अर्ब्बुदः (arbbudaH)
This section shows the AI summary for the selected word, generated by referencing all available dictionaries. This feature is available only for logged-in users.
Warning!
This feature is only for logged in users. Please login to have full access to Kosha.
शब्दकल्पद्रुमः
Sanskritअर्ब्बुदः, (अर्ब्ब + विच्, तस्मै उदेति, उद्+ इण + ड ।) दशकोटिसंख्या । रोगविशेषः ।मांसकीलः । मांसपुरुषः । आव् इति भाषा ।इति लिङ्गादिसंग्रहे अमरो मेदिनी च ॥
तस्यनिदानलक्षणे ।“गात्रप्रदेशे क्वचिदेव दोषाःसंमूर्च्छिता मांसमसृक् प्रदूष्य ।वृत्तं स्थिरं मन्दरुजं महान्त-मनल्पमूलं चिरवृद्ध्यपाकं ॥
कुर्ब्बन्ति मांसोच्छ्रयमत्यगाधंतमर्ब्बदं शास्त्रविदो वदन्ति” ।महान्तं ग्रन्थ्यपेक्षया चिरेण वृद्धिरपाकश्च यस्यतत् चिरवृद्ध्यपाकं । अपाकमिति ग्रन्थेः सका-शादस्य भेदज्ञापकं । अत्यगाधं दूरानुप्रविष्टं ॥
* ॥
निदानपूर्व्वकाणि विशिष्टानि लक्षणान्याह ।“वातेन पित्तेन कफेन वापिरक्तेन मांसेन च मेदसा च ।तज्जायते तस्य च लक्षणानिग्रन्थेः समानानि सदा भवन्ति” ॥
ग्रन्थेः समानानि वातिकपैत्तिकश्लैष्मिकमेदोजानांग्रन्थीनां लक्षणैर्व्वातिकपैत्तिकश्लैष्मिकमेदोजाना-मर्ब्बुदानां लक्षणानि तुल्यानि भवन्ति ॥
* ॥
रक्ता-र्ब्बुदमाह ।“दोषप्रदुष्टे रुधिरं शिराश्चसङ्कोच्य संपीड्य ततस्त्वपाकं ।सस्रावमुन्नह्यति मासपिण्डंमांसाङ्कुरैरावृतमाशु वृद्धिं ॥
स्रवत्यजस्रं रुधिरं प्रदुष्ट-मसाध्यमेतद्रुधिरात्मकन्तु ।रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात्पाण्डुर्भवेदर्ब्बुदपीडितस्तु” ॥
दोषोऽत्र पित्तं रुधिरं शिराश्च सङ्कोच्य संपीड्यसंहतीकृत्यमांसासृजोः सर्वेष्वर्ब्बुदेषु दूष्यत्वं रक्तजेतु विशेषतोरक्वदुष्टिः । एवं मांसार्ब्बुदे विशेषतोमांसदुष्टिर्बोद्धव्या । ततो मांसपिण्डमुन्नह्यतिउद्गतं करोति । अपाकं ईषत्पाकं यथा स्यादेव-मिति क्रियाविशेषणं ईषत्पाकश्च एकदेशपाकेन ।रक्तक्षयोपद्रवपीडितत्वात् । रक्तक्षयोपद्रवाःसुश्रुतेनोक्ताः । तैः पीडितत्वात् । अर्ब्बुदपीडितःरक्तार्ब्बुदपीडितः ॥
* ॥
मांसार्ब्बुदस्य संप्राप्तिमाह“मुष्टिप्रहारादिभिरर्दितेऽङ्गेमांसं प्रदुष्टं समुपैति शोथं ।अवेदनं स्निग्धमनन्यवर्ण-मपाकमश्मोपममप्रचाल्यं” ॥
मांसं प्रदुष्टं वातेन । अवेदनं वेदनारहितंईषद्वेदनं वा । अपाकं पाकरहितं ईषत्पाकंवा । अश्मोपमं पाषाणवत् कठिनं । अप्रचाल्यंस्थिरं । यद्यपि रक्तमांसार्ब्बुदयो रक्तमांसयो-र्हेतुत्वेनोक्तिः तथापि रक्तजे पित्तं मांसजे वायु-रारम्भकः ॥
* ॥
निदानमाह ।“प्रदुष्टमांसस्य नरस्य गाढ-मेतद्भवेन्मांसपरायणस्य” ।मांसाशनाभ्यासेन यः प्रदुष्टमांसस्तस्यैव भवतिइत्यर्थः ॥
* ॥
असाध्यमाह ।“मांसार्बुदं त्वेतदसाध्यमाहुःसाध्येष्वपीमानि विवर्जयेच्च ।संप्रस्तुतं मर्म्मसु यच्च जातंस्रोतःसु वा यच्च भवेदचाल्यं” ॥
साध्येष्वपि वातजादिष्वपि । इमानि वक्ष्यमाणानिसंप्रस्तुतादीनि ॥
* ॥
अपरासाध्यमाह ।“यज्जायतेऽन्यत् खलु पूर्व्वजातेज्ञेयं तदध्यर्ब्बुदमर्ब्बुदज्ञैः ॥
यद्द्वन्द्वजातं युगपत् क्रमाद्वाद्विरर्ब्बुदं तच्च भवेदसाध्यं” ॥
* ॥
अर्ब्बुदानां पाकाभावे हेतुमाह ।“न पाकमायाति कफाधिकत्वा-न्मेदोबहुत्वाच्च विशेषतस्तु ।दोषस्थिरत्वात् ग्रथनाच्च तेषांसर्व्वार्ब्बुदान्येव निसर्गतस्तु” ।ग्रथनात् ग्रन्थिरूपत्वात् । नन्वपच्यां कफमेद-सोराधिक्येऽपि पाको दृश्यते तथात्र कथं न पाकइत्याह निसर्गात् स्वभावात् ॥
* ॥
अथार्ब्बुदस्य चिकित्सा ।“ग्रन्थ्यर्ब्बुदानां न यतो विशेषःप्रदोषहेत्वाकृतिदोषदुष्टेः ।अतश्चिकित्सेद्भिषगर्ब्बुदानिविधानविद्ग्रन्थिचिकित्सितेन ॥
हरिद्रा-लोध्र-पत्तङ्ग-गृहधूम-मनःशिला ।मधुप्रगाढो लेपोऽयं मेदोऽर्ब्बुदहरः परः ॥
१ ॥
मूलकस्य कृतः क्षारो हरिद्रायास्तथैव च ।शङ्खचूर्णेन संयुक्तो लेपः सिद्धोऽर्ब्बुदापहः ॥
२ ॥
वटदुग्धकुष्ठरोमकलिप्तं बद्धं वटस्य पत्रेण । अध्य-स्थिसप्तरात्रात् महादप्युपशान्तिमर्ब्बुदं गच्छेत् ॥
३ ॥
शिग्रुमूलकयोर्ब्बीजं रक्षोघ्नं सुरसां यवं ।तक्रेणाश्वरिपुं पिष्ट्वा लिम्पेदर्ब्बुदशान्तये ॥
४ ॥
रक्षोघ्नं सर्षपं । सुरसां तुलसीं । यवं रन्द्रयवं ।अश्वरिपुं करवीरं । इत्यर्ब्बुदाधिकारः । इतिभावप्रकाशः ॥
No entries for this word is found.
What is this? (Hidden Dictionary)
To avoid the clutter in the app, the unwanted dictionaries can be hidden to have clear view while browsing. This section shows entries from those hidden dictionaries if any.
How to hide/unhide dictionary?
Every dictionary entry will have top right corner menu . From there, you can hide or unhide dictionary. You must login to use this feature. So, KST can remember your preferences of hidden dictionaries.