचिमान्विताः चिमिचिमा व्यथाविशेषःचरचराव इति लोके तदन्विताः । श्यावारुणाःश्यावा धूम्रवर्णाः । अरुणा ईषद्रक्ताः । स्तब्धाःकठिनाः । विशदाः अपिच्छिलाः । परुषाः गो-जिह्वावत् स्पर्शे कर्कशाः । खराः कर्क्कोटकफल-वत् सूक्ष्मानेककण्टकाचिताः । विम्बादिफल-सन्निभाः आकृत्याः । अत्र विकल्पबोधकं वक्ष्यमाणंकेचित् केचिदिति पदं सग्वन्धनीयं ।“कदम्बपुष्पाभाः स्थूला अनेकसूक्ष्मशिखराः ।सिद्धार्थकोपमाः पीतसूक्ष्मपिडकाश्रिताः” ॥
तैरार्त्त इति अर्शोभिः पीडितः । तैरार्त्तो विडुप-वेश्यत इत्यार्त्तस्य प्रयोज्यकर्त्तुः कर्म्मतार्थत्वात् ।ग्रथितं मलगुटिकाग्रथितविड्वर्त्तिरूपं । पिच्छापिच्छिलो द्रवभागः । बद्धं संहतं । विष्शब्दो-नपुंसकेऽप्यस्ति । उपवेश्यते त्यज्यते । अतएववातार्शस एव गुल्मादीनां सम्भवः । अष्ठीलानाभेरधोभागे पाषाणपिण्डिकावद्वातव्याधिविशेषः॥
* ॥
अथ पित्तार्शोलक्षणमाह ॥
“पित्तोत्तरा नीलमुखा रक्तपीतासितप्रभाः ।तन्वस्रस्राविणो विस्रास्तनवो मृदवः श्लथः ॥
शुष्कजिह्वायकृत्खण्डजलौकोवक्त्रसन्निभाः ।दाहपाकज्वरस्वेदतृष्णामूर्च्छारतिप्रदाः ॥
सोष्माणो द्रवनीलोष्णपीतरक्तामवर्च्चसः ।यवमध्या हरित्पीतहारिद्रत्वङ्नखादयः” ॥
पित्तोत्तराः पित्तोल्वणाः । तनु अघनं । श्लथाःलम्बिनः । सन्निभाः आकृत्या । पाको गुदस्य ।सोष्माणः उष्णस्पर्शाः । हरिच्छाकवर्णं । पीतंहरितालवर्णं । हारिद्रं हरिद्रावर्णं । आदि-शब्दान्मलमूत्रमुखानां ग्रहणं ॥
* ॥
अथ केचि-द्रुधिरस्यापि दोषत्वं मन्यन्ते तन्मतमाश्रित्य रक्ता-र्शोलक्षणमाह ।“रक्तोल्वणा गुदे कीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः ।वटप्ररोहसदृशा गुञ्जाविद्रु मसन्निभाः ॥
तेऽत्यर्थं दुष्टमुष्णञ्च गाढविट्कप्रपीडिताः ।स्रवन्ति सहसा रक्तं तस्य चातिप्रवृत्तितः ॥
भेकाभः पीड्यते दुःखैः शोणितक्षयसम्भवैः ।हीनवर्णबलोत्साहो हतौजाः कलुषेन्द्रियः ॥
विट् श्यावं कठिनं रूक्षमधोवायुर्न वर्त्तते ।तनु चारुणवर्णञ्च फेनिलञ्चासृगर्शसां ॥
कट्यूरुगुदशूलञ्च दौर्ब्बल्यं यदि वाधिकं ।तत्रानुबन्धो वातस्य हेतुर्यदि च रूक्षणं ॥
शिथिलं श्वेतपीतञ्च विट् स्निग्धं गुरु शीतलं ।यद्यर्शसां घनञ्चासृक् तन्तुमत् पाण्डु पिच्छिलं ॥
गुदं सपिच्छं स्तिमितं गुरु स्निग्धञ्च कारणं ।श्लेष्मानुबन्धो विज्ञेयस्तत्र रक्त्वार्शसां बुधैः” ॥
गुदे कीला अर्शांसि । पित्ताकृतिसमन्विताःपित्तार्शोलक्षणयुक्ताः । आकारेण च वटप्ररो-हादिसदृशाः । दुःखै रोगैः । त्वक्पारुष्याम्बु-शीतप्रार्थनादिभिः । कलुषेन्द्रियः व्याकुलसर्वेन्द्रियः॥
० ॥
रक्तजस्यापि वातोल्वणस्य लक्षणमाह ॥
तत्र रक्तार्शसि । अनुबन्धः उल्वणत्वं । रूक्षणंरूक्षयतीति रूक्षणं रूक्षं द्रव्यं । पित्तोल्वणस्य तुलक्षणं ।“रक्तोल्वणा गुदे कीलाः पित्ताकृतिसमन्विताः” ।इत्यादिनैवोक्तं । रक्तपित्तयोः समानलिङ्गत्वात् ॥
॥
* ॥
कफोल्वणस्य लक्षणमाह । सपिच्छं पिच्छि-लार्द्रं । स्तिंमितमार्द्रचर्म्मावगुण्ठितमिव ॥
* ॥
अथश्लेष्मार्शोलक्षणमाह ।“श्लेष्मोल्वणा महामूला घना मन्दरुजः सिताः ।उत्पन्नोपचिताः स्निग्धाः स्तब्धवृत्तगुरुस्थिराः ॥
पिच्छिलास्तिमिताः श्लक्ष्णाः कण्ड्वाढ्याः स्पर्शनप्रियाःकरीरपनसास्थ्याभास्तथा गोस्तनसन्निभाः ॥
वङ्क्षणानाहिनः पायुवस्तिनाभिविकर्षिणः ।सकासश्वासहृल्लासप्रसेकारुचिपीनसाः ॥
मेहकृच्छ्रशिरोजाड्यशिशिरज्वरकारिणः ।क्लैव्याग्निमार्द्दवच्छर्द्दिरामप्रायविकारदाः ॥
वसाभसकफप्राज्यपुरीषाः सप्रवाहिकाः ।न स्रवन्ति न भिद्यन्ते पाण्डुस्निग्धत्वगादयः” ॥
उत्पन्नाः उन्नताः । उपचिताः स्थूलाः । स्निग्धा ।सस्नेहाः । स्थिरा निश्चलाः । पिच्छिलाः कफा-रब्धत्वात् । स्तिमिताः आर्द्रवस्त्रगुण्ठिता इव ।श्लक्ष्णा मणिवन्मसृणाः । करीरो वंशाङ्कुरः ।पनसास्थिगोस्तनाः तदाकृतयः । वङ्क्षणानाहिनःवङ्क्षणयोरानाहकारिणः । पाष्वादिष्वाकर्षणवत्पीडाकारिणः । कृच्छ्रं मूत्रकृच्छ्रं । शिरोजाड्यंशिरसो भाराक्रान्तत्वमिव । क्लैव्यं स्त्रीष्वनिच्छा ।अत्र छर्द्दिशब्दः सान्त आर्षत्वात् । आमप्राय-विकारदाः आमबहुला व्याधयोऽतीसारग्रहण्या-दग्रः तान् ददाति ॥
* ॥
अथ द्वन्द्वजार्शोलक्षण-माह ।“हेतुलक्षणसंसर्गाद्विद्यात् द्वन्द्वोल्वणानि च” ॥
* ॥
अत्र त्रिदोषार्शसः सहजार्शसश्च लक्षणमाह ।“सर्व्वैः सर्व्वात्मकान्याहुर्लक्षणैः सहजानि च” ।सर्व्वैर्लक्षणैर्वातपित्तश्लेष्मार्शोलक्षणैः प्रागुक्तैः । स-र्व्वात्मकानि सान्निपातिकान्यर्शांस्याहुः । तथातरेव लक्षणैः सहजानि चार्शांस्याहुः ॥
* ॥
तन्त्रा-न्तरे सहजार्शोलक्षणं पृथगाह ।“अर्शांसि सहजातानि दारुणानि भवन्ति हि ।दुर्दर्शनानि पाण्डूनि परुषाण्यरुणानि च ॥
अन्तर्म्मुखानि तैरार्त्तः क्षीणः क्षीणस्वरो भवेत् ।क्षीणानलः क्षीणरेताः शिरासन्ततविग्रहः ॥
अल्पप्रजः क्रोघशीलः सन्ततान्त्रस्वनान्वितः ।शिरोदृक्कर्णनासासु रोगी हृल्लेपसेकवान्” ॥
* ॥
अथ सुखसाध्यार्शोलक्षणमाह ।“वाह्यायान्तु बलौ जातान्येकदोषोन्त्वणानि च ।अर्शांसि सुखसाध्यानि न चिरोत्पतितानि च” ॥
वाह्यायां वलौ संवरण्यां । न चिरोत्पतितानिअनतिक्रान्तसंवत्सराणि । एतानि लक्षणानिमिलितानि सुखसाध्यत्वबोधकानि ॥
* ॥
अथ ।कष्टसाध्यार्शोलक्षणमाह ।“द्वन्द्वजानि द्वितीयायां वलौ यान्याश्रितानि च ।कृच्छ्रसाध्यानि तान्याहुः परिसंवत्सराणि च” ॥
द्वितीयायां वलौ विसर्जन्यां । परिसंवत्सराणिपरिगतः सवत्सरो येषां तानि । अतिक्रान्त-संवत्सराणि इति यावत् । एतानि प्रत्येकं कष्ट-साध्यलक्षणानि ॥
* ॥
अथासाध्यार्शोलक्षणमाह ।“सहजानि त्रिदोषाणि यानि चाभ्यन्तरां वलिं ।जायन्तेऽर्शांसि संगृह्य तान्यसाध्यानि निर्दिशेत्” ॥
अभ्यन्तरां वलिं प्रवाहिणीं । एतान्यपि प्रत्येक-मसाध्यलक्षणानि ।“शेषत्वादायुषस्तानि चतुष्पादसमन्वये ।याप्यन्ते दीप्तकायाग्नेः प्रत्याख्येयान्यतोऽन्यथा” ॥
यद्यायुषः शेषो वर्त्तते चिकित्सायाश्चत्वारः पा-दास्ते यथा । वद्यवचनकारी धनवानुदारो जिते-न्द्रियो रोगी । १ । शास्त्रे कर्म्मणि च कुशलोवैद्यः । २ । अनलस आप्तः प्रियः परिचारकः । ३ ।नवं रसवीर्य्यादियुक्तमौषधं । ४ । एषां समन्वयेसंयोगे सति दीप्तकायाग्रेः पुरुषस्य । तानि अ-र्शांसि । याप्यन्ते चिकित्सया । अतोऽन्यथा प्रत्या-ख्येयानि न चिकित्स्यानीत्यर्थः ॥
* ॥
अथार्शो-ऽरिवृमाह ।“हस्ते पादे मुखे नाभ्यां गुदे वृषणयोस्तथा ।शोथो हृत्पार्श्वशूलञ्च यस्यासाध्योऽर्शसो हि सः ॥
असाध्यः सन्निहितमरणो बोद्धव्यः । अर्शसःअर्शोरोगयुक्तः । एतन्मिलितमरिष्टलक्षणं ।“हृत्पार्श्वशूलं संमोहच्छर्द्दिरङ्गस्य रुग्ज्वरः ।तृष्णा गुदास्यपाकश्च निहन्युर्गुदजातुरं ॥
गुदस्य यदास्यमोष्ठदेशस्तस्य पाकः । हृत्पार्श्व-शूलादिसमस्तं व्यस्तं चारिष्टलक्षणं ॥
“तृष्णारोचकशूलार्त्तमतिप्रस्रुतशोणितं ।शोथातिसारसंयुक्तमर्शांसि क्षपयन्ति हि” ॥
* ॥
अथ मेढ्रादिजार्शोलक्षणमाह ।“मेढ्रादिष्वपि वक्ष्यन्ते यथास्वं नाभिजानि च ।गण्डूपदास्यरूपाणि पिच्छिलानि मृदूनि च” ॥
यथास्वं यथात्मीयलक्षणं । न चात्रोक्तनिदान-पूर्व्वरूपसंप्राप्तिलक्षणयुक्तं । तत्र तत्रार्शःपदं तुमांसाङ्कुरसाम्यात् । गण्डूपदः किञ्चुलकः ॥
* ॥
अत्र मांसाङ्कुरसाम्यादत्राधिकारे चर्म्मकीलस्यसंप्राप्तिपूर्व्वकं लक्षणमाह ।“व्यानो गृहीत्वा श्लेष्माणं करोत्यर्शस्त्वचो वहिः ।कीलोपमं स्थिरखरञ्चर्मकीलन्तु तद्विदुः” ॥
चर्म्मा इति लोके । खरं कर्कशं ॥
* ॥
तस्यैववातादिभेदेन लक्षणमाह ।“वातेन तोदपारुष्यं पित्तादसितरक्तता ।श्लेष्मणा स्निग्धता तस्य ग्रथितत्वं सवर्णता” ॥
सवर्णता शरीरसमानवर्णता ॥
* ॥
अथ सामान्यतः अर्शसश्चिकित्सा ।“यद्वायोरानुलोम्याय यदग्निबलवृद्धये ।अन्नपानौषधं सर्वं तत्सेव्यं नित्यमर्शसैः” ॥
अर्शसैः अर्शोरोगयुक्तैः ।“शालियष्टिकगोधूमयवान्नानि घृतैः सह ।अजाक्षीरेण वा निम्बपटोलानां रसेन वा ॥
कन्दैर्व्वार्त्ताकुमूलोत्थै रसैर्मांसरसेन वा ।जीवन्त्युपोदिकाशाकैस्तण्डुलीयकवास्तुकैः” ॥
१ ॥
कन्दोऽत्र शूरणः । अत्र मूलं मूलकं ।“अन्यैश्च सृष्टविन्मूत्रमरुद्भिर्वह्निदीपनैः ।अर्शांसि भिन्नवर्चांसि हन्याद्वातातिसारवत् ॥
सतक्रं लवणं दद्याद्वातवर्चोऽनुलोमनं ।न प्ररोहन्ति गदजाः पुनस्तक्रसमाहताः ॥
तक्राम्यासोऽर्शसैः कार्य्यो बलवर्णाग्निवृद्धये ।स्रोतःसु तक्रशुद्धेषु सम्यक् चलति यद्रसः ॥
तेन पुष्टिस्तथा तुष्टिर्बलं वर्णश्च जायते ।वातश्लेष्मविकाराणां शतञ्च विनिवर्त्तयेत् ॥
मृल्लिप्तं शौरणं कन्दं पक्त्वाग्नौ पुटपाकवत् ।अद्यात् सतैललवणं दुर्नामविनिवृत्तये ॥
२ ॥
चिरिविल्वाग्निसिन्धूत्थनागरेन्द्रयवारलून् ।तक्रेण पिबतोऽर्शांसि निपतन्त्यसृजा सह” ॥
चिरिविल्वः करञ्जः तस्य फलस्यात्र मज्जा ग्राह्या ।अरलुः श्योनकः । करञ्जादिचूर्णं ॥
३ ॥
“लेपं रजनिचूर्णेन सुधादुग्धयुतेन च ।अर्शोरोगनिवृत्त्यर्थं कारयेत्तच्चिकित्सकः ॥
४ ॥
पिप्पलीसैन्धवं कुष्ठं शिरीषस्य फलं तथा ।स्नुग्दुग्धमर्कदुग्धं वा लेपोऽयं गुदजान् हरेत् ॥
५ ॥
हरिद्राजालिनीचूर्णं कटुतैलसमन्वितं ।एष लेपो वरः प्रोक्तो ह्यर्शसामन्तकारकः” ॥
जालिनी कटुतुरै इति लोके ॥
६ ॥
“असितानां तिलानान्तु पलं शीतजलेन तु ।खादतोऽर्शांसि शाम्यन्ति दृढादन्ता भवन्तिहि ॥
७ ॥
शस्त्रैर्व्वाथ जलौकोभिः प्रोच्छूनकठिनार्शसः ।शोणितं सञ्चितं दृष्ट्वा हरेत् प्राज्ञः पुनः पुनः ॥
८ ॥
कासीसं सैन्धवं कृष्णा शुण्ठी कुष्ठञ्च लाङ्गली ।शिलाभिदश्वमारश्च दन्तीजन्तुघ्नचित्रकं ॥
तालकं कुनटी स्वर्णक्षीरी चैतैः पचेद्भिषक् ।तैलं स्नुह्यर्कपयसा गवां मूत्रे चतुर्गुणे ॥
एतदभ्यङ्गतोऽर्शांसि क्षारेणैव पतन्ति हि ।क्षारकर्म्मकरं ह्मेतन्न च संदूषयेद्वलिं” ॥
कासीसं कौसीस इति लोके । लाङ्गली करहारीइति लोके । शिलाभित् पाषाणभेदः । अश्वमारःकनैल इति लोके । स्वर्णक्षीरी चोक इति लोके ।वृहत्कासीसाद्यं तैलं ॥
९ ॥
“शुण्ठीकणामरिचनागदलत्वगेलंचूर्णीकृतं क्रमविवर्द्धितमूर्द्ध्वमन्त्यात् ।खादेदिदं समसितं गुदजाग्निमान्द्यंगुल्मारुचिश्वसनकण्ठहृदामयेषु” ॥
तद्यथा । एलात्र सूक्ष्मा ग्राह्या । यत आह मदन-पालः ।“एला सूक्ष्मा कफश्वासकासार्शोमूत्रकृच्छ्रहृत्” ।इत्यादि । तस्या वीजभागः १ तजभागः २ दलंपत्रं । यत आह निघण्टौ धन्वन्तरिः ।“तमालपत्रकं पत्रं स्यात् पलाशं दलाह्वयम्” ।इति तस्य भागः ३ । नागो नागकेशरं । यतआह निघण्टौ धन्वन्तरिः ।“नागपुष्पं मतं नागं केशरं नागकेशरम्” ॥
इत्यादि । तस्य भागः ४ मरीचभागः ५ पिपरि-भागः ६ शुण्ठीभागः ७ चिनिभागः २८ । सम-शर्करचूर्णं ॥
१० ॥
“त्रिपलं शृङ्गवेरस्य चतुष्क मारचस्य च ।पिप्पल्याः कुडवार्द्धञ्च चव्यायाः पलमेव च ॥
तालीशपत्रस्य पलं पलार्द्धं केशरस्य च ।द्विपलं पिप्पलीमूलमर्द्धकर्षञ्च पत्रकात् ॥
सूक्ष्मैलाकर्षमेकन्तु कर्षञ्च त्वङ्मृणालयोः ।गुडात् पलानि त्रिंशच्च चूर्णमेकत्र कारयेत् ॥
अङ्कप्रमाणगुटिका प्राणदा चेति सा स्मृता ।पूर्व्वं भक्ष्यञ्च पश्चाच्च भोजनस्य यथाबलं ॥
मद्यं मांसरसं यूषं क्षारतोयं पिबेदनु ।हन्यादर्शांसि सर्व्वाणि सहजान्यस्रजानि च ॥
वातपित्तकफोत्थानि सन्निपातोद्भवानि च ।पानात्यये मूत्रकृच्छ्रे उरोरोगे गलग्रहे ॥
विषमज्वरपित्ते च पाण्डुरोगे तथैव च ।कृमिहृद्रोगिणाञ्चैव गुल्मशूलार्त्तिनां तथा ॥
छर्द्यतीसाररोगाणां कामलाहिक्किनां तथा ।शुण्ठीस्थानेऽभया देया हृद्ग्रहे पित्तजे गदे ॥
प्राणदेयं सितां दत्त्वा गुडमानाच्चतुर्गुणां ।अम्लपित्ताग्निमान्द्यादौ प्रयोज्या गुदजातुरे ॥
अनुपाने प्रयोक्तव्यं व्याधौ श्लेष्मभवे पलं ।पलद्वयं त्वनिलजे पित्तजे तु पलत्रयं ॥
फलाम्लधान्याम्लरसास्यशस्तामद्यं मरुद्रोगिणि चानुपानं ।इक्षो रसक्षारहिमाम्बु पित्तेउष्णाम्बुयूषौ कफजे विदध्यात् ॥
गण्डूषमात्रमादेयं मृदौ क्रूरे च पञ्च वा ।अनुपानं प्रयोक्तव्यं देशकालमवेक्ष्य वा” ॥
इति प्राणदा गुटिका ॥
११ ॥
“त्रिकत्रयं वचा हिङ्गु पाठाक्षारौ निशाद्वयं ।चव्यतिक्ता कलिङ्गानि शताह्वा लवणानि च ॥
ग्रन्थिविल्वाजमोदा च गणोऽष्टाविंशतिर्मतः ।एतानि समभागानि सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥
चूर्णं विडालपदकं पिबेदुष्णेन वारिणा ।एरण्डतैलयुक्तं वा लिह्याच्चूर्णमिदं नरः ॥
हन्यादर्शांसि सर्व्वाणि श्वासशोषभगन्दरान् ।हृच्छूलं पार्श्वशूलञ्च वातगुल्मं तथोदरं ॥
हिक्कां कासं प्रमेहांश्च पाण्डुरोगं सकामलं ।आमवातमुदावर्त्तमन्त्रवृद्धिं गुदक्रिमीन् ॥
अन्ये च ग्रहणीदोषा भिषग्मिर्ये प्रकीर्त्तिताः ।विजयो नाम चूर्णोऽयं तान् सर्व्वानाशु नाशयेत् ॥
महाज्वरोपसृष्टानां भूतोपहतचेतसां ।अप्रजानाञ्च नारीणां हितमेतद्धि भेषजं ॥
त्रिकत्रयं त्रिफलात्रिकटुत्रिसुगन्धीनि ।क्षारौ स्वर्ज्जिका यवक्षारश्च । लवणानि पञ्च ।ग्रन्थिः पिप्पलीमूलं । विडालपदकं कर्षं । विजय-चूर्णं ॥
१२ ॥
“मरिचमहौषधचित्रकशूरण-भागा यथोत्तरं द्विगुणाः ।सर्व्वसमो गुडभागःसेव्योऽयं मोदकः प्रसिद्धफलः ॥
ज्वलनं ज्वलयति जाठर-मुन्मूलयति शूलगुल्मगदान् ।निःशेषयति श्लीपद-मर्शांसि विनाशयत्याशु” ॥
तद्यथा । मरिचभागः १ शुण्ठीभागः २ चिता-भागः ४ शूरणभागः ८ गुडभागः १५ । लघु-शूरणमोदकः ॥
१३ ॥
“षोडशशूरणतोऽंशा वह्नेरष्टौ महौषधस्याथ ।अर्द्धेन भागयुक्तिर्मरिचस्य ततोऽपि चार्द्धेन ॥
त्रिफला कणा समूला तालीशारुस्करकृमिघ्नानां ।भागा महौषधसमा दहनांशतालमूली च ॥
भागः शूरणतुल्यो दातव्यो वृद्धदारकस्यापि ।भृङ्गैले मरिचांशे सर्व्वाण्येकत्र कारयेत् चूर्णं ॥
द्विगुणेन गडेन युतः सेव्योऽयं मोदकः प्रकामधनैः ।गुरुवृष्यभोज्यनिरतैरितरेषूपद्रवं कुर्य्यात् ॥
भस्मकमनेन जनितं पूर्व्वमगस्त्यस्य योगराजेन ।भीमस्य मारुतेरपि महाशनौ येन तौ जातौ ॥
अग्निबलमात्रहेतुर्न केवलं शूरणो महावीर्य्यः ।हन्ता शस्त्रक्षारानलैर्विनाप्यर्शसामेषः ॥
श्वयथुश्लीपदगदहृद्ग्रहणीञ्च कफानिलोद्भुतां ।नाशयति वलीपलितं मेधां कुरुते जरां हरते ॥
हिक्कां कासं श्वासं सराजरोगान् प्रमेहांश्च ।प्लीहानञ्च तथोग्रं हन्यादाशु रसायनं पुंसां” ॥
एषां भागो यथा । शूरणभागः १६ चिताभागः ८सोठिभागः ४ मरिचभागः २ । हररे वहेराअवरा । पीपर पिपरामूल । तालीशं तालीश-पत्रं । अरुस्करं भल्लातकं । तदसह्यत्वे रक्तचन्दनं ।विडङ्गं प्रत्येकं भागः ४ तालमूली मूषली तस्याःभागः ८ विधाराभागः १६ तजभागः २ एलाइच-छोटीवीजभागः २ गुडभागः ४ । ७२ । वृहच्छू-रणो मोदकः ॥
१४ ॥
“त्रिवृत्तेजोवती दन्ती श्वदंष्ट्रा छित्रकं शटी ।गवाक्षीमुस्तविश्वाह्वविडङ्गानि हरीतकी ॥
पलोन्मितानि चैतानि पलान्यष्टावरुस्करात् ।वृद्धदारात् पलान्यष्टौ शूरणस्य तु षोडश ॥
जलद्रोणद्वये क्वात्थ्यं चतुर्भागावशेषितं ।पूत तु तं रसं भूयः क्वाथेभ्यः त्रिगुणं गुडं ॥
लेहं पचेत् पुनस्तावद्यावद्दर्व्वीप्रलेपनं ।अवतार्य्य ततः पश्चात् चूर्णानीमानि दापयेत् ॥
त्रिवृत्तेजोवतीकन्दचित्रकान् द्विपलांशिकान् ।एलात्वङ्मरिचं चापि नागाह्वं चापि षटपलं ॥
द्वात्रिंशच्च पलान्यत्र चूर्णयित्वा निधापयेत् ।ततो मात्रां प्रयुञ्जीत जीर्णे क्षीररसाशिनः” ॥
तेजोवती तेजवती तेजवल्कल इति च ।कन्दः शूरणः ।“हन्यादर्शांसि सर्व्वाणि तथा सर्व्वोदराण्यपि ।गुल्मानपि प्रमेहांश्च पाण्डूरोगं हलीमकं ॥
दीपयेदनलं मन्दं यक्ष्माणं चापकर्षति ।आद्यवाते प्रतिश्याये पीनसेऽयं हितो मतः ॥
भवन्त्यनेन पुरुषाः शतं वर्षाण्यनामयाः ।दीर्घायुषः प्रजनना वलीपलितवर्ज्जिताः ॥
गुडः श्रीबाहुशालोऽयं रसायनवरो मतः ।दुर्न्नामान्तकरो ह्येष दृष्टो वारसहस्रशः ॥
यावद्दर्व्वीप्रलेपः स्याद्यावद्वा तण्डुली भवेत् ।तोयपूर्णे यदा पात्रे क्षिप्तो न प्लवते गुडः ॥
क्षिप्तस्तु निश्चलस्तिष्ठेत् पतितस्तु न शीर्य्यति ।एष पाकः समस्तानां गुडानां परिकीर्त्तितः ॥
सार्द्धं पलं पलञ्चार्द्धं भक्षयेद्गुडखण्डयोः ।श्रेष्ठा तु मध्यमा हीना मात्रोक्ता मुनिभिस्त्रिधा” ।बाहुशालो गुडः ॥
१५ ॥
“तिला भल्लातकं पथ्या गुडश्चेति समांशकं ।दुर्न्नामश्वासकासघ्नं प्लीहपाण्डूज्वरापहं ॥
पित्तश्लेष्मप्रशमनी कच्छुदद्रुरुजापहा ।गुदजान्नाशयत्याशु भक्षिता सगुडाभया” ॥
१६ ॥
* ॥
“प्रणम्य शङ्करं रुद्रं दण्डपाणिं महेश्वरं ।जीवितारोगमन्विच्छन्नारदोऽपृच्छदीश्वरं ॥
सुखोपायेन हे नाथ शस्त्रक्षाराग्निभिर्व्विना ।चिकित्सामर्शसां नॄणां कारुण्याद्वक्तुमर्हसि ॥
नारदस्य वचः श्रुत्वा नराणां हितकाम्यया ।अर्शसां नाशनं श्रेष्ठं भैषज्यं शङ्करोऽवदत् ॥
पाण्ड्यवज्रादिलोहानामादायान्यतमं शुभं ।कृत्वा निर्म्मलमादौ तु कुनट्या माक्षिकेण च ॥
पत्तूरमूलकल्केन लिम्पेद्रसयुतेन च” ।कुनटी मनःशिला । माक्षिकं सुवर्णमाक्षिकं ।पत्तूरं वकम इति लोके । शालिञ्चा इति रसेन्द्र-चिन्तामणौ । रसः पारदः ।“वह्नौ निःक्षिप्य विधिवत् साराङ्गारेण निर्धमेत् ।ज्वाला च तस्य रोद्धव्या त्रिफलाया रसेन वा” ॥
सारः काष्ठसारः । शालाङ्गारेण इति रसेन्द्र-चिन्तामणौ पाठः ।“ततो विज्ञाय गलितं शङ्कुनोर्द्ध्वं समुत्क्षिपेत् ।त्रिफलाया रसे पूते तदाकृष्य तु निर्व्वपेत् ॥
न सम्यग्गालितं यत्तु तेनैव विधिना पुनः ।ध्मातं निर्व्वापयेत्तस्मिन् लोहं तत् त्रिफलारसे ॥
यल्लोहं न मृतं तत्र पाच्यं भूयोऽपि पूर्व्ववत् ।मारणान्न मृतं यच्च तत्त्यक्तव्यमलोहवत् ॥
ततः संशोष्य विधिवत् चूर्णयेल्लोहभाजने ।लोहेनैव तथा वत्स दृषदा सूक्ष्मचूर्णितं ॥
कृत्वा लोहमये पात्रे मार्द्दे वा लिप्तरन्ध्रके ।रसैः पङ्कोपमं कृत्वा तं पचेद्गोमयाग्निना ॥
पुटानि क्रमशो दद्यात् पृथगेषां विधानतः ।त्रिफलार्द्रवभृङ्गाणां केशराजस्य बुद्धिमान् ॥
माणकन्दकभल्लातवह्नीनां शूरणस्य च ।हस्तिकणंपलाशस्य कुलिशस्य तथैव च” ॥
भृङ्ग भङ्गरिया । केशराजः भृङ्गराज इति द्विः ।कुलिशं स्नुहीक्षीरं ।“पुटे पुटे चूर्णयित्वा लोहात् षोडशिकं पलं ।तन्मानं त्रिफलायाश्च पलेनाधिकमाहरेत् ॥
अष्टभागावशिष्टे तु रसे तस्याः पचेद्बुधः ।अष्टौ पलानि दत्त्वा च सर्पिषो लोहभाजने ॥
ताम्रे वा लोहदर्व्या तु चालयेद्विधिपूर्व्वकं ।ततः पाकविधानज्ञः स्वच्छे चोर्द्ध्वे च सर्पिषि ॥
मृदुमध्यादिभेदेन गृह्णीयात् पाकमाज्यतः ।आरभेत विधानज्ञः कृतकौतुकमङ्गलः ॥
भ्रामरं घृतसंयुक्तं विलिह्याद्रक्तिकक्रमात् ।वर्द्धमानानुपानञ्च गव्यक्षीरेण संयुतं ॥
गव्याभावे त्वजायाश्च स्निग्धवृष्यादिभोजनं ।सद्योवह्विकरञ्चैव भस्मकञ्च नियच्छति ॥
हन्ति वातं तथा पित्तं कुष्ठानि विविधं ज्वरं ।गुल्माक्षिपाण्डुरोगांश्च निद्रालस्यमरोचकं ॥
शूलञ्च परिणामञ्च प्रमेहमवबाहुकं ।अयथुं रुधिरस्रावं दुर्न्नामानं विशेषतः ॥
बलकृद्वृंहणञ्चैव कान्तिदं स्वरवर्द्धनं ।शरीरलाघवकरमारोग्यं पुष्टिवर्द्धनं ॥
आयुष्यं श्रीकरञ्चैव वयस्तेजस्करं शुभं ।सश्रीकपुत्रजननं वलीपलितनाशनं ॥
दुर्न्नामारिरयं नाम्ना दृष्टो वारसहस्रशः ।अनेनार्शांसि दह्यन्ते यथा तूलञ्च वह्निना ॥
सौकुमार्य्याल्पकायत्वात् मद्यसेवी यथा नरः ।जीर्णमद्यादियुक्तादिभोजनैः सह दापयेत्” ॥
रसेन्द्रचिन्तामणौ यथास्थाने यदा तृतीयचरण-स्थाने जीर्णे मद्ये प्रयोक्तव्यमिति पाठः ।“लावतित्तिरवर्त्तीरमयूरशशकादयः ।चटकः कलविङ्कश्च वर्त्तका हरितालकः ॥
श्येनकश्च वृहल्लावो वनविष्करकादयः ।पारावतमृगादीनां मांसं जाङ्गलकं शुभं ॥
वर्त्तीरः वगेरा इति लोके । चटको वन्यचटकः ।कलविङ्को गृहचटकः । वर्त्तका वटई इति लोके ।हरितालकः हरिताल इति लोके । विष्किरा-वर्त्तकादयः ।“मद्गुरो रोहितः श्रेष्ठः शकुलश्च विशेषतः ।मत्स्यराजा इमे प्रोक्ता हितमत्स्याय देहिने ॥
वृन्ताकम्य फलं शस्तं पटोलं वृहतीफलं ।प्रलम्बाभीरुवेत्राग्रं तालकस्तण्डुलीयकं” ॥
प्रलम्बा लम्बालावुः । अभीरुः शतावर्य्याः पत्रशाकं ।तालकः देवदालो । तथा च निघण्टौ धन्वन्तरिः ।“जीमूतको देवताडो वृत्तकोशो गरा गरी ।प्रोक्ताखुविष हृद्वेणी देवदाली च ताडकः ॥
देवदाली रसे तिक्ता कफार्शःशोयपाण्डुताः”नशयेदित्यादि ॥
“वास्तूकं धान्यशाकञ्च केमुकं चक्रवर्त्तनं” ।चक्रवर्त्तनं चकवतशाकं ।“नारिकेलञ्च खर्ज्जूरं दाडिमं लवलीफलं ।शृङ्गाटकञ्च पक्वाम्रं द्राक्षा तालफलानि च ।जातीकोशं लवङ्गञ्च पूगं ताम्बूलपत्रकं ॥
हितान्येतानि वस्तूनि लोहमेतत् समश्नतां ।नाश्नीयाल्लकुचं कोलं कर्क्कन्धुवदराणि च ।जम्बीरं वीजपूरञ्च तिन्तिडीं करमर्द्दकं” ॥
कोलं क्षुद्रवदरं । कर्क्कन्धुवदराणि महान्ति ।“आनूपानि च मांसानि क्रकरं पुण्ड्रकानपि ।हंससारसदात्यूहशङ्कुकङ्कबलाकिकाः ॥
माणकन्दकरीराणि कतकञ्च कलिङ्गकं ।कुष्माण्डकञ्च कर्क्कोटं केमुकञ्च विशेषतः ॥
कटुकं कालशाकञ्च कशेरुं कर्क्कटीं तथा ।ककारादीनि सर्व्वाणि द्विदलानि च वर्जयेत् ॥
शङ्करेण समाख्यातश्चूर्णराजोऽनुकम्पया ।जगतामुपकाराय दुर्नामारिरयं ध्रुवं ॥
स्थानादपैति मेरुश्च पृथ्वी पर्य्येति वायुना ।पतन्ति चन्द्रताराश्च मिथ्या चेदहमब्रुवं ॥
ब्रह्मघ्नाश्च कृताघ्नाश्च क्रूरा येऽसत्यवादिनः ।वर्ज्जनीयाः स्वधर्म्मेण भिषजा गुरुनिन्दकाः ॥
मुनिरसपिष्टविडङ्गं मुनिरसलीढं चिरस्थितं घर्मे ।द्रावयति लोहदोषान् वह्निर्नवनीतपिण्डमिव” ॥
मुनिरत्रागस्तिः ।“काले मलप्रवृत्तिर्लाघवमुदरे विशुद्धिरुद्गारे ।अङ्गेषु नावसादो मनःप्रसादोऽस्य परिपाके ॥
कृमिरिपुचूर्णं लीढं सहितं स्वरसेन वङ्गसेनस्य ।क्षपयत्यचिरात्त्रितयं लोहाजीर्णोद्भवं शूलं” ॥
वङ्गसेनस्य अगस्तेः ।“जीर्णे लोहे पतति चूर्णं भुञ्जीत सिद्धसाराख्यं ।लोहव्यापन्नश्यति विवर्द्धते जाठरो वह्निः” ॥
तद्यथा, --“पथ्यासैन्धवशुण्ठीमागधिकानां पृथक् समो भागः ।त्रिवृतो भागौ निम्बू भाव्यं तत् सिद्धसाराख्यं” ॥
“भवेद्यद्यतिसारस्तु दुग्धं पीत्वा रुजं जयेत् ।गुञ्जाद्वादशकादूर्द्ध्वं वृद्धिरस्य भयप्रदा” ॥
शङ्करप्रणीतं लोहं । इति सामान्यक्रिया ॥
१७ ॥
* ॥
अथ रक्तार्शसां चिकित्सा ।“रक्तार्शसामुपेक्षेत रक्तमादौ स्रवद्भिषक् ।दुष्टास्रे निगृहीते स्युः शूलानाहासृगामयाः ॥
चन्दनकिराततिक्तकधन्वयवासाः सनागराः क्व-थिताः । रक्तार्शसां प्रशमना दार्व्वीत्वगुशीरनिम्बावा” ॥
चन्दनमत्र रक्तचन्दनं । चन्दनादिक्वाथः ॥
१ ॥
नवनीततिलाभ्यासात् २ । केसरनवनीतशर्करा-म्यासात् ३ । दधिसरमथिताभ्यासात् ४ । गुदजाःशाम्यन्ति रक्तावहाः ॥
“दध्नस्तूपरि यो भागो घनः स्नेहयुतः सरः” ।मथितं सररहितं निर्ज्जलं वस्त्रपूतं दधि ।सपत्रकेसरं क्षौद्रं नवनीतं त्वचं लिहन् ।सिताकेशरसंयुक्तं रक्तार्शसः सुखीभवेत् ॥
५ ॥
पयसा शृतेन यूषैः सतीनमुद्गाढकीमसूराणां ।ओदनमद्यादम्लैर्मधुरैरीषत्सुगन्धैश्च ॥
६ ॥
समङ्गोत्पलमोचाह्वतिरीटतिलचन्दनैः ।सिद्धं छागीपयो दद्याद् गुदजे शोणितात्मके” ॥
समङ्गा लज्जालुः । मोचाह्वो मोचरसः । तिरीटोलोध्रः । चन्दनमत्र रक्तं । समङ्गादिदुग्धं ॥
७ ॥
“भावितं रजनीचूर्णं स्नुहीक्षीरैः पुनः पुनः ।बन्धनात् सुदृढं सूत्रं छिनत्त्यर्शोभगन्दरं” ॥
क्षारसूत्रं ॥
८ ॥
“नासानाभिसमुत्थेषु तथा मेढ्रादिजेष्वपि ।क्रियामर्शःसु कुर्व्वीत तत्र तत्र यथोदितां ॥
चर्म्मकीलन्तु संछिद्य दहेत् क्षारेण चाग्निना ।वेगावरोधस्त्रीपृष्ठयानान्युत्कटकाशनं ॥
यथास्वं दोषलञ्चान्नमर्शसः परिवर्ज्जयेत्” ।इत्यर्शोऽधिकारः ॥
* ॥
इति भावप्रकाशः ॥